PRAVILNIKO IZVORIMA NEJONIZUJUĆIH ZRAČENJA OD POSEBNOG INTERESA, VRSTAMA IZVORA, NAČINU I PERIODU NJIHOVOG ISPITIVANJA("Sl. glasnik RS", br. 16/2025) |
Ovim pravilnikom propisuju se izvori nejonizujućih zračenja koji se smatraju izvorima nejonizujućih zračenja od posebnog interesa, kao i način njihovog ispitivanja, vrste izvora nejonizujućih zračenja od posebnog interesa za koje je obavezno ispitivanje nivoa nejonizujućih zračenja, kao i period njihovog ispitivanja.
Odredbe ovog pravilnika odnose se na zonu povećane osetljivosti i javna područja izvan kontrolisanih (nadziranih) oblasti i ne odnose se na zračenje uređaja koji se koriste za kontrolisanu medicinsku terapiju ili dijagnostički postupak u medicini ili zračenje radarskih i primopredajnih sistema za odbrambene potrebe, za zaštitu, spasavanje ili pružanje pomoći.
Odredbe ovog pravilnika ne odnose se na zatečene objekte u koridoru koji su izgrađeni posle izgradnje dalekovoda.
Pojedini izrazi upotrebljeni u ovom pravilniku imaju sledeće značenje:
1) ispitivanje izvora nejonizujućih zračenja jeste provera kvaliteta i tehničkih karakteristika izvora u pogledu emitovanja nejonizujućih zračenja i primenjenih mera zaštite na samom izvoru;
2) prvo ispitivanje jeste merenje, a po potrebi i proračun nejonizujućih zračenja oko izvora u toku započinjanja rada izvora pre korišćenja ili posle rekonstrukcije izvora nejonizujućih zračenja;
3) periodično ispitivanje nejonizujućih zračenja jeste merenje, a po potrebi i proračun nejonizujućih zračenja oko izvora koje se sprovodi u propisanom periodu;
4) zona povećane osetljivosti je zatvoreni prostor stambenih zgrada, porodičnih kuća, stambeno-poslovnih zgrada, poslovnih zgrada (zgrade koje se upotrebljavaju u poslovne svrhe, administrativne i upravne svrhe, zgrada pravosudnih organa i parlamenta), zgrada za trgovinu, turističko-ugostiteljskih zgrada, sportsko-rekreativnih zgrada, školskih zgrada (zgrada dečjih vrtića, zgrada jaslica, zgrada osnovnih škola, zgrada srednjih škola, zgrada fakulteta i zgrada za naučnoistraživačku delatnost), zgrada za smeštaj studenata i učenika, zgrada za zdravstvenu i socijalnu zaštitu (bolnice, klinike, poliklinike, porodilišta, domovi zdravlja, zdravstvene stanice, ustanove za starije osobe i hendikepirana lica), zatvoreni prostor objekata gde je transformatorska stanica ugrađena u sklopu stambene zgrade i objekta;
5) zatvoreni prostor je zapremina koja je u potpunosti okružena čvrstim površinama, kao što su zidovi, podovi, krovovi i uređaji koji se mogu otvarati, poput vrata i prozora koji se mogu otvarati;
6) javno područje je područje u naseljenim sredinama (urbana i ruralna izgrađena naselja) na kojima nije ograničen pristup stanovništvu, a nisu zone povećane osetljivosti.
II POJAM I VRSTE IZVORA NEJONIZUJUĆIH ZRAČENJA OD POSEBNOG INTERESA
Izvori koji se smatraju izvorima nejonizujućih zračenja od posebnog interesa
Izvori nejonizujućih zračenja od posebnog interesa određeni su kao stacionarni i mobilni izvori elektromagnetskog polja čiji faktor izloženosti u zoni povećane osetljivosti prelazi 10% za pojedinačnu frekvenciju za visokofrekvencijsko (VF) zračenje, odnosno čiji nivo nejonizujućih zračenja u zoni povećane osetljivosti prelazi 10% referentne granične vrednosti za niskofrekvencijsko (NF) zračenje.
Izvori nejonizujućih zračenja od posebnog interesa mogu biti:
1) novi izvori elektromagnetskog polja čija izgradnja, odnosno postavljanje i upotreba se planiraju;
2) zatečeni izvori elektromagnetskog polja za koje je izdata upotrebna dozvola za rad u skladu sa propisima koji su važili pre stupanja na snagu ovog pravilnika, kao i izvori koji se koriste bez upotrebne dozvole za rad;
3) rekonstruisani izvori nastali nakon rekonstrukcije kojom su bitno izmenjene osnovne tehničke karakteristike, način upotrebe ili rada, snaga ili smeštaj izvora, što ima za posledicu promenu nivoa ili vrste elektromagnetskog polja izvora.
Izvori nejonizujućih zračenja od posebnog interesa iz stava 1. ovog člana u zavisnosti od tehničkih i drugih karakteristika koje se odnose na konstrukciju i rad tih izvora, mogu biti:
1) stacionarni izvori;
2) mobilni izvori.
Stacionarni izvori jesu izvori elektromagnetskog polja koji imaju određeno stalno mesto rada.
Stacionarni izvori elektromagnetskog polja mogu biti:
1) izvori niskofrekvencijskog elektromagnetskog polja (u daljem tekstu: niskofrekvencijski izvori) kao što su: transformatorske stanice, postrojenje električne vuče, zatim uređaji ili objekti koji emituju statičko magnetsko polje (kao npr. postrojenje za proizvodnju aluminijuma, elektrolizu ili galvanizaciju i sl.) ili bilo koji drugi uređaj ili objekat koji stvara elektromagnetsko polje frekvencije do uključivo 10 kHz, pri čemu je nazivni radni napon veći od 1 kV;
2) elektroenergetski vodovi tj. nadzemni ili podzemni kablovi za prenos ili distribuciju električne energije napona većeg od 1 kV, s tim što se elektroenergetski vodovi kao pojedini izvodi iz napojne transformatorske stanice celom dužinom, sve do svog kraja, smatraju kao jedinstveni linijski izvori niskofrekvencijskog elektromagnetskog polja;
3) izvori visokofrekvencijskog elektromagnetskog polja (u daljem tekstu: visokofrekvencijski izvor), odnosno uređaj ili objekat koji stvara elektromagnetsko polje frekvencije od 10 kHz do uključivo 300 GHz.
Visokofrekvencijskim izvorom ne smatra se uređaj predviđen za usmerenu nepokretnu mikrotalasnu vezu, satelitsku vezu, kao i sve radio stanice efektivne izračene snage manje od 10 W i nepokretne amaterske radio stanice efektivne izračene snage manje od 100 W.
Mobilni izvori elektromagnetskog polja mogu biti:
1) izvori elektromagnetskog polja koji nemaju određeno stalno mesto rada;
2) izvori koji su takve konstrukcije da nisu vezani za podlogu ili objekat;
3) izvori koji se mogu premeštati sa jedne lokacije na drugu lokaciju.
Stacionarnim i mobilnim izvorima ne smatraju se uređaji namenjeni opštoj populaciji, koji su u skladu sa bazičnim ograničenjima u svim uslovima rada.
III NAČIN I PERIOD ISPITIVANJA IZVORA NEJONIZUJUĆIH ZRAČENJA OD POSEBNOG INTERESA
Način ispitivanja novih i rekonstruisanih izvora
Postupak pripreme za izgradnju, postavljanje i upotrebu novih izvora nejonizujućih zračenja, odnosno rekonstrukcija postojećih izvora nejonizujućih zračenja, vrši se u postupku procene uticaja na životnu sredinu koji sprovodi nadležni organ pre izdavanja odobrenja za njihovu izgradnju, odnosno postavljanje i upotrebu u skladu sa propisima kojima se uređuje procena uticaja na životnu sredinu, uključujući dostavljanje stručne ocene opterećenja životne sredine kao dokaz da taj izvor neće svojim radom dovesti do prekoračenja propisanih graničnih vrednosti.
Stručnu ocenu opterećenja životne sredine iz stava 1. ovog člana izrađuje organizacija ovlašćena za sistematsko ispitivanje nivoa nejonizujućih zračenja u životnoj sredini, u skladu sa zakonom.
Stručna ocena opterećenja životne sredine naročito sadrži:
1) sve neophodne podatke o opremi i lokaciji (grafički prikaz mikro i makro lokacije, izvod iz idejnog rešenja, tehničke detalje o izvoru nejonizujućih zračenja, koordinate, katastarske parcele, adresa);
2) opterećenje koje novi ili rekonstruisani izvor unosi u životnu sredinu sa proračunom maksimalno očekivanog nivoa nejonizujućih zračenja u zoni povećane osetljivosti i na javnom području, uzimajući u obzir postojeće izvore na lokaciji i prostorni raspored objekata koji se nalaze u okruženju;
3) zaključak koji sadrži:
- da nivo nejonizujućih zračenja novog ili rekonstruisanog izvora prelazi ili ne prelazi propisane granice izlaganja nejonizujućim zračenjima, odnosno bazična ograničenja i referentne nivoe izlaganja stanovništva električnim, magnetskim i elektromagnetskim poljima u zoni povećane osetljivosti i na javnom području;
- koliki je faktor izloženosti od novog ili rekonstruisanog izvora u zoni povećane osetljivosti i na javnom području;
- da li je ili nije izvor nejonizujućih zračenja od posebnog interesa u zoni povećane osetljivosti;
- da li se dozvoljava ili ne dozvoljava izgradnja, odnosno postavljanje ili rekonstrukcija.
Za izgradnju, odnosno postavljanje ili rekonstrukciju linijskih elektroenergetskih nadzmenih i podzemnih vodova, transformatorskih stanica i niskofrekvencijskih postrojenja i uređaja, stručna ocena opterećenja životne sredine sadrži i opterećenje postojećih niskofrekventnih izvora nejonizujućih zračenja u zoni povećane osetljivosti i na javnom području koje se utvrđuje na osnovu dostupnih rezultata ispitivanja nejonizujućih zračenja, rezultata kontrole, merenja i ispitivanja nejonizujućih zračenja i proračuna maksimalnih nivoa nejonizujućih zračenja.
Izuzetno od stava 1. ovog člana, korisnik izvora nejonizujućih zračenja za koje se u skladu sa propisima ne sprovodi postupak procene uticaja na životnu sredinu, nadležnom organu za zaštitu životne sredine pre postavljanja novih i rekonstrukcije postojećih izvora nejonizujućih zračenja dostavlja elektronskim putem stručnu ocenu opterećenja životne sredine izrađenu u skladu sa st. 2, 3. i 4. ovog člana, radi evidencije izlaganja.
Prva ispitivanja nivoa nejonizujućih zračenja
Nakon izgradnje, odnosno postavljanja objekta koji sadrži izvor nejonizujućih zračenja i njegovog puštanja u probni rad ili rekonstrukcije, korisnik o svom trošku angažuje ovlašćenu organizaciju da izvrši prvo ispitivanje, odnosno merenje nivoa nejonizujućih zračenja u zoni povećane osetljivosti i na javnom području.
Korisnik iz stava 1. ovog člana ovlašćenoj organizaciji stavlja na uvid tehničku dokumentaciju za prvo ispitivanje, odnosno merenje nivoa nejonizujućih zračenja u zoni povećane osetljivosti i na javnom području.
Za potrebe prvog ispitivanja, korisnik može pustiti u probni rad izvor nejonizujućih zračenja i sprovoditi sve druge obaveze i provere koje su propisane posebnim zakonima, a u periodu koji ne može biti duži od 30 dana od početka probnog rada dostavlja, elektronskim putem, Izveštaj o prvom ispitivanju izvora nejonizujućih zračenja nadležnom organu za zaštitu životne sredine.
Pre puštanja u probni rad izvora nejonizujućih zračenja, korisnik elektronskim putem obaveštava nadležni organ za zaštitu životne sredine o danu početka probnog rada.
U slučaju da korisnik iz opravdanih razloga ne može da izvrši prva ispitivanja u roku propisanim stavom 3. ovog člana, o tome bez odlaganja elektronskim putem obaveštava nadležni organ za zaštitu životne sredine sa raspoloživim dokazima.
Korisnik izvora nejonizujućih zračenja od posebnog interesa za čiju je upotrebu nadležni organ izdao odobrenje, obezbeđuje periodična ispitivanja u zoni povećane osetljivosti i na javnom području nakon puštanja u rad izvora i to:
1) jednom svake druge kalendarske godine za visokofrekvencijske izvore; i
2) jednom svake četvrte godine za niskofrekvencijske izvore.
Korisnik iz stava 1. ovog člana ovlašćenoj organizaciji stavlja na uvid tehničku dokumentaciju za periodična ispitivanja u zoni povećane osetljivosti i na javnom području.
Izveštaj o periodičnom ispitivanju iz stava 1. ovog člana, korisnik izvora dostavlja elektronskim putem nadležnom organu za zaštitu životne sredine.
Prekoračenja graničnih vrednosti u toku rada izvora
Ako se periodičnim ispitivanjem, sistematskim ispitivanjem ili merenjem izvršenim po nalogu inspektora za zaštitu životne sredine, utvrdi da je u okolini jednog ili više izvora izmeren nivo elektromagnetskog polja iznad propisanih graničnih vrednosti, nadležni organ za zaštitu životne sredine može korisniku naložiti ograničenje u pogledu upotrebe, rekonstrukciju ili zatvaranje objekta do ispunjenja propisanih graničnih vrednosti.
Rekonstrukcija se obavlja tehnički i operativno izvedivim merama u roku od najviše godinu dana od dana kada je naložena rekonstrukcija izvora nejonizujućih zračenja od strane nadležnog organa za zaštitu životne sredine.
Dokumentacija o izvršenim ispitivanjima
Na zahtev nadležnog organa, privredno društvo, preduzeće, drugo pravno lice i preduzetnik koji koriste izvore nejonizujućih zračenja, dostavljaju dokumentaciju o izvršenim ispitivanjima nejonizujućih zračenja.
Ako se u toku prvog ili periodičnog ispitivanja izvora utvrdi da faktor izloženosti ne prelazi 10% za visokofrekvencijsko (VF) zračenje, odnosno nivo nejonizujućih zračenja ne prelazi 10% referentnih graničnih vrednosti za niskofrekvencijsko (NF) zračenje u zoni povećane osetljivosti, korisnik neće vršiti periodična ispitivanja.
Ukoliko se na istoj lokaciji nalaze izvori elektromagnetskih polja više korisnika, korisnici mogu izvršiti zajednička periodična merenja u okolini izvora sa periodom ispitivanja u skladu sa članom 8. ovog pravilnika.
Izveštaj o periodičnom ispitivanju, korisnik dostavlja elektronskim putem nadležnom organu za zaštitu životne sredine.
U slučaju rekonstrukcije izvora iz stava 1. ovog člana, korisnik obezbeđuje ispitivanja u skladu sa članom 7. ovog pravilnika.
Prva ispitivanja za zatečene izvore
Korisnik zatečenog izvora nejonizujućih zračenja koji nije izvršio prvo ispitivanje, u roku od tri godine od dana stupanja na snagu ovog pravilnika vrši prvo ispitivanje u zoni povećane osetljivosti i na javnom području, a po nalogu nadležnog organa i pre isteka tog roka.
Korisnik zatečenog izvora nejonizujućih zračenja iz stava 1. ovog člana ovlašćenoj organizaciji stavlja na uvid tehničku dokumentaciju za ispitivanje u zoni povećane osetljivosti i na javnom području.
Izveštaj o prvom ispitivanju iz stava 1. ovog člana korisnik dostavlja elektronskim putem nadležnom organu za zaštitu životne sredine i inspektoru za zaštitu životne sredine.
U slučaju da se prvim ispitivanjem iz stava 1. ovog člana utvrdi da je izvor nejonizujućih zračenja od posebnog interesa, korisnik pribavlja rešenje ministra nadležnog za zaštitu životne sredine, odnosno nadležnog organa autonomne pokrajine o ispunjenosti uslova za korišćenje izvora nejonizujućih zračenja od posebnog interesa.
Studija značaja postojećih izvora
Korisnik koji raspolaže sa deset i više zatečenih izvora nejonizujućih zračenja u životnoj sredini može ministarstvu nadležnom za poslove zaštite životne sredine (u daljem tekstu: Ministarstvo), odnosno nadležnom organu autonomne pokrajine da podnese studiju značaja postojećih izvora u roku od tri godine od dana stupanja na snagu ovog pravilnika.
Korisnik koji poseduje studiju značaja postojećih izvora u roku od tri godine od dana stupanja na snagu ovog pravilnika vrši reviziju i dostavlja je elektronskim putem Ministarstvu, odnosno nadležnom organu autonomne pokrajine.
Studiju značaja postojećih izvora i reviziju iz st. 1. i 2. ovog člana, izrađuje organizacija ovlašćena za sistematsko ispitivanje nivoa nejonizujućih zračenja u životnoj sredini, u skladu sa zakonom.
Korisnik iz st. 1. i 2. ovog člana, organizaciji ovlašćenoj za sistematsko ispitivanje nivoa nejonizujućih zračenja u životnoj sredini u skladu sa zakonom, stavlja na uvid tehničku dokumentaciju za izradu studije značaja postojećih izvora i reviziju.
Studija značaja postojećih izvora iz st. 1. i 2. ovog člana sadrži podatke, i to:
1) vrstu izvora (podaci iz tehničke dokumentacije);
2) prioritete i vremenski plan izvođenja prvih ispitivanja zračenja koje potiče od izvora nejonizujućih zračenja u skladu sa vrstom izvora;
3) rezultate merenja ili proračun parametara polja i njegove prostorne raspodele u životnoj sredini.
Na osnovu procene rezultata studije značaja postojećih izvora iz st. 1. i 2. ovog člana, Ministarstvo, odnosno nadležni organ autonomne pokrajine donosi odluku o prvim ispitivanjima na zatečenim izvorima, odnosno o periodičnim ispitivanjima za pojedine izvore, u skladu sa ovim pravilnikom.
U procesu digitalizacije i optimizacije postupaka dostavljanja dokumentacije potrebne za evidentiranje i ispitivanje izvora nejonizujućeg zračenja u Republici Srbiji ministarstvo nadležno za poslove zaštite životne sredine sarađuje sa ministarstvom nadležnim za elektronske komunikacije.
Danom početka primene ovog pravilnika prestaje da važi Pravilnik o izvorima nejonizujućih zračenja od posebnog interesa, vrstama izvora, načinu i periodu njihovog ispitivanja ("Službeni glasnik RS", broj 104/09).
Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Službenom glasniku Republike Srbije", a primenjuje se od 2. juna 2025. godine.