PROGRAMRAZVOJA POŠTANSKIH USLUGA U REPUBLICI SRBIJI ZA PERIOD 2026-2030. GODINE("Sl. glasnik RS", br. 16/2026) |
Program razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji za period 2026-2030. godine (u daljem tekstu: Program) dokument je javne politike kojim Vlada planira razvoj poštanskih usluga u Republici Srbiji za taj period.
Programom se utvrđuju pravci razvoja i unapređenja tržišta poštanskih usluga, kao i osnovna načela i smernice za realizaciju opštih i posebnih ciljeva razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji za period 2026-2030. godine.
Pravni osnov za donošenje Programa sadržan je u članu 4. tačka 2) Zakona o poštanskim uslugama ("Službeni glasnik RS", broj 19/25 - u daljem tekstu: Zakon), kojim je propisano da Vlada na predlog ministarstva nadležnog za poslove poštanskog saobraćaja donosi programe i akcione planove za njihovo sprovođenje, kao i članu 38. stav 1. Zakona o planskom sistemu Republike Srbije1, kojim je predviđeno da dokument javnih politika na republičkom nivou usvaja Vlada.
Program predstavlja nastavak razvojnih aktivnosti u ovoj oblasti koje su se prethodno sprovodile kroz realizaciju Strategije razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji za period 2021 - 2025. godine ("Službeni glasnik RS", broj 68/21 - u daljem tekstu: Strategija).
Strategija je bila oročena na period od pet godina, koji je protekao, a sve aktivnosti utvrđene Akcionim planom tog strateškog dokumenta su blagovremeno realizovane, i s tim u vezi, sačinjavali su se godišnji izveštaji o realizaciji Strategije sa Akcionim planom za njeno sprovođenje i svi izveštaji su redovno objavljivani na internet stranici Ministarstva informisanja i telekomunikacija (u daljem tekstu: Ministarstvo).
Ministarstvo je formiralo Radnu grupu za izradu ovog programa, koju su činili predstavnici Ministarstva, Regulatornog tela za elektronske komunikacije i poštanske usluge - RATEL (u daljem tekstu: Regulator), Privredne komore Srbije (u daljem tekstu: PKS), javnog poštanskog operatora ("Pošta Srbije" d.o.o. - u daljem tekstu: JPO), kao i predstavnici univerziteta u oblasti poštanskog saobraćaja.
Ova radna grupa je započela rad na novom planskom dokumentu u svrhu unapređenja poštanskog tržišta u Republici Srbiji. U okviru ovog procesa, održan je niz sastanaka stručnjaka za poštanske usluge i predstavnika Ministarstva, Regulatora, JPO i akademske zajednice. Cilj ovih sastanaka bila je razmena znanja i stečenih iskustava, kao i predloga i sugestija kako bi se pripremio usaglašen konačni tekst Programa i Akcionog plana za njegovo sprovođenje.
Takođe, u izradi Programa obezbeđena je stručna pomoć eksperta Evropske unije poštanskih usluga preko PLAC 4 projekta (Policy&LegalAdvice Center), kojim se u okviru Poglavlja 3 "Pravo poslovnog nastanjivanja i sloboda pružanja usluga" pruža pomoć u sačinjavanju nacionalne poštanske regulative, u cilju usklađivanja iste sa poštanskim direktivama Evropske unije (u daljem tekstu: EU).
Ministarstvo je 2. juna 2025. godine na Portalu "e-Konsultacije" objavilo početak izrade ovog programa. Program, zajedno sa Akcionim planom za njegovo sprovođenje, bili su dostupni zainteresovanim stranama radi dostavljanja sugestija i komentara. Predmetna dokumenta su takođe poslata putem elektronske pošte svim poštanskim operatorima sa značajnijim učešćem na tržištu, radi razmatranja istih i radi dostavljanja sugestija i primedbi, kao i predloga za unapređenje ovog programa.
Program ima za opšti cilj da obezbedi potpuno prilagođavanje poštanskog tržišta rastućim potrebama društva i privrede. Fokus je na podizanju kvaliteta usluga, jačanju tržišne konkurentnosti i usklađivanju nacionalnog sistema sa evropskim standardima.
Predložena programska rešenja, čija realizacija će doprineti pozitivnim promenama u oblasti razvoja poštanske delatnosti, povoljno će uticati na sledeće ciljne grupe: na korisnike poštanskih usluga, poštanske operatore, poslovanje svih privrednih subjekata (mala i srednja preduzeća, e-trgovina i logistika) i sve građane Republike Srbije, sa jasnim fokusom na unapređenje dostupnosti, veću primenu novih digitalnih rešenja u procesima i tokovima poštanskog saobraćaja i potpunu usklađenost sa modernim poštanskim standardima.
II ANALIZA TRENUTNOG STANJA TRŽIŠTA POŠTANSKIH USLUGA U REPUBLICI SRBIJI
Analiza postojećeg stanja se sastoji od analiza rezultata i učinaka prethodne strategije, potom od analize relevantnog domaćeg i međunarodnog zakonodavstva za oblast poštanskih usluga, nakon čega je, shodno identifikovanim trendovima i zaključcima, sprovedena analiza problema, na osnovu koje su definisani razvojni pravci.
Pri izradi Programa za analize stanja tržišta poštanskih usluga korišćeni su dostupni podaci Republičkog zavoda za statistiku, Regulatora, Svetskog poštanskog saveza (Universal Postal Union), kao i Evropske grupe poštanskih regulatora (The European Regulators Group for Postal Services - u daljem tekstu: ERGP).
_______
1 Zakon o planskom sistemu Republike Srbije ("Službeni glasnik RS", broj 30/18).
2.1. Analiza rezultata prethodne Strategije
U oblasti poštanskih usluga, u proteklom periodu, sprovođena je Strategija. Sve aktivnosti propisane Akcionim planom za realizaciju Strategije uspešno su sprovedene u zadatim rokovima.
Implementacija Strategije donela je brojne rezultate koji imaju direktne i indirektne efekte na razvoj poštanskih usluga u Republici Srbiji, a poštanski sektor je ostvarenim rezultatima dodatno potvrdio svoju ekonomsku i socijalnu važnost za korisnike. Strategijom je, u okviru Posebnog cilja 1: Obezbeđivanje pružanja dostupnih, pouzdanih i efikasnih poštanskih usluga u Republici Srbiji u skladu sa direktivama i preporukama Svetskog poštanskog saveza, bila propisana Mera 1.1: Usklađivanje poštanske regulative sa zakonodavstvom EU i Svetskog poštanskog saveza u oblasti poštanskih usluga. Realizacijom aktivnosti koje su se odnosile na ovu meru u proteklih nekoliko godina ostvaren je značajan napredak u zakonodavstvu kojim se uređuje poštanski sektor. Naime, donet je novi Zakon i doneti su prateći propisi, čime je otvorena mogućnost daljeg razvoja tržišta poštanskih usluga kao važnog dela privrede i društva. Najznačajniji ciljevi koji su postignuti donošenjem tog zakona su: obezbeđivanje uslova za održivost univerzalne poštanske usluge i pokrivenost celokupne teritorije Republike Srbije pod jednakim uslovima za sve građane, kao i razvoj poštanskih usluga van univerzalne poštanske usluge, orijentisanih na korisnike u konkurentnom i digitalnom okruženju; dalje obezbeđenje uslova za unapređenje razvoja tržišta poštanskih usluga i ravnopravnu utakmicu na tržištu poštanskih usluga; dodatno jačanje samostalnosti i efikasnosti Regulatora u njegovom vršenju regulatornih i drugih poslova; stvaranje uslova za dalje unapređenje kvaliteta u obavljanju poštanskih usluga; unapređenje pružanja prekograničnih poštanskih usluga i povećanje globalne povezanosti; stvaranje pravnog okvira za digitalizaciju procesa u cilju primene novih tehnologija i savremene poštanske opreme; obezbeđivanje uslova za povećanje stepena zadovoljenja i unapređenje zaštite interesa korisnika poštanskih usluga; podizanje nivoa transparentnosti i pojednostavljenje pristupa korisnika poštanskih usluga regulativi i samim tim, olakšavanje obavljanja poštanske delatnosti i lakše ostvarivanje zaštite prava korisnika, kroz optimizaciju broja podzakonskih akata. Pored navedenog, a u skladu sa Merom 4.1. Omogućavanje nesmetanog odvijanja prekogranične razmene paketskih pošiljaka sa ovlašćenim davaocima univerzalnog servisa država članica EU, sprovedena je i Analiza procene potrebe implementacije Uredbe (EU) 2018/644 o uslugama prekogranične dostave paketa, koja je dala polaznu osnovu za implementaciju ove uredbe u novi Zakon. Shodno tome, novim Zakonom data je obaveza Regulatoru da prikuplja i obrađuje podatke od poštanskih operatora potrebne za unapređenje prekogranične dostave paketa, a Regulator je u propisanom roku doneo podzakonski akt kojim se, između ostalog, bliže propisuju vrste podataka koje su poštanski operatori dužni da Regulatoru dostavljaju podatke, imajući u vidu da su isti neophodni za unapređenje prekogranične dostave paketa.
Novi Zakon i podzakonski akti obezbedili su temelje za napredak i uvođenje savremenih, integrisanih poštanskih usluga, baziranih na stalnim tehnološkim inovacijama. Ove izmene su podržane razvojem informacionih tehnologija, digitalizacije i interneta, a usklađene sa potrebama i očekivanjima korisnika. Pored navedenog, Strategijom, u okviru Posebnog cilja 2. Osiguranje dostupnosti i održivosti univerzalnog poštanskog servisa u skladu sa potrebama korisnika i promenama na tržištu, Mera 2.1: Obezbeđenje održivosti pružanja svih usluga iz okvira univerzalne poštanske usluge, kao usluge od opšteg interesa, bila je predviđena, između ostalog, i Aktivnost 2.1.1: Analiza održivosti univerzalne poštanske usluge (u daljem tekstu: UPU) i definisanje njene uloge u skladu sa promenljivim potrebama korisnika. Shodno tome, kao nosilac ove aktivnosti, Regulator je formirao Radnu grupu za izradu Studije o održivosti UPU u definisanju njene uloge u skladu sa promenljivim potrebama korisnika, sačinjenu od predstavnika Regulatora, Ministarstva i JPO. Navedena Radna grupa je sprovela svoj zadatak i dala preporuke da se izmenom regulative trebaju izvršiti sledeća unapređenja iste: usklađivanje sa EU regulativom; obezbeđivanje uslova za održivost univerzalne poštanske usluge; redefinisanje opsega UPU u skladu sa potrebama korisnika poštanskih usluga; redefinisanje parametara kvaliteta prenosa poštanskih pošiljaka, uzimajući u obzir potrebe korisnika poštanskih usluga i troškove pružanja usluga, kao i redefinisanje parametara kvaliteta dostupnosti poštanskih usluga uzimajući u obzir geografske i demografske specifičnosti. Sve navedeno je sprovedeno kroz donošenje novog zakona i podzakonskih akata, u propisanom roku. Takođe, u skladu sa aktivnostima utvrđenim akcionim planom, a u cilju usklađivanja poštanske regulative sa zakonodavstvom Svetskog poštanskog saveza, u periodu realizacije Strategije, doneti su i Zakon o potvrđivanju akata Svetskog poštanskog saveza ("Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori", broj 1/25), Zakon o potvrđivanju Drugog dodatnog protokola Svetske poštanske konvencije ("Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori", broj 1/21), kao i Zakon o potvrđivanju akata Svetskog poštanskog saveza ("Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori", broj 2/23), a predmetnim aktima je u nacionalnom zakonodavstvu potvrđena međunarodna regulativa koja reguliše oblast poštanskog saobraćaja u svetskim okvirima.
Pored navedenog, Regulator je u roku propisanom Akcionim planom, otpočeo sa sprovođenjem stručnog nadzora u oblasti poštanskih usluga. Naime, stručni nadzor je otpočet nad primenom Zakona i propisa donetih na osnovu Zakona u delu kojim je uređen kvalitet obavljanja UPU, pristup mreži, cena i računovodstvo davalaca UPU. Shodno tome, stručna lica Regulatora počela su da kontrolišu ispunjenost propisanih parametara kvaliteta pri obavljanju univerzalne poštanske usluge, kao i kvalitet obavljanja ostalih poštanskih usluga, da kontrolišu primenu važećih cenovnika poštanskih usluga, primenu ugovora o pristupu mreži, kao i računovodstveno razdvajanje davalaca UPU. U sprovođenju stručnog nadzora ostvarena je kontinuirana saradnja sa inspektorima za poštanske usluge resornog ministarstva, pri čemu je došlo do razmene različitih znanja i iskustava, od značaja za unapređenje nadzornih aktivnosti.
Takođe, u okviru realizacije Strategije, sprovedeno je nezavisno merenje kvaliteta poštanskih usluga koje pružaju poštanski operatori, a rezultati merenja su objavljeni na sajtu Regulatora. Ovi rezultati su značajno pomogli poštanskim operatorima da unaprede svoje poslovne procese, jer su im rezultati ukazali na elemente poslovanja koje trebaju da poprave i unaprede, a neki operatori su na osnovu prezentovanog uspeli da uoče novi prostor za dalji rast i razvoj, nakon čega su napravili mnogo bolje rezultate od prethodnih. Pored toga, razvijen je i GIS portal za informisanje korisnika o dostupnosti poštanskih usluga, koji omogućava prikaz lokacija poslovnica, paketomata i teritorije delovanja operatora. Ovaj portal i Portal cena, omogućio je korisnicima da lakše nađu pružaoca usluge koja im je potrebna, da uporede cene i dobiju poštansku uslugu koja više odgovara njihovim potrebama u vidu brzine, dostupnosti ili pristupačnosti. Dalje, a u cilju unapređenja zaštite interesa korisnika, sprovedeno je istraživanje stepena zadovoljstva korisnika poštanskih usluga, koje je operatorima poslužilo kao osnov za uočavanje nedostataka koje treba popraviti, kao i prilika za uočavanje daljih pravaca razvoja u susret potrebama građana i privrede.
S tim u vezi, sačinjena je i analiza održivosti univerzalne poštanske usluge, pri čemu su date preporuke za redizajniranje obima i načina pružanja ovih usluga, uključujući ukidanje prevaziđenih i uvođenje inovativnih poštanskih usluga.
Unapređena je i finansijska efikasnost kroz unapređenje procedure računovodstvenog razdvajanja, a u skladu sa preporukama Strategije, cene univerzalnog servisa su usklađene sa inflacijom. Pored toga, jedan od rezultata realizacije mera su ostvarena ulaganja u modernizaciju poštanske infrastrukture, uključujući i primenu paketomata, kojima je značajno unapređena isporuka poštanskih pošiljaka u urbanim sredinama, što je uticalo i na povećanje e-trgovine zbog olakšanog preuzimanja robe, a u krajnjem rezultatu na povećanje obima pošiljaka generisanih daljinskom kupovinom.
Pored toga, u potpunosti je realizovana i Mera 4.2. Razvoj međunarodne saradnje u oblasti poštanskih usluga u cilju integracije poštanskog tržišta u globalnu poštanski mrežu, kroz učešće predstavnika JPO, Regulatora i Ministarstva u radu kongresa Svetskog poštanskog saveza, kao i na plenarnim zasedanjima i radnim grupama Evropskog komiteta za poštansku regulativu (CERP), Evropske grupe poštanskih regulatora (ERGP) i Asocijacije javnih poštanskih operatora Evrope (PostEurop). Sprovođenjem ove mere ostvaren je izuzetan uspeh - Republika Srbija je na 28. Kongresu Svetskog poštanskog saveza održanom u oktobru 2025. godine, izabrana u članstvo Saveta za poštansku eksploataciju, jednom od dva najznačajnija tela Svetskog poštanskog saveza, koje je usmereno na pomoć poštama da modernizuju i unaprede svoje poštanske usluge i proizvode, i bavi se operativnim, ekonomskim i komercijalnim aspektima poštanskog poslovanja. Rad predstavnika Republike Srbije u ovom telu u periodu 2026-2029. godine, daće značaj doprinos u promociji rasta poštanskih pošiljka, paketa i finansijskih usluga na nacionalnom poštanskom tržištu, osiguravajući da poštanska mreža ostane relevantna, pristupačna i inovativna u digitalnoj eri.
U vezi sa svim napred navedenim, sprovođenjem zajedničkih aktivnosti i realizacijom mera unapređena je institucionalna saradnja, što je pozitivno uticalo na razvoj poštanskog sektora. Saradnja je ostvarena u izradi zakonskih i podzakonskih akata, u sprovođenju stručnog i inspekcijskog nadzora, u oblasti međunarodne saradnje, u oblasti evropskih integracija i mnogim drugim oblastima od značaja za poštanske usluge.
Ministarstvo je kontinuirano nadgledalo realizaciju mera i aktivnosti predviđenih Akcionim planom, prateći svake godine postignute rezultate kroz kvalitativne i kvantitativne parametre. Na kraju svake godine, sačinjavani su i javnosti dostupni godišnji izveštaji o realizaciji Strategije i Akcionog plana, koji su objavljivani na sajtu Ministarstva.
2.2. Planska dokumenta i relevantni pravni okvir za Program
Tržište poštanskih usluga u Republici Srbiji regulisano je kroz aktivnosti Ministarstva, koje je nadležno i za oblast poštanskih usluga, kao i aktivnosti nacionalnog Regulatora.
Ministarstvo sprovodi politiku Vlade, kroz donošenje odgovarajućih propisa, vrši nadzor nad primenom Zakona o poštanskim uslugama i propisa donetih na osnovu Zakona, predstavlja Republiku Srbiju u međunarodnim organizacijama i institucijama u oblasti poštanskih usluga, stara se o sprovođenju sporazuma u oblasti poštanskih usluga i obaveštava Svetski poštanski savez o JPO i entitetima nadležnim za ispunjavanje obaveza iz Svetske poštanske konvencije i obavlja i druge poslove utvrđene zakonom.
Regulatorno telo za elektronske komunikacije i poštanske usluge je nezavisna regulatorna organizacija koja, između ostalog, vrši javna ovlašćenja u cilju regulisanja tržišta poštanskih usluga u Republici Srbiji. Pravni položaj i rad Regulatora propisani su zakonom kojim se uređuje oblast elektronskih komunikacija. Regulator u skladu sa Zakonom o poštanskim uslugama donosi podzakonske akte, izdaje i oduzima dozvole za obavljanje poštanskih usluga, učestvuje u radu međunarodnih organizacija i institucija u svojstvu nacionalnog regulatornog tela u oblasti poštanskih usluga, vrši stručni nadzor nad radom poštanskih operatora, vodi registar izdatih i oduzetih dozvola poštanskim operatorima i obezbeđuje javni pristup tom registru, sprovodi vansudsko rešavanje sporova između poštanskih operatora i korisnika, rešava sporove između JPO i korisnika u vezi sa pristupom poštanskoj mreži, sačinjava uporedni pregled cena poštanskih usluga poštanskih operatora i na svojoj internet stranici objavljuje podatke iz cenovnika poštanskih usluga, sačinjava geografski pregled rasprostranjenosti poštanske mreže i teritorijalne dostupnosti usluga poštanskih operatora i na svojoj internet stranici objavljuje podatke iz geografskog pregleda, podstiče konkurenciju i inovacije na tržištu poštanskih usluga, prikuplja, obrađuje i objavljuje podatke o tržištu poštanskih usluga uz osnovne podatke o poslovanju poštanskih operatora u vezi sa obimom i prihodom od ostvarenih poštanskih usluga po poštanskom operatoru, prikuplja i obrađuje podatke od poštanskih operatora potrebne za unapređenje prekogranične dostave paketa, prikuplja i objavljuje podatke u vezi aktivnosti poštanskih operatora usmerenih na održivi razvoj i podstiče saradnju između poštanskih operatora i zainteresovanih institucija po tom pitanju.
U Republici Srbiji poštanske usluge regulisane su Zakonom i odgovarajućim podzakonskim aktima, donetim na osnovu Zakona.
Zakonom su uređeni uslovi i način obavljanja poštanskih usluga, nadležnosti u oblasti poštanskih usluga, prava, obaveze i odgovornosti davalaca i korisnika poštanskih usluga, nadzor nad primenom zakona, kao i druga pitanja od značaja za funkcionisanje i razvoj poštanskih usluga u Republici Srbiji.
Zakonom je utvrđeno da ovlašćenja u oblasti poštanskih usluga u Republici Srbiji imaju Vlada, ministarstvo nadležno za oblast poštanskog saobraćaja i Regulator. Vlada utvrđuje osnovna opredeljenja i principe obavljanja poštanskih usluga, rukovodeći se opštim interesom u ovoj oblasti, profesionalnim principima poštanske struke i načelima Svetskog poštanskog saveza i drugih međunarodnih organizacija, kao i preuzetim međunarodnim obavezama, donosi programe razvoja i akcione planove za njihovo sprovođenje, kojima se utvrđuje načela, ciljevi i prioriteti razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji.
Zakonom je propisano da je UPU, usluga od opšteg ekonomskog interesa koja se obavlja u kontinuitetu, na teritoriji Republike Srbije, u okviru propisanog kvaliteta, po pristupačnim cenama i pod jednakim uslovima za sve korisnike, bez diskriminacije.
Za obavljanje UPU Zakonom je ovlašćeno "Pošta Srbije" d.o.o., kao JPO. U okviru UPU su i rezervisane poštanske usluge, čije je obavljanje povereno JPO i one obuhvataju: prijem, usmeravanje, prenos i uručenje pismonosnih poštanskih pošiljaka mase do 20 grama; prijem, usmeravanje, prenos i uručenje pismena u sudskom, upravnom i prekršajnom postupku, kao preporučenih poštanskih pošiljaka, bez obzira na limite; prijem i prenos elektronske poruke u Jedinstveno elektronsko sanduče na Portalu e-Uprava.
Poštanske usluge se ne smatraju rezervisanim poštanskim uslugama, ako im je poštarina bez dopunskih usluga viša od iznosa koji je dva i po puta veći od poštarine za prenos pismonosne pošiljke najbrže kategorije prema važećem cenovniku JPO.
Uslov za obavljanje UPU je posedovanje mreže, a bliže uslove za obavljanje UPU propisuje ministar nadležan za poslove poštanskih usluga na predlog Regulatora. JPO, koji obavlja UPU, obezbeđuje održivost obavljanja UPU iz sredstava obezbeđenih iz prihoda ostvarenih pružanjem UPU. Troškovi nastali pri obavljanju UPU od strane JPO, podmiruju se, prvenstveno, od prihoda nastalih obavljanjem rezervisanih i nerezervisanih poštanskih usluga, iz domena UPU. JPO dužan je da prihode od rezervisanih poštanskih usluga računovodstveno odvoji od prihoda ostvarenih od nerezervisanih poštanskih usluga iz domena univerzalne poštanske usluge. Davalac UPU je dužan da računovodstveno odvoji prihode i troškove UPU ostvarene od UPU, od prihoda i troškova ostvarenih od ostalih poštanskih usluga, prema vrstama usluga.
Trenutno su na snazi sledeća akta doneta od strane Ministarstva i Regulatora, na osnovu Zakona:
1) Pravilnik o uslovima i načinu obavljanja poštanskih usluga ("Službeni glasnik RS", broj 71/25). Ovim pravilnikom bliže se uređuju uslovi i način obavljanja poštanskih usluga, postupanje sa poštanskim pošiljkama od prijema do uručenja, sadržaj zahteva za izdavanje dozvole za obavljanje poštanskih usluga, podaci koje su poštanski operatori dužni da dostavljaju Regulatoru, prekogranična dostava, održivi razvoj, geografski pregled rasprostranjenosti poštanske mreže, kao i druga pitanja od značaja za funkcionisanje i razvoj poštanskih usluga u Republici Srbiji;
2) Pravilnik o bližim uslovima za obavljanje univerzalne poštanske usluge ("Službeni glasnik RS", broj 78/25). Ovim pravilnikom propisuju se bliži uslovi za obavljanje UPU, koji se odnose na tehničke i tehnološke resurse JPO/davaoca UPU, minimum radnog vremena, neophodne uslove za pružanje univerzalne poštanske usluge osobama sa invaliditetom, kao i nomenklatura;
3) Pravilnik o parametrima kvaliteta, merilima i kriterijumima za obavljanje univerzalne poštanske usluge ("Službeni glasnik RS", broj 78/25). Ovim pravilnikom bliže se uređuju merila i kriterijumi koje mora ispunjavati poštanska mreža JPO/davaoca UPU, vodeći računa o gustini naseljenosti, pokrivenosti područja i potrebama korisnika usluga, kao i parametri kvaliteta za obavljanje UPU;
4) Pravilnik o načinu i postupku stručnog nadzora obavljanja poštanskih usluga ("Službeni glasnik RS", broj 110/25). Ovim pravilnikom propisuje se način organizovanja i postupanja ovlašćenih lica Regulatora u vršenju stručnog nadzora u oblasti poštanskih usluga kod poštanskog operatora, koji se sprovodi saglasno Zakonu.
5) Pravilnik o pristupu mreži javnog poštanskog operatora ("Službeni glasnik RS", broj 110/25). Ovim pravilnikom propisuju se način i uslovi pristupa poštanskoj mreži JPO.
6) Pravilnik o visini i načinu plaćanja takse za izdavanje dozvole, izmenu dozvole i naknade operativnih troškova za obavljanje poštanskih usluga ("Službeni glasnik RS", broj 12/26). Ovim pravilnikom propisuje se iznos i način plaćanja istog za izdavanje/izmenu dozvole.
7) Pravilnik o postupku vansudskog rešavanja spora po prigovoru korisnika poštanskih usluga ("Službeni glasnik RS", broj 4/26). Ovim pravilnikom propisuje način sprovođenja vansudskog rešavanja spora koji sprovodi Regulator.
8) Pravilnik o obrascu i načinu izdavanja legitimacije ovlašćenog lica za vršenje stručnog nadzora u oblasti poštanskih usluga ("Službeno glasnik RS", broj 84/25). Ovim pravilnikom propisuje izgled i način izdavanja legitimacije za zaposlene Regulatora koji sprovode stručni nadzor.
9) Pravilnik o utvrđivanju Plana izdavanja prigodnih poštanskih maraka i motiva redovnih izdanja poštanskih maraka ("Službeni glasnik RS", broj 118/25) kojim se utvrđuje Plan izdavanja prigodnih poštanskih maraka i motiva redovnih izdanja poštanskih maraka, koje u toku godine izdaje "Pošta Srbije" d.o.o. ("Službeni glasnik RS", broj 118/25).
Takođe, na snazi je i pravilnik donet na osnovu prethodnog Zakona o poštanskim uslugama ("Službeni glasnik RS ", broj 77/19), koji će biti izmenjen u prvom kvartalu 2026. godine - Pravilnik o načinu vođenja odvojenog računovodstva i provere verodostojnosti regulatornih izveštaja javnog poštanskog operatora ("Službeni glasnik RS", br. 126/20 i 48/24). Ovim pravilnikom propisuje se način vođenja odvojenog računovodstva i provere verodostojnosti regulatornih izveštaja "Pošta Srbije" d.o.o., davaoca UPU.
Pored navedenog, Regulator će u zakonski propisanom roku u 2026. godini doneti Pravilnik o načinu obračuna neto troška i načinu ostvarivanja prava na naknadu usled nepravednog finansijskog opterećenja.
Postojeća regulativa, Zakon, kao i sva podzakonska akta, u najvećoj meri su usaglašeni sa evropskim regulatornim okvirom u oblasti poštanskih usluga koji čine Uredba (EU) 2018/644 Evropskog parlamenta i Saveta od 18. aprila 2018. godine o uslugama prekogranične dostave paketa i set od tri poštanske direktive EU (Direktiva 97/67/EC Evropskog parlamenta i Saveta od 15. decembra 1997. godine o zajedničkim pravilima za razvoj unutrašnjeg tržišta zajednice u području poštanskih usluga i poboljšanju kvaliteta poštanskih usluga, Direktiva 2002/39/EC Evropskog parlamenta i Saveta od 10. juna 2002. godine kojom se menja Direktiva 97/67/EC u vezi sa daljim otvaranjem poštanskih usluga prema tržišnoj konkurenciji na nivou zajednice i Direktiva 2008/06/EC Evropskog parlamenta i Saveta od 20. februara 2008. godine kojom se menja Direktiva 97/67/EC u vezi sa potpunim razvojem unutrašnjeg tržišta poštanskih usluga u zajednici).
2.3. Analiza postojećeg stanja i uporedna međunarodna praksa u sektoru poštanskih usluga
Poštanski saobraćaj (pismonosne pošiljke i paketi) u Republici Srbiji ključni je pokretač privrede i trgovine, te je temelj za druge sektore i doprinosi razvoju i jačanju privrede. Preduzeća svih veličina koriste poštanske usluge, radi razvoja poslovanja, snabdevanja robom itd. Svi nivoi vlada i javnih uprava koriste poštanske usluge kao sredstvo javne komunikacije. Ranjivim korisnicima i građanima u udaljenim ruralnim područjima trebaju poštanske usluge kako bi ostali povezani sa digitalnom ekonomijom. Poštanski saobraćaj igra neophodnu ulogu u osiguranju prava na komunikaciju i u promociji teritorijalne, socijalne i privredne kohezije. S obzirom na to da su mnogi građani Republike Srbije bili zatvoreni u svojim domovima tokom pandemije COVID-19, sektor poštanskih usluga pokazao se izrazito važnim. Pruža pristupačne i kvalitetne poštanske usluge, dostavu proizvoda u medicinske svrhe i ponudu drugih bitnih usluga poput finansijskih usluga za građane.
Digitalizacija i tehnološki razvoj preobrazili su potrošačke i poslovne potrebe, što je dovelo do stvaranja novih proizvoda, usluga i poslovnih modela. To se odnosi i na sektor poštanskih usluga. Od finansijske krize 2008. godine beleži se velik pad u količini pismonosnih pošiljaka i ubrzava se elektronska zamena tradicionalnih poštanskih usluga jer državne institucije, preduzeća i potrošači sve više usvajaju elektronske postupke u različitim domenima. Tokom pandemije COVID-19, pet velikih pružalaca UPU u EU izvestilo je da je došlo do pada u količini pismonosnih pošiljaka, a brojke se kreću od 10% u Kraljevini Holandiji do 18% u Republici Francuskoj2.
Sa druge strane, izuzetno je veliki društveni značaj poštanskog saobraćaja. Razvijena i dostupna poštanska mreža u velikoj meri pozitivno utiče na održivi razvoj lokalnih zajednica, naročito u ruralnim područjima. Osim toga, poštanski operatori poslednjih godina nude i digitalne usluge kao što su Mobilna aplikacija "Pošta Srbije", izdavanje kvalifikovanih elektronskih sertifikata, izdavanje parametara za eUpravu (logovanje, eAgrar, eZdravlje), saradnja sa eUpravom radi podrške korisnicima u stvaranju eGrađanin naloga, eRecept, pristupa internetu i dr. čime doprinose digitalnoj pismenosti i dostupnosti javnih usluga.
Budući da poslovni model pružanja poštanskih usluga zavisi od ekonomije obima, zbog smanjenja količine pismonosnih pošiljaka (prosečno - 4,9% svake godine od 2008. godine) dolazi do povećanja troškova dostave po jedinici. Kako bi otklonili učinak povećanja troškova, mnogi poštanski operatori u EU menjaju svoj poslovni model, pa tako i operatori u Republici Srbiji. Pružaoci UPU uz svoje postojeće mreže i strukturu visokih fiksnih troškova istraživali su načine povećanja efikasnosti, poboljšanja rešenja usmerenih prema kupcu, diversifikacije usluga i pronalaska novih tržišta na kojima mogu rasti. Rast e-trgovine dao im je mogućnost razvoja u području dostave paketa i mnogi se pružaoci UPU sada nadmeću sa drugim pružaocima usluga dostave paketa. Osim nekoliko izuzetaka, tržišni udeo pružaoca UPU u segmentu dostave paketa i dalje je prilično mali u poređenju sa segmentom pismonosnih pošiljaka, gde oduvek imaju jako velik tržišni udeo ili su čak i dalje jedini relevantan tržišni operator.
Poštanska infrastruktura u Republici Srbiji čitavim setom usluga, a pre svega kroz logističku podršku izvozu i e-trgovini, doprinosi internacionalizaciji domaće privrede i komunikaciji sa dijasporom, kroz izvoz srpskih proizvoda i usluga na međunarodno tržište. Takođe, prilagođavanje evropskim standardima (npr. liberalizacija tržišta poštanskih usluga) doprinosi unapređenju kvaliteta i konkurentnosti.
Poštanske usluge spadaju u red visoko sofisticiranih usluga sa konstantnim tehničko-tehnološkim inovacijama, pre svega u oblasti informaciono komunikacionih tehnologija, pa samim tim predstavljaju delatnost koja, pored sopstvenog održivog ekonomskog rasta, može uspešno da podrži dalji tehničko-tehnološki razvoj Republike Srbije.
Iako se poslednjih godina, poštanski saobraćaj konstantno transformiše i nalazi pred izuzetno značajnim izazovima, njegova osnovna misija ostaje ista, da služi građanima i privredi, čime direktno doprinosi jačanju ekonomske stabilnosti i socijalne kohezije u Republici Srbiji.
Poštanski sektor predstavlja značajan faktor koji utiče na rast privrede, zaposlenosti i bruto domaći proizvoda (u daljem tekstu: BDP) u Republici Srbiji. Tako je:
- u 2024. godini poštanska delatnost u Republici Srbiji ostvarila prihod od oko 37 milijardi dinara (oko 319 miliona evra)3, što čini oko 0,39% ukupnog BDP u toj godini;4
- u poštanskom sektoru u 2024. godini bilo je ukupno zaposleno 18.887 radnika, odnosno oko 0,8% od ukupnog broja zaposlenih u Republici Srbiji.5
Iako je poslednjih godina u svetu došlo do razdvajanja veze između rasta BDP i ostvarenog obima poštanskih usluga, ipak učešće poštanskog sektora u ukupnom BDP jedne države direktno ukazuje na njegov značaj za ukupni privredni razvoj te države. Takođe značajna činjenica je i to što sektor poštanskih usluga u Republici Srbiji prati opšti privredni razvoj imajući u vidu da je učešće u BDP, kao i učešće u ukupnom broju zaposlenih ostalo skoro na istom nivou kao i 2019. godine (0,39% BDP, 0,9% zaposlenih)6.
Iako se stanje na tržištu promenilo, Republika Srbija ima za cilj da osigura da građani i preduzeća ostvaruju korist od osnovnih poštanskih usluga (univerzalni servis). Veliki deo stanovništva, naročito oni koji žive u udaljenim ili ruralnim regijama, i dalje zavise od UPU kako bi ostali povezani i verovatno je da će tako ostati u idućih pet do deset godina. Mnoga preduzeća i državne ustanove još uvek upotrebljavaju pismonosne pošiljke za komunikaciju. Dalje, pokrivenost internetom nije ujednačena pa su neki građani isključivo usmereni na dostavu pisama. Takođe, mere fizičkog razmaka i ograničenja kretanja tokom pandemije COVID-19 pokazale su da su poštanske usluge bile neophodne za dostavu pismonosnih pošiljaka i paketa fizičkim i pravnim licima u celoj zemlji.
_______
2 EC Brussels, 8.11.2021 COM (2021) 674 final: REPORT FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT AND THE COUNCIL on the application of the Postal Services Directive (Directive 97/67/EC as amended by Directive 2002/39/EC and 2008/6/EC).
3 Izvor: RATEL - Pregled tržišta telekomunikacija i poštanskih usluga u Republici Srbiji u 2024. godini.
4 Izvor: Republički zavod za statistiku - Statistički kalendar Republike Srbije 2025. godine.
5 Izvor: RATEL - Pregled tržišta telekomunikacija i poštanskih usluga u Republici Srbiji u 2024. godini.
6 Strategija razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji za period 2021 - 2025. godine.
2.4. Osnovni pokazatelji razvijenosti tržišta poštanskih usluga u Republici Srbiji i poređenje sa državama EU
Za analizu razvijenosti tržišta poštanskih usluga koristi se set pokazatelja koji na najbolji način oslikavaju kretanja na posmatranom poštanskom tržištu. Za ove pokazatelje najčešće se koriste podaci o: obimu i prihodima poštanskih usluga, cenama poštanskih usluga, strukturi tržišta (broj operatora, zaposlenost i sl.), kao i o poštanskoj mreži (broj jedinica poštanske mreže, broj poštanskih sandučića i dr.).
Obim poštanskih usluga
Na tržištu poštanskih usluga u Republici Srbiji (Slika 1.) u periodu od 2015. do 2024. godine beleži se pad ukupnog obima poštanskih usluga za oko 9%. Pad ukupnog obima poštanskih usluga naročito je bio izražen u periodu 2018-2024. godine kada je kumulativno iznosio 16,8%. U periodu od 2015. do 2018. godine beleži se izvestan rast ukupnog obima poštanskih usluga koji je direktna posledica rasta paketskih, ekspres i kurirskih usluga. Nakon ovog kratkotrajnog rasta, u 2019. godini nastavljen je trend pada ukupnog obima i to za 5,3% u odnosu na prethodnu godinu, što je direktna posledica značajnijeg pada pismonosnih usluga. Od 2021. godine beleži se konstantan pad koji se kreće između 3% i 7,6% godišnje.
Pad ukupnog obima poštanskih usluga u ovom periodu, pre svega, je posledica pada obima pismonosnih pošiljaka (Slika 2.) koji je godišnje iznosio između 0,6% i 9,7% (osim 2017. i 2021. godine kada je zabeležen rast od 2,7%, odnosno 0,5% respektivno u odnosu na prethodnu godinu). Ukupan obim pismonosnih pošiljaka u 2024. godini iznosio je oko 209 miliona i bio je za oko 27% manji u odnosu na 2015. godinu.
Obim paketskih usluga (Slika 3.) beleži konstantan rast (osim u periodu pandemije COVID-19 2020. godine, kada je zabeležen pad obima paketa u unutrašnjem saobraćaju), tako da je 2024. godine iznosio oko 2,5 miliona paketa i bio je za 573% viši nego u 2015. godini, odnosno u 2019. godini zabeležen je rast od oko 16% u odnosu na 2018. godinu7. U unutrašnjem saobraćaju u 2019. godini bilo je duplo više paketa nego u 2012. godini.
_______
7 Izvor: Republički zavod za statistiku - Statistički godišnjak Republike Srbije 2020.
U međunarodnom poštanskom saobraćaju (Slika 3. i Slika 4.), osim u 2022. godini beleži se konstantan rast sa prosečnom godišnjom stopom od oko 10%, tako da se broj međunarodnih paketskih pošiljaka u periodu od 2015. do 2024. godine skoro utrostručio sa oko 66 hiljada na oko 152 hiljade. Paketske pošiljke u unutrašnjem poštanskom saobraćaju učestvuju u ukupnom obimu sa preko 90% tako da je trend ukupnog obima paketskih pošiljaka i dalje pod direktnim uticajem kretanja u unutrašnjem poštanskom saobraćaju.
Kada se posmatra obim usluga iz domena ekspres usluga u Republici Srbiji u periodu od 2015. do 2024. godine primetan je konstantan rast skoro u čitavom periodu osim 2022. godine (Slika 5.). Godišnja stopa rasta ekspres pošiljaka skoro u čitavom posmatranom periodu je bila više od 11% godišnje tako da ukupni rast iznosi oko 130%, odnosno u 2024. godini ostvaren je obim od oko 53 miliona pošiljaka.
Jedan od osnovnih razloga za ovako intenzivan rast paketskih, ekspres i kurirskih usluga je i ubrzani razvoj e-trgovine u Republici Srbiji poslednjih nekoliko godina. Imajući u vidu predviđeni dalji rast elektronske trgovine, posebno regulisanjem odvijanja prekograničnog paketskog saobraćaja, u narednom periodu se očekuje dalji rast ovih poštanskih usluga, što će pred poštanske operatore postaviti nove izazove, pre svega u segmentu cene i kvaliteta usluga.
Ukupan prihod od poštanskih usluga od 2012. godine, kada je iznosio oko 12,7 milijardi dinara, konstantno je rastao sa prosečnom godišnjom stopom od 8% tako da je u 2019. godini ostvaren prihod od približno 21 milijarde dinara (Slika 6.), što predstavlja povećanje od 67%.
Prihod od poštanskih usluga u Republici Srbiji beleži konstantan rast u periodu od 2015. do 2024. godine (132,9%) uprkos padu ukupnog obima poštanskih usluga u ovom periodu za oko 9%. Rast ukupnog prihoda od poštanskih usluga posledica je, pre svega, promene strukture poštanskih usluga, smanjenja ukupnog obima pismonosnih usluga i rasta obima ostalih poštanskih usluga, ali i značajnijeg rasta cena poštanskih usluga poslednjih godina.
Cene poštanskih usluga
Analizom cena poštanskih usluga u Republici Srbiji obuhvaćene su poštarine za pismo do 20 grama u unutrašnjem i međunarodnom poštanskom saobraćaju, kao i poštarine za pakete mase dva kilograma, takođe u unutrašnjem i međunarodnom poštanskom saobraćaju. Takođe upoređene su iznosi poštarina za pojedine poštanske usluge u 2019, 2022. i 2023. godini kao i razlike poštarina za usluge u unutrašnjem i međunarodnom poštanskom saobraćaju.
Osnovna karakteristika cena poštanskih usluga u Evropi je relativno velika razlika od države do države, kao i konstantan rast (u većini država) u posmatranim godinama.
Poštarina za pismo prve stope (do 20 grama) u unutrašnjem saobraćaju u Srbiji menjala se poslednjih nekoliko godina i od 0,23 evra u 2019. godini, preko 0,26 evra tokom 2022. i 2023. godine (Slika 7.) do 0,51 evra (61 dinara) u 2025. godini.
Uprkos povećanju poštarina za pismo mase do 20 grama u Republici Srbiji je već duži niz godina među najnižim u Evropi i značajno je ispod evropskog proseka od 0,78 evra (slika 8.). Poštarina za ovu kategoriju pošiljaka je znatno iznad proseka, pre svega, u Republici Finskoj (2,10 evra) i Kraljevini Danskoj (1,61 evra), a donekle i u Kraljevini Belgiji, Republici Italiji i Republici Francuskoj. U većini ostalih država poštarina je oko ili ispod proseka. Kada je reč o okruženju kod svih država poštarina je ispod evropskog proseka.
Prosečna poštarina za prioritetno pismo mase do 20 grama u Evropi iznosi 1,27 evra (Slika 9.). Kao i kod neprioritetnih pisama i ovde na vrednost prosečne poštarine najveći uticaj imaju Kraljevina Danska (4,30 evra), Republika Finska (3,60 evra) Republika Italija (2,80 evra) i Kraljevina Belgija (2,17 evra), dok je u većini ostalih evropskih država poštarina za prioritetno pismo mase do 20 grama oko proseka i menjale su se od 2019. godine pa do danas.
I ovde se Republika Srbija nalazila u grupi država koje su ispod evropskog proseka sa poštarinom od 0,30 evra u 2023. godini (Slika 10.). I sa trenutnom poštarinom od 72 dinara (0,61 evra) i dalje je u grupi država u kojima je ova usluga najjeftinija u Evropi.
U svim evropskim državama poštarina za prioritetno pismo mase do 20 grama u unutrašnjem poštanskom saobraćaju u prethodnom periodu bila je viša od poštarine za neprioritetno pismo iste kategorije. Prosečna razlika u poštarini izmeću ove dve kategorije pisma u Evropi je iznosila 63%, pri čemu je najveća razlika u Republici Turskoj, Kraljevini Danskoj, Republici Italiji i Republici Grčkoj (gde je prioritetno pismo duplo skuplje), dok je najmanja razlika u Republici Litvaniji i Republici Sloveniji gde su poštarine za ove kategorije pisama skoro izjednačene, a Republika Srbija se u navedenom periodu nalazila u grupi država koja je u skladu sa evropskim prosekom (Slika 11.).
Kada je reč o poštarini za prioritetno pismo mase do 20 grama u međunarodnom poštanskom saobraćaju, kao i u unutrašnjem saobraćaju, značajno je varirala od države do države i u većini država se menjala od 2019. do 2023. godine (Slika 12.).
Prosečna poštarina za prioritetno pismo mase do 20 grama u međunarodnom saobraćaju u Evropi iznosi 1,76 evra (Slika 13.). Kao i u unutrašnjem poštanskom saobraćaju i ovde na visoku prosečnu cenu utiču dve države (Kraljevina Danska 4,83 evra i Republika Italija 3,50 evra) sa znatno višom poštarinom za ovu kategoriju pošiljaka u odnosu na ostale evropske države. I ovde se Republika Srbija nalazi u grupi država kod kojih je poštarina dosta niža (skoro duplo) od evropskog proseka.
Kada je reč o razlici između poštarina za prioritetna pisma u međunarodnom i unutrašnjem poštanskom saobraćaju evropski prosek je u prethodnom periodu iznosio 39% (Slika 14.), a Republika Srbija, sa razlikom poštarina za ove kategorije pisama od 133%, nalazila se u grupi država iznad evropskog proseka.
Kao i kod pismonosnih pošiljaka i poštarina za pakete do dva kilograma u unutrašnjem poštanskom saobraćaju u Evropi značajno se razlikuje od države do države, s tim što poslednjih godina kod većine država nije bilo značajnije povećanja poštarine, a ima i slučajeva njenog smanjenja (Slika 15.).
Prosečna poštarina za pakete do dva kilograma u unutrašnjem poštanskom saobraćaju u Evropi iznosi 5,64 evra (Slika 16.). I ovde se Republika Srbija sa iznosom poštarine od 1,71 evro u 2023. godini nalazila u grupi država kod kojih je poštarina značajno ispod evropskog proseka.8
_______
8 I sa trenutnom poštarinom od 340 dinara (2,9€) Republika Srbija je i dalje meću grupom država sa najnižom poštarinom za ovu kategoriju pošiljaka u Evropi.
Struktura tržišta
Na osnovu podataka Regulatora iz Registra izdatih i oduzetih dozvola poštanskim operatorima, na kraju 2024. godine, 62 poštanska operatora imala su aktivan status, dok su dva poštanska operatora u tom trenutku bila u privremenom prekidu obavljanja poštanske delatnosti. Poštanske usluge u Republici Srbiji tokom 2024. godine obavljala su 43 poštanska operatora, i to:9
- JPO poseduje posebnu licencu za pružanje UPU, uz pravo obavljanja rezervisanih poštanskih usluga. JPO je i operator poštanskih usluga izvan opsega UPU;
- Poštanski operatori koji poseduju odobrenja za obavljanje poštanskih usluga.
Svi poštanski operatori se, na osnovu usluga i teritorije na kojoj pružaju usluge mogu svrstati u nekoliko grupa (Tabela 1.).
______
9 Izvor: RATEL - Pregled tržišta telekomunikacija i poštanskih usluga u Republici Srbiji u 2024. godini.
Pored navedenog broja aktivnih operatora, postoje još dva operatora koji imaju dozvolu ali su u statusu prekida obavljanja delatnosti.
Tabela 1. Pregled broja poštanskih operatora u Republici Srbiji prema teritoriji i vrstama usluga
Vrsta usluge |
Broj operatora koji pružaju uslugu |
Univerzalna poštanska usluga |
1 operator |
Poštanske usluge u unutrašnjem poštanskom saobraćaju |
19 operatora |
Poštanske usluge u međunarodnom poštanskom saobraćaju |
11 operatora |
Kurirske usluge |
21 operator |
Izvor: RATEL: Pregled tržišta telekomunikacija i poštanskih usluga u Republici Srbiji u 2024. godini
U periodu od 2015. do 2024. godine u Republici Srbiji došlo je do povećanja broja aktivnih poštanskih operatora. Najveći broj aktivnih operatora (50) bio je u periodu od 2017. do 2019. godine (Slika 17.). Tokom 2020. godine, nakon isteka roka važenja od 10 godina, prestale su da važe dozvole izvesnog broja poštanskih operatora, od kojih pojedini nisu ponovo podneli zahtev za izdavanje nove dozvole, usled prestanka obavljanja poštanske delatnosti. Takođe, smanjeni broj operatora u najvećoj meri, je posledica poremećaja na tržištu izazvanih pandemijom COVID-19 na globalni poštanski sistem. U 2024. godini broj aktivnih poštanskih operatora u Republici Srbiji bio je veći za sedam (19%) u poređenju sa 2015. godinom.
Kada je reč o konkurenciji na tržištu poštanskih usluga u većini evropskih država analiza segmenta pisama pokazuje da često postoji samo jedan dominantni operator (nacionalni JPO), pa broj operatora sa učešćem većim od 1% uglavnom pokazuje nisku konkurenciju.
Kada se posmatra sektor pisama u Evropi (Tabela 2.) mogu se uočiti varijacije po državama (neke država beleže rast u broju operatora po obimu, neke po prihodima, dok se kod određenog broja država beleži pad). Generalni trend je rast broja operatora sa tržišnim učešćem većim od 1% na osnovu obima. U 2019. godini bio je ukupno 71 operator, pa je u 2022. godini taj broj je porastao na 85, da bi se u 2023. godini zabeležilo blago smanjenje na 77 operatora. Republika Srbija se u sektoru pisama (i na osnovu obima i na osnovu prihoda) nalazi u grupi država kod kojih je tržište visoko koncentrisano, odnosno postoji jedan dominantan operator.
Tabela 2. Pregled broja poštanskih operatora sa učešćem većim od 1% u segmentu pisama
Država |
Na osnovu obima |
Na osnovu prihoda |
||||||||
2019 |
2022 |
2023 |
Varijacija |
Varijacija |
2019 |
2022 |
2023 |
Varijacija |
Varijacija |
|
Austrija |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
Belgija |
2 |
2 |
2 |
0% |
0% |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
Bugarska |
7 |
3 |
3 |
-57% |
0% |
7 |
3 |
3 |
-57% |
0% |
Kipar |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
Češka |
2 |
3 |
2 |
0% |
-33% |
3 |
4 |
3 |
0% |
-25% |
Nemačka |
2 |
2 |
2 |
0% |
0% |
2 |
2 |
2 |
0% |
0% |
Danska |
2 |
2 |
2 |
0% |
0% |
- |
- |
- |
- |
- |
Estonija |
2 |
2 |
3 |
50% |
50% |
2 |
2 |
3 |
50% |
50% |
Grčka |
6 |
6 |
8 |
33% |
33% |
9 |
5 |
9 |
0% |
80% |
Španija |
2 |
5 |
5 |
150% |
0% |
2 |
3 |
3 |
50% |
0% |
Finska |
1 |
2 |
2 |
100% |
0% |
- |
- |
- |
- |
- |
Francuska |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
Hrvatska |
2 |
1 |
1 |
-50% |
0% |
2 |
1 |
1 |
-50% |
0% |
Mađarska |
3 |
1 |
1 |
-67% |
0% |
3 |
4 |
3 |
0% |
-25% |
Italija |
2 |
4 |
4 |
100% |
0% |
2 |
3 |
3 |
50% |
0% |
Litvanija |
4 |
5 |
4 |
0% |
-20% |
4 |
4 |
5 |
25% |
25% |
Luksemburg |
- |
2 |
2 |
- |
0% |
- |
1 |
1 |
- |
0% |
Letonija |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
- |
1 |
1 |
- |
0% |
Severna Makedonija |
7 |
15 |
9 |
29% |
-40% |
5 |
12 |
7 |
40% |
-42% |
Moldavija |
- |
- |
1 |
|
|
- |
- |
4 |
- |
|
Malta |
2 |
1 |
1 |
-50% |
0% |
10 |
6 |
6 |
-40% |
0% |
Holandija |
3 |
3 |
3 |
0% |
0% |
3 |
3 |
3 |
0% |
0% |
Poljska |
2 |
2 |
2 |
0% |
0% |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
Portugalija |
2 |
2 |
2 |
0% |
0% |
4 |
4 |
4 |
0% |
0% |
Rumunija |
4 |
7 |
6 |
50% |
-14% |
8 |
6 |
6 |
-25% |
0% |
Srbija |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
1 |
1 |
1 |
0% |
0% |
Švedska |
2 |
2 |
- |
- |
- |
2 |
2 |
- |
- |
- |
Slovenija |
5 |
6 |
5 |
0% |
-17% |
6 |
7 |
5 |
-17% |
-29% |
Slovačka |
2 |
2 |
2 |
0% |
0% |
2 |
3 |
2 |
0% |
-33% |
Izvor: ERGP (24) 8 - Report on postal core indicators for monitoring the European postal market
Kada se radi o segmentu paketa apsolutni broj operatora sa tržišnim učešćem većim od 1% daleko je veći nego u segmentu pisama i stabilizovan na visokom nivou od 227 operatora u 2022. godini odnosno 226 u 2023. godini na osnovu obima (Tabela 3.). Na osnovu prihoda ovaj rast je još značajniji tako da je u 2023. godini u apsolutan broj operatora u Evropi sa tržišnim učešćem u segmentu paketa većim od 15% na osnovu prihoda bio 232. Sve ovo ukazuje na veliku dinamičnost i tržišnu fragmentaciju u segmentu paketa, što je posledica, pre svega, izuzetnog rasta e-trgovine poslednjih godina.
U Republici Srbiji u 2023. godini, u unutrašnjem saobraćaju, u segmentu ekspres paketa bilo je pet poštanskih operatora sa tržišnim učešćem većim od 1% na osnovu obima, a šest poštanskih operatora koji su imali tržišno učešće veće od 1% na osnovu prihoda, dok je u 2024. godini bilo pet poštanskih operatora sa tržišnim učešćem većim od 1% na osnovu obima, a sedam poštanskih operatora koji su imali tržišno učešće veće od 1% na osnovu prihoda, što ukazuje na to da postoje operatori koji imaju relativno veći prihod po jedinici (npr. usluge sa višim cenama/B2B/ekspres).
Tabela 3. Pregled broja poštanskih operatora sa učešćem većim od 1% u segmentu paketa
Država |
Na osnovu obima |
Na osnovu prihoda |
||||||||
2019 |
2022 |
2023 |
Varijacija |
Varijacija |
2019 |
2022 |
2023 |
Varijacija |
Varijacija |
|
Austrija |
7 |
6 |
6 |
-14% |
0% |
9 |
8 |
8 |
-11% |
0% |
Belgija |
10 |
9 |
11 |
10% |
22% |
10 |
10 |
11 |
10% |
10% |
Bugarska |
13 |
11 |
11 |
-15% |
0% |
13 |
11 |
11 |
-15% |
0% |
Kipar |
- |
10 |
7 |
- |
-30% |
- |
11 |
11 |
- |
0% |
Češka |
5 |
7 |
7 |
40% |
0% |
5 |
9 |
9 |
80% |
0% |
Nemačka |
7 |
6 |
6 |
0% |
0% |
10 |
9 |
9 |
0% |
0% |
Danska |
3 |
2 |
2 |
-33% |
0% |
- |
- |
- |
- |
- |
Estonija |
10 |
11 |
10 |
0% |
-9% |
10 |
11 |
10 |
0% |
-9% |
Grčka |
12 |
13 |
13 |
8% |
0% |
11 |
10 |
13 |
18% |
30% |
Španija |
17 |
17 |
15 |
-12% |
-12% |
15 |
16 |
15 |
0% |
-6% |
Finska |
>10 |
>10 |
>10 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Francuska |
9 |
9 |
9 |
0% |
0% |
9 |
10 |
10 |
11% |
0% |
Hrvatska |
9 |
8 |
8 |
-11% |
0% |
9 |
8 |
8 |
-11% |
0% |
Mađarska |
9 |
13 |
10 |
11% |
-23% |
9 |
9 |
11 |
22% |
22% |
Irska |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Italija |
7 |
7 |
8 |
14% |
14% |
7 |
7 |
7 |
0% |
0% |
Litvanija |
9 |
7 |
7 |
-22% |
0% |
11 |
10 |
11 |
0% |
10% |
Luksemburg |
- |
10 |
10 |
- |
0% |
- |
11 |
10 |
- |
-9% |
Letonija |
8 |
9 |
8 |
0% |
-11% |
- |
10 |
6 |
- |
- |
Severna Makedonija |
- |
- |
8 |
- |
- |
- |
- |
6 |
- |
- |
Moldavija |
- |
- |
5 |
- |
- |
- |
- |
7 |
- |
- |
Malta |
6 |
9 |
10 |
67% |
11% |
8 |
10 |
10 |
25% |
0% |
Holandija |
6 |
6 |
6 |
0% |
0% |
6 |
6 |
7 |
17% |
17% |
Poljska |
6 |
6 |
8 |
33% |
33% |
7 |
6 |
9 |
29% |
50% |
Portugalija |
9 |
9 |
9 |
0% |
0% |
10 |
10 |
10 |
0% |
0% |
Rumunija |
11 |
9 |
9 |
-18% |
0% |
12 |
11 |
10 |
-17% |
-9% |
Srbija |
7 |
6 |
6 |
-14% |
0% |
8 |
8 |
8 |
0% |
0% |
Švedska |
6 |
10 |
- |
- |
- |
9 |
12 |
- |
- |
- |
Slovenija |
6 |
6 |
6 |
0% |
0% |
6 |
6 |
5 |
-17% |
-17% |
Izvor: ERGP (24) 8 - Report on postal core indicators for monitoring the European postal market
Dostupnost poštanskih usluga
Dostupnost poštanskih usluga u Republici Srbiji može se posmatrati kroz broj jedinica poštanske mreže koje pružaju UPU u odnosu na broj stanovnika, odnosno veličinu teritorije. Tako u Republici Srbiji na 10.000 stanovnika postoji 2,7 jedinica poštanske mreže, što je na nivou evropskog proseka koji iznosi 2,6 jedinica poštanske mreže na 10.000 stanovnika.10
Kada se radi o pokrivenosti teritorije u Republici Srbiji na 100 km² dolazi 2,3 jedinice poštanske mreže. Teritorijalna pokrivenost u Republici Srbiji je manja u odnosu na evropski prosek (3,4 jedinice poštanske mreže na 100 km2).11 Razlog za ovo leži u činjenici da je deo teritorije Republike Srbije ruralan, planinski, odnosno slabo naseljen tako da pojedine jedinice poštanske mreže pokrivaju veliku teritoriju sa malim brojem stanovnika. U narednom periodu posebnu pažnju treba posvetiti ovim jedinicama poštanske mreže kako bi se osigurala dostupnost i održivost UPU.
________
10 Izvor: ERGP (24) 8 - Report on postal core indicators for monitoring the European postal market.
11 Izvor: ERGP (24) 8 - Report on postal core indicators for monitoring the European postal market.
Razvoj poštanskog sektora u EU
Pismonosne pošiljke sve više zamenjuje elektronska komunikacija, posebno u kontekstu komunikacije država i građana (eUprave). Pošiljaoci masovne pošte (npr. banke, telekomunikacione kompanije itd.) prešli su na rešenja za elektronsku komunikaciju nakon finansijske krize. U isto vreme, razvoj e-trgovine je doveo do znatnog povećanja obima usluga dostave paketa.
Digitalizacija i tehnološki razvoj preobrazili su potrošačke i poslovne potrebe, što je dovelo do stvaranja novih proizvoda, usluga i poslovnih modela, globalno na svim poljima pa i u sektoru poštanskih usluga. Od finansijske krize 2008. godine beleži se velik pad u količini pismonosnih pošiljaka i ubrzava se elektronska zamena tradicionalnih poštanskih usluga budući da vlade, preduzeća i potrošači sve više usvajaju elektronske postupke i komunikaciju elektronskim putem u različitim domenima. Tokom pandemije COVID-19 pružaoci UPU u EU izvestili su da je došlo do pada u količinama pismonosnih pošiljaka, a vrednosti se kreću od 4% u Republici Irskoj do 15% u Republici Bugarskoj12.
Sa druge strane, rast u području usluga dostave paketa povećan je zbog velikog porasta e-trgovine. Pre pandemije COVID-19 predviđalo se da će se internet prodaja na globalnom nivou udvostručiti između 2019. i 2024. godine. Sadašnji trendovi upućuju na to da će se zbog pandemije taj vremenski okvir smanjiti. U periodu od 2019. do 2022. godine količine paketa su se povećale za 44%, a prihod se u istom periodu povećao za 45%13.
Budući da poslovni model pružanja poštanskih usluga zavisi od ekonomije obima, zbog smanjenja količine pismonosnih pošiljaka (prosečno 4,9 % svake godine od 2008. godine)14 dolazi do povećanja troškova dostave po jedinici. Kako bi otklonili učinak povećanja troškova, mnogi poštanski operatori u EU menjaju svoj poslovni model. Pružaoci UPU su uz svoje postojeće mreže i strukturu visokih fiksnih troškova istraživali načine povećanja efikasnosti, poboljšanja rešenja usmerenih prema kupcu, diversifikacije usluga i pronalaska novih tržišta na kojima mogu imati rast poslovanja. Rast e-trgovine dao im je mogućnost razvoja u području dostave paketa i mnogi se pružaoci UPU sad intenzivno nadmeću sa drugim pružaocima usluga dostave paketa. Tržišni udeo pružaoca UPU u segmentu dostave paketa i dalje nije toliko obiman u poređenju sa segmentom pismonosnih pošiljaka, gde oduvek imaju jako veliki tržišni udeo ili su čak i dalje jedini relevantan tržišni operator.
Međutim, porast obima e-trgovine povećao je ekološki otisak poštanskog sektora EU između 2017. i 2021. godine. Dok su emisije CO2 iz unutrašnjeg prometa pismonosnih pošiljaka i dostave paketa u EU bile relativno konstantne između 2013. i 2016. godine, od 2017. godine ukupne emisije porasle su u proseku za 12% godišnje.
Prema istraživanju Prospective study on the future of the postal sector, Evropske komisije, predviđanja za budućnost poštanskog sektora sumirala su se kao "novo normalno" (Tabela 4.).
________
12 COMMISSION STAFF WORKING DOCUMENT EVALUATION of Directive 97/67/EC on common rules for the development of the internal market of Community postal services and the improvement of quality of service amended by Directives 2002/39/EC and 2008/6/EC (Postal Services Directive) accompanying the REPORT FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT AND THE COUNCIL on the application of the Postal Services Directive (Directive 97/67/EC as amended by Directive 2002/39/EC and 2008/6/EC).
13 COMMISSION STAFF WORKING DOCUMENT EVALUATION of Directive 97/67/EC.
14 EC Brussels, 8.11.2021 COM (2021) 674 final: REPORT FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT AND THE COUNCIL on the application of the Postal Services Directive (Directive 97/67/EC as amended by Directive 2002/39/EC and 2008/6/EC).
Tabela 4. Predviđanja za budućnost poštanskog sektora u Evropi do 2040. godine
Grupa indikatora |
Indikator |
Potencijalni razvoj događaja |
|
Potražnja |
Isporučena količina |
Pisma: Značajan pad, ali izvesna potražnja ostaje (premijum usluga malog obima i ranjivi korisnici). Pisma slata potrošačima u marketinške svrhe u velikim količinama su zanemarljiva. |
Paketi: Generalno jaki (jake B2C pošiljke unutar EU, B2C pošiljke van Evrope su takođe jake, B2B pošiljke stabilne) |
Zaposlenje |
Broj zaposlenih |
Davalac UPU: Ukupan pad broja. U maloj meri, pritisci su smanjeni preuzimanjem sekundarnih javnih funkcija od strane nekih davaoca UPU. |
Van UPU: Zaposlenost ostaje jaka. Postoji izvesna mogućnost prebacivanja zaposlenosti sa davalaca UPU na druge operatore koji ne daju UPU. |
Kvalitet zaposlenja/radni uslovi |
Kvalitet zapošljavanja postepeno opada. Novi modeli zapošljavanja gde pružaoci jedinstvenih javnih usluga pružaju niz javnih usluga. |
||
Pokrivenost i pristup uslugama |
Obim i karakteristike UPU u državama članicama |
Smanjenje obima i karakteristika UPU kroz sve veća odstupanja na nivou država članica |
|
Pristup za potrošače |
Radno vreme pošte se postepeno smanjuje, ali novi poslovni modeli stvaraju dodatna mesta za isporuku i preuzimanje pošiljaka sa fleksibilnijim pristupom |
||
Pristup za preduzeća |
Ostaje slično, protok B2B paketa ostaje stabilan |
||
Kvalitet usluge |
Kvalitet usluge (uključujući učestalost i brzinu isporuke) |
Pisma: Brzina dostave smanjena zbog pada potražnje. Smanjena učestalost dostave na vrata. |
Paketi: Brzina i učestalost isporuke ostaju visoke, ponekad preko novih mesta za isporuku i preuzimanje |
Rešavanje žalbi (broj žalbi) |
Pisma: Nema promena u odnosu na prethodne trendove |
Paketi: Bez promena u odnosu na prethodne trendove |
|
Pristupačnost |
Cene |
Pisma: Cene će verovatno porasti zbog povećanih jediničnih troškova, smanjenih ekonomija obima i opštih pritisaka na troškove |
Paketi: Razvoj cena trenutno nije moguće identifikovati, ali inovativni modeli deljenja infrastrukture mogu smanjiti cene |
Potrebe korisnika |
Da li su zadovoljene potrebe korisnika? |
Korisnici: Očekuje se da će se potrebe korisnika promeniti, jer će pisma postati manje značajna usluga, ali će potrebe ranjivih korisnika verovatno ostati. Potražnja za paketima će verovatno ostati. |
Preduzeća: |
Ranjivi korisnici |
Broj ranjivih korisnika raste zbog starenja stanovništva i zdravstvenih problema |
||
Troškovi |
Neto troškovi UPU i njena održivost |
Neto troškovi UPU će verovatno porasti zbog povećanih jediničnih troškova, posebno za pisma, iako će manji broj pisama i smanjeni obim UPU verovatno donekle nadoknaditi ovaj razvoj događaja. |
|
Tržišna konkurencija |
Deljena infrastruktura |
Kooperacija: široko deljenje infrastrukture (skladišta, transport, paketomati), pametni poštanski sandučići |
|
Koncentracija tržišta |
Pisma: |
Paketi: |
|
Investicije |
Investicije |
Manjim operatorima su potrebna ulaganja kako bi se prilagodili promenljivim okolnostima. Neka ulaganja će biti podeljena zbog povećanog oslanjanja na zajedničku infrastrukturu. |
|
Diversifikacija |
Diversifikacija i vertikalna integracija davaoca UPU |
Davaoci UPU usled diversifikacije davaće i druge javne nepoštanske usluge |
|
Okruženje |
Emisije štetnih gasova |
Značajno smanjenje pisama, elektronska supstitucija, a samim tim i smanjenje štetnih gasova |
Povećanje obima paketa i emisije štetnih gasova |
Harmonizacija |
Harmonizovane regulatorne odredbe i standardi |
Generalno, diversifikacija pristupa između država članica, ali izvesna harmonizacija u nekim regionalnim blokovima |
|
Izvor: EUROPEAN COMMISSION: Prospective study on the future of the postal sector
Jedan od modela dostave poštanskih pošiljaka na kojem se intenzivno radi poslednjih godina u EU je tzv. "Ekosistem dostave". Ekosistem dostave15 predstavlja okruženje sa više usluga, više mreža i više tržišta u kojem zainteresovane strane pružaju različite usluge, oslanjajući se na raznovrsnu infrastrukturu i aktivno se takmičeći na više tržišta. Sistem ima karakteristike višedimenzionalnosti kroz složene i višeslojne lance vrednosti, unutar kojih se razvijaju intenzivni i međusobno povezani ekonomski odnosi. Navedeno je posledica razvoja digitalne ekonomije i elektronske trgovine, u sistem su uključeni sledeći elementi:
- zainteresovane strane;
- usluge (tradicionalne usluge slanja pisama i paketa, usluge isporuke "poslednje milje", ekspresna dostava, usluge isporuke povezane sa internet ekonomijom);
- mreža (infrastruktura, tehnologija) koja omogućava usluge isporuke.
Upravljanje poslovanjem zasniva se na maksimiziranju vrednosti postojećih resursa, pri čemu kompanije koriste različite, često komplementarne strategije. Ove strategije proizilaze iz specifičnih ekonomskih okolnosti, kao što su promene u strukturi potražnje i evolucija potreba i očekivanja potrošača. Ključni resursi koji omogućavaju konkurentsku prednost uključuju:
- velike maloprodajne mreže;
- široku bazu kupaca;
- visoko vrednu tehnološku opremu;
- nematerijalna sredstva kao što su reputacija, znanje i ljudski kapital.
Ekosistem dostave, pored tradicionalnih poštanskih operatora, obuhvata različite zainteresovane strane: integratore, platforme za elektronsku trgovinu/onlajn, trgovce na malo, "out of home" operatore (OOH), logističke operatore, operatore na zahtev, operatore paketa, tehnološke operatore, pretpoštanske operatore, konsolidatore, crowdsourcing platforme, startapove i gradska skladišta.
Dobavljači tehnologije i softvera kreiraju digitalna rešenja za logistiku i dostavu. To uključuje optimizaciju ruta16, sisteme za upravljanje voznim parkom i isporukom, tehnologije praćenja u realnom vremenu i alate za poređenje cena koji pomažu korisnicima da procene i rezervišu usluge dostave. S tim u vezi, npr. nagrada za najbolji logistički projekat u 2025. godini dodeljena je Pošti Republike Slovenije i Solvesall-u za projekat "Optimizacija mesta isporuke", koji predstavlja razvoj i implementaciju sistema za vizuelizaciju, optimizaciju i navigaciju rutama isporuke, implementirajući digitalnu transformaciju procesa isporuke u ovoj pošti. Očekuje se da će projekat poboljšati brzinu i predvidljivost isporuke, smanjiti greške i povećati pouzdanost usluge. Optimizovane rute omogućavaju niže troškove sa manje pređenih kilometara, manjom potrošnjom goriva i manjim brojem neuspelih isporuka, što dodatno doprinosi smanjenju emisije štetnih gasova i omogućava efikasno korišćenje različitih dostavnih sredstava. Pored toga, digitalni alati takođe omogućavaju veću transparentnost u zakazivanju poslova. Ovaj primer digitalizacije mreže za dostavu dokazuje da je moguće istovremeno smanjiti troškove, poboljšati korisničko iskustvo i smanjiti uticaj na životnu sredinu, čime se stvara dugoročna konkurentska prednost za poštanskog operatora.
Alati, odnosno platforme za poređenje cena omogućavaju korisnicima da uporede različite opcije/kanale dostave i odgovarajuće cene na osnovu veličine paketa, težine i odredišta. Alati deluju kao posrednici između potrošača i službi za dostavu za domaću i međunarodnu dostavu.
Usluge u ekosistemu dostave obuhvataju širok spektar tradicionalnih i modernih usluga u zavisnosti od potreba potrošača. Mogu se klasifikovati u: tradicionalne usluge pisama i paketa, usluge elektronske trgovine, usluge dostave na zahtev i onlajn usluge (aplikacije), logističke i usluge podrške.
Mrežna infrastruktura i primenjena tehnologija omogućavaju implementaciju usluge dostave. Infrastruktura i tehnologije obuhvataju: prevozna sredstva (npr. kombiji, motocikli), objekte (npr. centri za sortiranje, filijale), tehnologije (npr. mašine za sortiranje, softverska podrška).
U proteklom periodu, vidljiv je napredak u brzini obrade i prenosa podataka, kao i napredak u razvoju i primeni tehnologije. Sledeće tehnologije su istaknute u ekosistemu isporuke:
- Veštačka inteligencija;
- Internet stvari (Internet of Things - IoT);
- Blokčejn u upravljanju lancem snabdevanja i logistici;
- Obrada podataka (mašinsko učenje);
- Robotika i automatizacija procesa u procesima sortiranja i isporuke;
- Klaud računarstvo (klaud usluge);
- Tehnologije pametnog označavanja u procesima sortiranja, isporuke i vraćanja;
- RFID, QR kod, SMS/e-mail tehnologije u procesima isporuke i vraćanja;
- Algoritmi za optimizaciju rute;
- Tehnologije dronova i robota za isporuku (autonomna vozila).
U ekosistemu dostave, kompanije primenjuju/oblikuju poslovne modele sa ciljem povećanja prihoda (npr. dodavanjem komplementarnih usluga ponudi ili promenom politike cena) i/ili smanjenja troškova (npr. modernizacijom infrastrukture i tehnologije). Poslovni modeli se mogu klasifikovati prema njihovim karakteristikama:
- specijalizacija ili internacionalizacija, u zavisnosti od fokusa poslovanja;
- horizontalna integracija, koja proširuje obim ponude povezivanjem različitih usluga;
- vertikalna integracija, gde se kompanije udružuju.
______
15 ERGP Report on the delivery ecosystem: value chains and business models, July 2025.
16 Kao primer Artronic i Pošta Slovenije koriste programsku podršku ARTRONIC SkyTrack i PTV OptiFlow za dinamičko planiranje i prilagođavanje dostavnih ruta.
Strateški pravci delovanja Svetskog poštanskog saveza
Prema istraživanju Svetskog poštanskog saveza17 globalni bruto domaći proizvod (BDP) porastao je za 75% između 2006. i 2023. godine, a poštanski prihodi su porasli samo za 4%, stvarajući značajan razmak u performansama od 71%. Ovo, po studiji, predstavlja pretnju održivosti UPU na svetskom nivou. Naime, analizom se došlo do zaključka kako svako smanjenje zavisnosti od pismonosnih pošiljaka za 10% poboljšava učinak za 0,5% godišnje, dok konsolidacija mreže kroz zatvaranje poštanskih jedinica zapravo pogoršava rezultate za 1,7%. Uspeh zahteva i diversifikaciju prihoda i održavanje fizičke prisutnosti - operatori koji slede samo jednu strategiju dosledno podbacuju tj. imaju lošije rezultate.
Zaključak sprovedene studije Svetskog poštanskog saveza je kako kombinacija fizičke prisutnosti i digitalne povezanosti poštanskog saobraćaja ga pozicionira kao ključnog partnera rasta - ali samo ako uspešno upravlja tranzicijama koje su nužne (diversifikacija poslovanja, kao i investicije u razvoj).
U svetu se predviđa da će e-trgovina dostići obim od 8.000 milijardi američkih dolara do 2030. godine, dok 1,7 milijardi odraslog stanovništva još uvek nema bankovni račun, a da će buduće pandemije ili klimatski šokovi, testirati otpornost lanca snabdevanja odnosno dostave, što pruža poštama velike mogućnosti za rad i razvoj. Naime, globalno 679.000 poštanskih jedinica čini najveću maloprodajnu mrežu na svetu, njihovih 4,6 miliona zaposlenih poseduje neuporedivu stručnost u poslednjoj milji; njihova svakodnevna interakcija sa građanima stvara poverenje koje čak i isključivo digitalne platforme jedva uspevaju da ostvare. Studija upućuje na afirmativnu viziju razvoja poštanskog saobraćaja kroz poštanske usluge kao višenamenske platforme koje smanjuju transakcijske troškove, proširuju pristup tržištu i jačaju socijalnu koheziju. Ostvarenje ove vizije zahteva koordinirane akcije operatora, regulatora i međunarodnih organizacija.
Svetski poštanski savez je na 28. Kongresu u Dubaiju, Ujedinjeni Arapski Emirati, doneo i novu strategiju za period 2026 - 2030. godinu koja je usklađena sa ključnim trendovima na tržištu poštanskih usluga u svetu. Kako je to Svetski poštanski savez utvrdio, došlo je do širenja razlike između globalnog ekonomskog rasta i rasta poštanskih prihoda što je rezultiralo smanjenjem profitabilnosti poštanskih usluga, posebno jer digitalne alternative za komunikaciju i alternativni logistički modeli nadmašuju tradicionalne poštanske sisteme. Međunarodni obim pisama nacionalnih operatora (uključujući male pakete korišćene za e-trgovinu) na globalnom nivou pao je za gotovo 67% između 2019. i 2024. godine. Ovaj pad dolazi uprkos rastućoj potražnji za uslugama prekogranične e-trgovine, što pokazuje da nacionalni poštanski operatori gube udeo na tržištu u odnosu na druge poštanske operatore. Dodatni negativni trend u poslovanju, osim pada prihoda, čini i povećanje operativnih troškova najvećim delom u segmentu finansiranja UPU. Svetski poštanski savez prognozira, ukoliko nacionalni poštanski operatori pružaju osnovne poštanske usluge, njihove cene i kvalitet usluga, mogu postati preferirani kanal za e-trgovinu, Stoga Svetski poštanski savez svojim strategijom definiše tri ključna cilja delovanja za naredne četiri godine:
1) iskoristiti jedinstvenu poštansku teritoriju kroz efikasan sistem zasnovan na unapred utvrđenim pravilima;
2) ojačati globalni poštanski ekosistem kroz inovacije za olakšavanje komunikacije i trgovine;
3) omogućiti poštanski razvoj kroz pojačanu saradnju i regionalizaciju.
________
17 STATE OF THE POSTAL SECTOR 2025 Postal power reimagined: scale, service and survival, Universal Postal Union 2025.
2.5. Okvir za definisanje Programa razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji
Radi definisanja Programa u narednom periodu identifikovani su trendovi i kretanja u poštanskom sektoru koji se mogu uočiti u srednjoročnoj i dugoročnoj budućnosti i koji utiču ili će verovatno značajnije uticati na funkcionisanje i evoluciju poštanskog tržišta. Takođe, potrebno je razmatrati kako ovi trendovi i kretanja mogu uticati na tržište poštanski usluga, kako sa aspekta tražnje, tako i sa strane ponude.
Projekcije obima poštanskih usluga u Republici Srbiji do 2030. godine
Tokom poslednje decenije, tržište pismonosnih usluga u Republici Srbiji beleži kontinuirani pad obima prenetih pisama. Od 2015. godine, kada je zabeležen obim od 286 miliona pisama, ovaj segment tržišta opada po prosečnoj stopi od oko 3 - 4 % godišnje, dostigavši 209 miliona pisama u 2024. godini. Ovaj trend odražava globalne procese digitalizacije, rast elektronske komunikacije i sve širu upotrebu eUprave i digitalnih platformi za računovodstvene i administrativne usluge, koja je umanjila značaj tradicionalne pisane korespondencije u korist brže i efikasnije elektronske razmene informacija.
Prema projekcijama zasnovanim na analizi istorijskih podataka, očekuje se da će obim pismonosnih usluga nastaviti da opada u narednim godinama, ali uz mogućnost različitog intenziteta u zavisnosti od tempa digitalne transformacije i prilagođavanja poštanskog sektora (Slika18.).
U realnom scenariju, predviđa se da će obim pismonosnih pošiljaka u 2025. godini iznositi oko 215 miliona, dok se do 2030. godine očekuje da će pasti na oko 174 miliona. U pesimističkom scenariju, obim bi mogao da padne ispod 170 miliona pisama godišnje, dok bi u optimističkom slučaju uz uvođenje inovativnih i hibridnih poštanskih rešenja tržište moglo da stabilizuje obim na oko 183 miliona pismonosnih pošiljaka do kraja decenije.
Ovi podaci ukazuju na potrebu za strateškim prilagođavanjem poštanskih operatora, posebno u domenu razvoja novih digitalnih usluga, integracije e-dostave, kao i primene AI i analitičkih alata za praćenje tržišnih kretanja. Istovremeno, zadržavanje kvaliteta i pouzdanosti UPU ostaje ključni prioritet, kako bi se obezbedio ravnopravan pristup svim građanima, posebno u ruralnim područjima.
Segment paketskih usluga u Republici Srbiji u protekloj deceniji beleži snažan i kontinuiran rast. Prema podacima o obimu obrađenih paketa, broj pošiljaka je porastao sa 385 hiljada u 2015. godini na 2,59 miliona u 2024. godini, što predstavlja povećanje od preko 570 %. Ovaj rast je pre svega rezultat razvoja elektronske trgovine, digitalizacije poslovnih procesa, kao i povećanog poverenja korisnika.
Prema projekcijama, tržište paketskih usluga će nastaviti da raste, ali različitom dinamikom u zavisnosti od ekonomskih i regulatornih uslova (Slika 19.).
U osnovnom scenariju, tržište će nastaviti stabilan rast od oko 6 - 7 % godišnje, što bi dovelo do približno 3,5 miliona paketa u 2030. godini.
Optimistički scenario predviđa ubrzan rast zahvaljujući jačanju e-trgovine i logističkih kapaciteta, što bi omogućilo obim od preko 4,5 miliona paketa, dok bi pesimistički scenario podrazumevao usporavanje rasta na oko 2,7 miliona paketa do kraja perioda.
Da bi se obezbedio održivi rast ovog segmenta poštanskih usluga potrebno je u narednom periodu:
- ojačati infrastrukturu i kapacitete logističkih centara, posebno u regionalnim centrima;
- podsticati dalju digitalizaciju i primenu veštačke inteligencije u upravljanju pošiljkama i voznim parkom;
- uskladiti regulatorni okvir sa direktivama EU koje se odnose na e-trgovinu i logistiku;
- podržati saradnju javnog i privatnog sektora u cilju razvoja inovativnih poštanskih rešenja.
U periodu od 2015. do 2024. godine tržište ekspres poštanskih usluga u Republici Srbiji pokazuje izražen rast, uz povremene periode stabilizacije. Obim usluga u 2015. godini iznosio je 23,2 miliona pošiljaka, dok je u 2024. godini dostigao nivo od 53,8 miliona, što predstavlja više nego dvostruko povećanje u posmatranom periodu. Prosečna godišnja stopa rasta iznosila je oko 5,7%, što ukazuje na kontinuirano širenje tržišta, pod uticajem razvoja e-trgovine, digitalizacije usluga i unapređenja logističke infrastrukture. Iako je u periodu 2021-2023. godine zabeleženo blago usporavanje, tržište je zadržalo pozitivan smer kretanja i pokazalo otpornost na makroekonomske i tržišne fluktuacije.
Na osnovu analize istorijskih podataka, izrađena je projekcija kretanja obima ekspres usluga do 2030. godine (Slika 20.). Projekcija se zasniva na tri scenarija, definisana u skladu sa mogućim tržišnim i tehnološkim uslovima:
1) Pesimistički scenario - pod pretpostavkom umerenog zasićenja tržišta i ograničenih investicija, prosečna godišnja stopa rasta iznosi 2%;
2) Osnovni scenario - održavanje postojećeg tempa razvoja i stabilnog tržišnog okruženja, sa stopom rasta od 5%;
3) Optimistički scenario - ubrzan razvoj pod uticajem ekspanzije e-trgovine, digitalizacije i širenja usluga privatnih operatora, uz stopu rasta od 8%.
Prema osnovnom scenariju, očekuje se kontinuirani rast ekspres segmenta, sa očekivanim obimom od približno 72 miliona usluga do 2030. godine. Ovaj rast odražava stabilan razvoj tržišta i postepeno povećanje udela elektronske trgovine u ukupnim poštanskim tokovima.
Ukoliko se sprovedu mere usmerene na digitalizaciju procesa, unapređenje logističkih kapaciteta i integraciju novih tehnologija u poštanski sistem, moguće je dostići i optimistički scenario od oko 85 miliona usluga, što bi predstavljalo značajan rast tržišta i dodatnu konkurentnost sektora.
S druge strane, ukoliko izostanu investicije i institucionalna podrška, tržište bi se moglo stabilizovati na nivou od oko 60 miliona usluga (pesimistički scenario).
2.6. Analiza i identifikacija problema
2.6.1. PESTLE analiza poštanskih usluga u Republici Srbiji
Politički faktori:
- Liberalizacija i regulativa EU - EU se zalagala za konkurentno tržište poštanskih usluga (npr. Direktiva o poštanskim uslugama), zahtevajući od država članica da otvore nacionalna tržišta za konkurenciju, uz istovremeno obezbeđivanje obaveze UPU;
- Vlasništvo i uticaj vlada - Neke poštanske usluge ostaju u državnom vlasništvu ili su pod jakom regulacijom (npr. La Poste u Republici Francuskoj, Deutsche Post u Saveznoj Republici Nemačkoj), što utiče na konkurenciju i inovacije;
- Geopolitičke tenzije - Pitanja poput Bregzita i sankcija protiv država poput Ruske Federacije, Izvršna naredba SAD o ukidanju deminimis tretmana za poštanske pošiljke i dr. mogu uticati na prekogranične poštanske aktivnosti, carinu i logistiku;
- Politike održivosti - Politike EU Zelenog plana podstiču poštanske usluge ka ugljeničnoj neutralnosti, što utiče na investicije u vozni park i operativne standarde.
Ekonomski faktori:
- Bum elektronske trgovine - Kontinuirani rast elektronske trgovine doveo je do povećane potražnje za isporukom paketa, iako u isto vreme pokreće konsolidaciju i pritiske na maržu;
- Inflacija i troškovi - Rastući troškovi goriva i rada utiču na profitabilnost, posebno za usluge isporuke na poslednjoj milji;
- Prekogranična trgovina - Harmonizovana carinska i PDV pravila (npr. uvoz na jednom mestu - IOSS) utiču na logistiku za pakete iz država van EU;
- Pad prijema pošiljaka - Obim tradicionalnih pisama nastavlja da opada zbog digitalne komunikacije, što vrši pritisak na prihode.
Društveni faktori:
- Promena ponašanja potrošača - Kupci očekuju brzu, pouzdanu i praćenu dostavu;
- Starenje radne snage - Sektor se suočava sa nedostatkom radne snage, posebno u ruralnim područjima, zbog starenja stanovništva i fizičke prirode posla;
- Urbanizacija - Rast gradova utiče na logistiku isporuke i promoviše inovacije poput paketomata i pametnih mesta za isporuku;
- Digitalna pismenost - Povećanje digitalnog angažovanja podržava praćenje, elektronske etikete i mobilna obaveštenja, transformišući način na koji se komunicira sa korisnicima.
Tehnološki faktori:
- Automatizacija i robotika - Automatizacija u centrima za sortiranje i skladištima poboljšava efikasnost, ali zahteva značajna kapitalna ulaganja;
- Veštačka inteligencija i analitika podataka - Poboljšava optimizaciju rute, predviđanje potražnje i korisničku podršku;
- Ekološki prihvatljive tehnologije - Veća primena pametnog rutiranja i ekološki prihvatljivih dostavnih rešenja, kao i uključivanje dronova radi ispunjavanja ciljeva održivosti;
- Blokčejn i bezbednost - Nova upotreba u praćenju logistike, mada još uvek nije široko rasprostranjena u poštanskim operacijama.
Pravni faktori:
- Obaveza pružanja UPU - Zakonski zahtevi za održavanje usluga širom države po pristupačnim cenama mogu ometati profitabilnost;
- GDPR i zaštita podataka - Poštanske kompanije koje obrađuju podatke kupaca moraju se pridržavati strogih zakona EU o privatnosti;
- Zakoni o radu - Različiti nacionalni zakoni o platama, sindikalnom organizovanju i uslovima rada utiču na upravljanje radnom snagom;
- Propisi o zaštiti životne sredine - Pooštravanje standarda i propisi o održivosti zahtevaju od poštanskih službi da se brzo prilagode;
- Promena pravne forme javnih poštanskih operatora.
2.6.2. SWOT analiza poštanskih usluga u Republici Srbiji
Snage:
- Stalan rast paketskog tržišta zahvaljujući rastu e-trgovine (nacionalne i međunarodne platforme);
- "Pošta Srbije" d.o.o. ima najširu dostavnu mrežu i prisutnost u ruralnim područjima;
- Postojeća saradnja sa eUpravom - fizička dostava sudskih i upravnih akata, pristup za digitalno isključene građane;
- Prisutnost više privatnih operatora sa modernim logističkim i IT rešenjima;
- Razvoj digitalnih rešenja: ePošta, praćenje pošiljaka, SMS notifikacije, aplikacije, digitalni sertifikati.
Slabosti:
- JPO ima smanjenu konkurentnost u segmentu brze dostave i isporuke kao kompletnog skupa svih logističkih procesa od trenutka prijema porudžbine od kupca do trenutka uručenja/isporuke robe kupcu (skladištenje, pakovanje, otprema i obrada povratnih pošiljaka);
- Nedovoljna automatizacija i IT kapaciteti u javnom sektoru (sortiranje, praćenje, upravljanje zalihama);
- Nedovoljna integracija e-usluga "Pošta Srbije", d.o.o. i sistema eUprave;
- Manjak kadrova u oblasti digitalnog razvoja i analitike podataka;
- Ograničen broj paketomata i fleksibilnih dostavnih rešenja izvan urbanih zona.
Prilike:
- Brzi razvoj e-trgovine stvara potražnju za brzim, pouzdanim i fleksibilnim paketskim uslugama;
- Digitalna transformacija poštanskog sektora - pametna dostava, aplikacije, CRM sistemi (Customer Relationship Management), automatizacija centara;
- Pošta kao partner eUprave: kvalifikovana eDostava, eID, digitalni poštanski sandučić (po uzoru na EU);
- Finansiranje digitalizacije i unapređenih logističkih rešenja kroz IPA, WBIF i EU fondove;
- Uloga pošte kao one-stop kontaktne tačke za građane - pristup e-servisima bez vlastite IT opreme.
Pretnje:
- Privatni operatori ciljaju profitabilne tržišne segmente, dok JPO ostaje sa obavezom pružanja UPU;
- Rizik od digitalne isključenosti starijih i korisnika iz ruralnih područja, ako se e-usluge prebrzo uvedu bez fizičke podrške;
- Pojava neregularnih konkurenata i platformi za dostavu;
- Visoka očekivanja korisnika (besplatna dostava, brza isporuka, praćenje u stvarnom vremenu) bez održivog finansijskog modela.
Analiza postojećeg stanja u oblasti poštanskih usluga u Republici Srbiji pokazuje ključne probleme, uzroke i posledice, kao i predloge za unapređenje.
Ključna svrha analize problema je sagledavanje potencijalnih problema određene oblasti na osnovu kojih se mogu definisati razvojni potencijali i dalji pravci razvoja. U skladu sa tim, ova analiza problema je omogućila da se na osnovu definisanih zaključaka i preporuka, identifikuju izazovi, uzroci i posledice.
Problemi u poštanskom sektoru Republike Srbije mogu se definisati na sledeći način:
- Nedostatak prilagođavanja tržištu - Poštanske usluge ne prate dovoljno brzo promene u potrebama savremenih potrošača, koji očekuju brza, pouzdana i fleksibilna rešenja, naročito u segmentu paketne dostave i e-trgovine;
- Nedovoljna ulaganja u infrastrukturu i tehnologiju - Ograničene investicije u obnovu logističke infrastrukture, modernizaciju mehanizacije i uvođenje novih tehnologija smanjuju efikasnost i konkurentnost sektora.
Poštanski sektor se suočava sa složenim izazovima, kako eksternim tako i internim, koji oblikuju njegovo poslovanje.
Eksterni pritisci uključuju liberalizaciju i regulativu EU koja zahteva otvaranje tržišta uz obavezu obavljanja UPU. Razvoj elektronske trgovine povećava potražnju za isporukom paketa, dok promena ponašanja potrošača diktira potrebe za brzom, pouzdanom, praćenom isporukom. Geopolitičke tenzije, inflacija i rastući troškovi, kao i pad prijema tradicionalnih pošiljaka, dodatno opterećuju sektor.
Interni izazovi obuhvataju nedovoljnu integraciju e-usluga sa eUpravom, što vodi fragmentiranim sistemima, manjak kadrova u digitalnom razvoju i ograničen broj fleksibilnih dostavnih rešenja poput paketomata izvan urbanih zona. Uvođenje i primena novih tehnologija, kao što je veštačka inteligencija, takođe zahteva značajna ulaganja i prevazilaženje postojećih barijera, što predstavlja značajne operativne izazove za sektor.
Kao specifičan izazov, u periodu realizacije Strategije, identifikovan je i prethodni pravni status JPO kao javnog preduzeća. Ovakva forma donosi ograničenu fleksibilnost zbog strogog upravljačkog i regulatornog okvira, otežavajući brzo donošenje odluka i prilagođavanje tržišnim promenama. Posledično, izvršena je promena pravne forme u društvo sa ograničenom odgovornošću kako javnom operatoru ne bi više bio otežan pristup kapitalu i inovacijama, što je dovodilo do slabije konkurentnosti u odnosu na privatni sektor. Takođe, ovo je vodilo ka nedostatku efikasnosti u optimizaciji procesa i potencijalno nižem kvalitetu usluga, dok teškoće u privlačenju investicija su proizlazile iz percepcije većih rizika i niže profitabilnosti. Imajući u vidu da su ovi nedostaci mogli značajno ograničiti sposobnost JPO da efikasno reaguje na tržišne promene i tehnološke inovacije, izvršena je izmena pravne forme. Odgovor na prepoznate razvojne izazove u oblasti poštanskih usluga zahteva celovit i usmeren pristup koji omogućava značajne promene i prevazilaženje tekućih izazova.
Ciljne grupe na koje utiču izazovi, uzroci i posledice su: Ministarstvo, Regulator, poštanski operatori (JPO i ostali poštanski operatori), korisnici poštanskih usluga i obrazovne ustanove.
Vizija Razvijene dostupne, pouzdane, efikasne i pristupačne poštanske usluge, sa posebnim akcentom na oblast univerzalne poštanske usluge, koje doprinose stvaranju konkurentnog, inovativnog, održivog okruženja usmerenog na korisnike |
Ostvarivanje vizije će omogućiti da poštanski sektor ostane jedan od osnovnih i nezamenljivih delova (činilaca) nacionalne ekonomije i daljeg privrednog i društvenog razvoja Republike Srbije kroz:
- omogućavanje slobodnog protoka poštanskih pošiljaka;
- osiguranje dostupnosti i održivosti UPU;
- unapređenje kvaliteta usluga i upotrebu novih tehnologija;
- promovisanje jednakih uslova za sve poštanske operatore;
- digitalnu transformaciju i inovacije;
- međupovezanost između stejkholdera;
- podizanje nivoa zadovoljstva korisnika shodno njihovim promenljivim potrebama.
Suština Programa predstavljena je u centralnom cilju: "Poštansko tržište je u potpunosti prilagođeno rastućim potrebama društva i privrede". Osnovni fokus ovog odgovora je na tačno definisanim, ambicioznim merama koje su istaknute u nastavku.
Unapređena univerzalna poštanska usluga kao stub digitalne, inkluzivne i održive komunikacione infrastrukture Republike Srbije
Modernizacija poštanske mreže, koja uključuje digitalizaciju i razvoj infrastrukture, ključna je za adaptaciju poštanskih usluga digitalnom dobu i podršku elektronskoj trgovini, čime se unapređuje cela komunikaciona infrastruktura. Obezbeđenje održivosti UPU garantuje njenu stalnu dostupnost i pouzdanost za sve građane i privredu, uključujući i ruralna područja, dok finansijska održivost doprinosi inkluzivnosti i dugoročnom razvoju. Sistemsko praćenje i primena ISO/CEN standarda obezbeđuje kvalitet, transparentnost i poverenje korisnika u usluge, što je temelj za inkluzivnost. Na kraju, unapređenje zaštite i interesa korisnika, kroz efikasne mehanizme prigovora i edukaciju, stavlja korisnika u fokus, doprinoseći inkluzivnosti i prihvatanju novih rešenja. Zajedno, ove mere stvaraju moderan, efikasan, pouzdan i inkluzivan poštanski sistem koji podržava digitalnu transformaciju, održivi razvoj i celokupnu komunikacionu infrastrukturu Republike Srbije, čime će UPU postati stub digitalne, inkluzivne i održive komunikacione infrastrukture Republike Srbije.
Uspostavljeno podsticajno privredno okruženje za poštanske usluge
Kroz set aktivnosti, neophodno je kreirati poslovnu sredinu koja podstiče investicije i razvoj tehnologija u oblasti poštanskih usluga, a to će se postići kroz razvoj međunarodne saradnje sa globalnim i regionalnim organizacijama iz oblasti poštanskog saobraćaja, što otvara vrata za razmenu znanja, iskustava i primenu najboljih praksi, dok će dalje usklađivanje regulative sa zakonodavstvom EU i Svetskog poštanskog saveza dodatno unaprediti pravni okvir, kako bi bio privlačan za investitore i operatore. Istovremeno, unapređenje zaštite i interesa korisnika ekspres usluga, kao i podsticanje razvoja prekogranične dostave pošiljaka, direktno će doprineti rastu tržišta, povećanju konkurentnosti i zadovoljstva korisnika, što stvara pozitivan impuls za celokupan sektor. Da bi se održao korak sa savremenim trendovima, uvođenje i primena novih standarda na tržištu poštanskih usluga je neophodno, jer to obezbeđuje kvalitet, sigurnost i efikasnost, dok će osnaživanje sektora kroz edukaciju i kampanje o savremenim poštanskim trendovima podići svest o značaju i mogućnostima poštanskih usluga, kao i osposobiti radnu snagu za nove izazove. Sve zajedno će stvoriti podsticajno privredno okruženje za poštanske usluge, sposobno da generiše investicije, inovacije i dugoročni rast.
Uspostavljen mehanizam za primenu novih rešenja i tehnologija u oblasti poštanskog saobraćaja
Fokus na stvaranje podsticajnog okvira koji će omogućiti rast i primenu novih i kreativnih rešenja i tehnologija u oblasti poštanskog saobraćaja postići će se unapređenjem komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija, uključujući razvoj integrisanih usluga i digitalnih platformi. Razvoj alata za unapređenje konkurencije kroz dinamičko praćenje i analizu tržišta omogućiće fer i dinamično poslovno okruženje. Istovremeno, utvrđivanje modela uvođenja veštačke inteligencije (AI) u poštansku industriju kroz pilot-projekte, AI četbotove za korisničku podršku i unapređenje informacione bezbednosti IT infrastrukture, doneće značajna poboljšanja u operativnosti. Sprovođenjem ovih mera, Program će transformisati poštanski saobraćaj, prilagoditi ga potrebama građana i privrede, i time uspostaviti snažan mehanizam za primenu novih rešenja i tehnologija u oblasti poštanskog saobraćaja.
4.1. Opis ciljeva i njihovi pokazatelji
Dokument javne politike definiše opšti cilj, posebne ciljeve, kao i principe na kojima se zasniva njihova realizacija, kroz sprovođenje mera koje su predviđene ovim dokumentom
Opšti cilj Poštansko tržište je u potpunosti prilagođeno rastućim potrebama društva i privrede |
Pokazatelj uticaja na nivou opšteg cilja Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama Bazna vrednost 2025. godine: Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama: 4,07; ciljana vrednost u 2029. godini: Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama: 4,2. izvor provere: Istraživanja RATEL Stopa rasta prihoda poštanskog tržišta veća ili jednaka stopi rasta bruto društvenog proizvoda RS u svakoj godini planskog perioda Bazna vrednost 2025. godine: DA; ciljana vrednost u 2030. godini: DA izvor provere: Godišnji pregled tržišta RATEL, Godišnji izveštaj Republičkog zavoda za statistiku |
Opšti cilj je u funkciji sveobuhvatnog razvoja tržišta poštanskih usluga u Republici Srbiji i njegovog daljeg uključivanja u jedinstveno evropsko tržište i usklađivanja sa direktivama EU, a u sklopu pristupnih pregovora sa EU. Opšti cilj je definisan u skladu sa zaključcima EU.
Oblast poštanskih usluga treba prilagoditi savremenim potrebama stanovništva i privrede kroz modernizaciju infrastrukture, unapređenje kvaliteta usluga i primenu savremenih tehnoloških rešenja, u skladu sa principima pravednog i inkluzivnog pristupa. Neophodno je, u skladu sa kontinuiranim promenama i sve brže promenljivim zahtevima tržišta unapređivati pravni okvir kako bi uvek na što bolji način podržavao i podsticao razvoj i primenu inovacija, digitalizaciju procesa i jačanje konkurentnosti, istovremeno štiteći prava i interese korisnika. Davaocima poštanskih usluga važno je obezbediti podršku za unapređenje delatnosti, a korisnicima omogućiti sveobuhvatan pristup savremenim i efikasnim uslugama. Poseban akcenat mora biti na edukaciji kadrova, unapređenju veština i promociji novih tehnologija kao što su veštačka inteligencija.
U skladu sa opštim ciljem definisana su tri posebna cilja, čija realizacija doprinosi ostvarenju opšteg cilja.
Posebni cilj 1: Unapređena univerzalna poštanska usluga kao stub digitalne, inkluzivne i održive komunikacione infrastrukture Republike Srbije Pokazatelj ishoda na nivou posebnog cilja 1: Procenat smanjenja gubitaka UPU (gubitak 983 mil. dinara) Bazna vrednost 2025. godine: Procenat smanjenja gubitaka 0; ciljana vrednost u 2030. godini: Procenat smanjenja gubitaka ≥ 5%; izvor provere: Regulatorni izveštaji, JPO/ RATEL Procenat stanovništva koje ima pristup poštanskoj mreži na ≤ 5 km Bazna vrednost 2025. godine: /≥89% stanovništva ima pristup poštanskoj mreži na ≤ 5 km ciljana vrednost u 2030. godini: ≥ 83% stanovništva ima pristup poštanskoj mreži na ≤ 5 km izvor provere: Godišnji pregled tržišta RATEL |
Posebni cilj 2: Uspostavljeno podsticajno privredno okruženje za poštanske usluge Pokazatelj ishoda na nivou posebnog cilja 2: Stepen usaglašenosti nacionalnog regulatornog okvira sa EU poštanskom direktivom i relevantnim propisima Bazna vrednost 2025. godine: Delimično usaglašen nacionalni regulatorni okvir sa EU poštanskom direktivom i relevantnim propisima; ciljana vrednost u 2030. godini: Potpuno usaglašen nacionalni regulatorni okvir sa EU poštanskom direktivom i relevantnim propisima; izvor provere: Izveštaji Ministarstva. Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama izvan UPU (fizička lica) Bazna vrednost 2025. godine: Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama izvan opsega UPU (3,95) ciljana vrednost u 2029. godini: Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama izvan opsega UPU (4,2) izvor provere: Istraživanja RATEL Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama izvan UPU (pravna lica) Bazna vrednost 2025. godine: Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama izvan opsega UPU (3,95) ciljana vrednost u 2029. godini: Prosečna ocena zadovoljstva korisnika poštanskim uslugama izvan opsega UPU (4,2) izvor provere: Istraživanja RATEL |
Posebni cilj 3: Uspostavljen mehanizam za primenu novih rešenja i tehnologija u oblasti poštanskog saobraćaja Pokazatelj ishoda na nivou posebnog cilja 3: Broj novih poštanskih usluga zasnovanih na digitalizaciji i primeni AI Bazna vrednost 2025. godine: Broj novih poštanskih usluga zasnovanih na digitalizaciji i primeni AI (0) ciljana vrednost u 2030. godini: Broj novih poštanskih usluga zasnovanih na digitalizaciji i primeni AI (5) izvor provere: Izveštaji RATEL, Izveštaji poštanskih operatora. |
4.2. Analiza opcija za ostvarivanje ciljeva
Za postizanje opšteg cilja, u trenutku utvrđivanja polaznih osnova i razloga usled kojih se pristupilo izradi Programa, sagledane su tri alternativne opcije koje su posmatrane iz ugla kapaciteta za ispunjenje opšteg cilja. Razmatrane opcije:
1) Opcija 1 - Potpuna liberalizacija tržišta poštanskih usluga u Republici Srbiji nezavisno od pristupanja EU. Suštinski, ova opcija podrazumeva ubrzanu liberalizaciju ukidanjem rezervisanog servisa i otvaranje tržišta za sve učesnike;
2) Opcija 2 - Priprema za potpunu liberalizaciju tržišta poštanskih usluga u Republici Srbiji podrazumeva postepeno ukidanje rezervisanog servisa i uvođenje konkurencije u određenim segmentima poštanskih usluga, uz istovremeno jačanje kapaciteta JPO i institucionalnog okvira. Fokus je na uravnoteženom pristupu - postepenom usklađivanju sa regulativom EU i pravilima tržišta, ali bez nagle deregulacije koja bi ugrozila održivost UPU i na taj način stvaranje preduslova za uspostavljanje potpune liberalizacije u trenutku pristupanja EU. Takođe ova opcija podrazumeva i adaptaciju UPU (opseg, kvalitet) zadržavanjem minimalnog okvira usluga po pristupačnim cenama, uz definisanje mehanizama subvencionisanja ako je potrebno;
3) Opcija 3 - Status quo - Zadržavanje postojećeg stanja uz dalje postojanje rezervisanog servisa i selektivnu primenu poštanskih propisa EU. Takođe, ova opcija podrazumeva i zadržavanje, u narednom periodu, trenutnog opsega i načina pružanja UPU.
U Tabeli 5. dat je uporedni prikaz osnovnih karakteristika sve tri opcije uzimajući u obzir, između ostalog, rizik po JPO, kao i potencijalne prednosti i nedostatke.
Tabela 5. Pregled opcija razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji
|
Opcija 1 - Potpuna liberalizacija |
Opcija 2 -Priprema za potpunu liberalizaciju |
Opcija 3 - Status QUo |
Opis |
Potpuno ukidanje rezervisanog servisa i otvaranje tržišta za sve učesnike, nezavisno od EU procesa. |
Postepeno ukidanje rezervisanog servisa, uvođenje konkurencije u fazama, paralelno jačanje JPO i dalje unapređenje regulative. |
Zadržavanje postojećeg stanja, rezervisanog servisa i selektivne primene EU propisa. |
Univerzalna usluga |
Potencijalno ugrožena, potrebni snažni mehanizmi subvencionisanja. |
Zadržana, ali uz redizajn i adaptaciju; postepeno finansijsko restrukturiranje. |
Zadržana u sadašnjem obimu, ali uz rizik zastarevanja i nekonkurentnosti. |
Konkurencija |
Maksimalna i trenutna, povećava inovacije i efikasnost. |
Umerena i postepeno rastuća, kontrolisana kroz faze liberalizacije. |
Ograničena, samo u nerezervisanim segmentima. |
Rizik po javnog operatora |
Visok - moguća destabilizacija i gubitak tržišnog udela |
Srednji - JPO ima vreme za adaptaciju i modernizaciju. |
Nizak kratkoročno, ali visok dugoročno (rizik stagnacije). |
Usklađenost sa EU |
Brza i potpuna, ali jednostrana. |
Postupna, usklađena sa dinamikom pregovora i pristupanja EU. |
Delimična, selektivna primena EU regulative. |
Prednosti |
- Brzo otvaranje tržišta - Povećanje efikasnosti i izbora za korisnike - Podsticaj inovacijama |
- Uravnotežen pristup - Postepeno jačanje konkurentnosti - Zaštita javnog interesa i održivost UPU |
- Stabilnost sistema - Očuvan JPO - Bez šokova u sektoru |
Nedostaci |
- Visok rizik po održivost univerzalne usluge - Moguća socijalna i finansijska destabilizacija |
- Sporije vidljivi efekti - Potrebni snažni kapaciteti za upravljanje procesom |
- Stagnacija tržišta - Slab kvalitet usluga - Odlaganje reformi i EU usklađivanja |
Opšta ocena |
Radikalna promena, visoki benefiti ali i visoki rizici. |
Najbalansiranija opcija - postepeni prelaz između stabilnosti i liberalizacije. |
Kratkoročna stabilnost, dugoročni gubitak konkurentnosti. |
U poređenju opcija, korišćena je višekriterijumska analiza, korišćenjem sledećih kriterijuma za ocenu opcija:
- efektivnost - u kojoj meri se postiže opšti cilj;
- konzistentnost - u kojoj meri su politike Vlade konzistentne jedna sa drugom, tj. kojom opcijom se postiže najviši nivo usaglašenosti politika Vlade;
- troškovi sprovođenja - koliki su troškovi sprovođenja opcije;
- održivost - izglednost da će odabrani model rezultirati održivim napretkom;
- stepen koordinacije - efikasnost nadzora nad primenom, tj. kojom opcijom se obezbeđuje najbolji koordinativni mehanizam.
U analizi je korišćen model po kome se svaka opcija u odnosu na predmetni kriterijum ocenjuje u odnosu na druge opcije u rasponu od 1 do 5 (5 je najviša ocena). Takođe, za svaki kriterijum definisan je stepen važnosti (težinski koeficijent) koji kriterijumi se smatraju odlučujućim, te su u tom smislu efektivnost, održivost i stepen koordinacije određeni kao najbitniji kriterijumi za ocenu opcije. Konačan rang opcije se dobije množenjem težinskih koeficijenata sa ocenom svake opcije (Tabela 6.).
Tabela 6. Ocena opcija razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji
Kriterijumi |
Težine |
Opcije |
||
Opcija 1 |
Opcija 2 |
Status quo |
||
Efektivnost |
0,3 |
4 |
5 |
3 |
Konzistentnost |
0,1 |
3 |
5 |
4 |
Troškovi sprovođenja |
0,1 |
1 |
2 |
3 |
Održivost |
0,2 |
2 |
3 |
4 |
Stepen koordinacije |
0,3 |
3 |
3 |
3 |
Rezultat |
1,0 |
2,9 |
3,7 |
3,3 |
Rang |
|
3 |
1 |
2 |
Zaključak analize je da se kroz opciju pripreme za potpunu liberalizaciju može postići najviši nivo ispunjenosti opšteg cilja, uzimajući u obzir nivo konzistentnosti javnih politika, sveobuhvatnosti i održivosti efekata sprovođenja, kao i nivo koordinacije u reformskom delovanju i praćenju napretka.
POSEBNI CILJ 1
Posebni cilj 1: Unapređena UPU kao stub digitalne, inkluzivne i održive komunikacione infrastrukture RS |
|
Pregled mera za realizaciju posebnog cilja 1 |
|
1.1 |
Modernizovana poštanska mreža u skladu sa tržišnim potrebama |
1.2 |
Obezbeđenje održivosti pružanja UPU kao pouzdanog i dostupnog servisa za društvo i privredu |
1.3 |
Uspostavljanje sistemskog praćenja implementiranih standarda UPU EN13850, EN14508 i EN14012 u svrhu zaštite korisnika |
1.4 |
Unapređenje zaštite i interesa korisnika UPU |
Ostvarenje ovog cilja zasniva se na četiri međusobno povezane mere, koje obezbeđuju modernizaciju poštanske mreže, finansijsku i organizacionu održivost usluga, zaštitu korisnika i razvoj usluga u skladu sa očekivanjima građana.
Modernizacija i konsolidacija poštanske mreže u skladu sa tržišnim potrebama ima za cilj ulaganje u savremene logističke centre i paketomate, digitalizaciju šalterskih usluga i optimizaciju mreže pošta u skladu sa demografskim i ekonomskim kretanjima, i to kroz:
- modernizaciju regionalnih logističkih centara sa savremenim tehnologijama za sortiranje i praćenje pošiljaka;
- uvođenje paketomata i automatizovanih šalterskih uređaja radi povećanja dostupnosti usluga 24/7 ("Pošta bez posade");
- digitalizaciju šalterskih operacija putem e-reda, beskontaktnih plaćanja i evidencije korisničkih podataka;
- optimizaciju broja i lokacija poštanskih jedinica kroz spajanje ili reorganizaciju postojećih kapaciteta u skladu sa demografskim kretanjima i ekonomskim potencijalima regiona.
Održivost UPU predstavlja jedan od ključnih preduslova očuvanja ravnopravnog pristupa komunikacionoj infrastrukturi za sve građane Republike Srbije, bez obzira na njihovu lokaciju, ekonomski status ili pripadnost ranjivim grupama. U kontekstu digitalizacije, ali i rastućih tržišnih izazova, neophodno je obezbediti da UPU ostane stabilan, finansijski održiv i kvalitetan servis od javnog interesa. Aktivnosti u okviru ove mere usmeravaju se na:
- Finansijsku održivost - uspostavljanje modela finansiranja koji kombinuje sopstvene prihode JPO, državne subvencije i mogućnosti finansiranja iz evropskih i međunarodnih fondova. Ovim pristupom smanjuje se rizik od zavisnosti od jednog izvora finansiranja i jača dugoročna stabilnost usluge;
- Geografsku dostupnost - obezbeđivanje pokrivenosti i u ruralnim, manje naseljenim i ekonomski neprofitabilnim sredinama, kroz adaptaciju mreže pošta i razvoj mobilnih i alternativnih modela dostave;
- Kvalitet i pouzdanost usluga - jačanje unutrašnjih procesa i uvođenje digitalnih rešenja za bolje praćenje pošiljaka, bržu obradu i sigurniju isporuku, kako bi se odgovorilo na očekivanja korisnika u pogledu pouzdanosti;
- Ekološku održivost - smanjenje emisije štetnih gasova kroz optimizaciju transportnih ruta i kroz veće učešće vozila na električni i hibridni pogon.
Jačanje digitalne dostupnosti je ključno za obezbeđenje inkluzivnog pristupa javnim uslugama u Republici Srbiji. Ova mera ima za cilj da omogući građanima, bez obzira na njihov nivo digitalnih kompetencija ili lokaciju, jednostavan i pouzdan pristup elektronskim uslugama država kroz saradnju eUprave i JPO. Ovo bi se realizovalo kroz:
- Razvoj partnerskog modela eUprave i pošte - uspostavljanje formalnih mehanizama saradnje koji omogućavaju korisnicima pristup eUslugama u poštanskim jedinicama širom države;
- Opremanje pošta digitalnim kioscima i terminalima - postavljanje savremene opreme koja omogućava pristup elektronskim servisima, kao i automatizovane procedure za brzu registraciju i prijavu;
- Obuku zaposlenih - edukaciju zaposlenih u pošti kako bi mogli da pruže neposrednu pomoć građanima u korišćenju eUsluga, uključujući registraciju na Portalu eUprava, korišćenje elektronskog potpisa i pristup digitalnim dokumentima;
- Inkluzivne digitalne servise - razvoj prilagođenih rešenja za ranjive kategorije građana, uključujući starija lica, osobe sa invaliditetom i stanovnike ruralnih područja, kako bi se smanjila digitalna nedostupnost i osigurala ravnopravnost;
- Promociju i informisanje korisnika - sprovođenje kampanja za podizanje svesti o mogućnostima korišćenja eUsluga u pošti, uključujući digitalne vodiče i uputstva;
- Sistemsko praćenje i izveštavanje - praćenje broja korisnika koji koriste eUpravu preko poštanskih jedinica, procena nivoa zadovoljstva i identifikovanje potreba za daljim unapređenjima.
Ovom merom se obezbeđuje da UPU postane važan kanal digitalne inkluzije, omogućavajući građanima da ravnopravno koriste elektronske usluge država, nezavisno od mesta stanovanja ili digitalnih veština.
Ovom merom se obezbeđuje i da UPU, kao servis od javnog interesa, ostane temelj komunikacionog i logističkog sistema Republike Srbije, podjednako dostupan svim građanima i u skladu sa savremenim principima održivog razvoja
Očuvanje poverenja građana i privrede u UPU zahteva jasno definisane, merljive i transparentne standarde kvaliteta, kao i stalno praćenje njihove primene. U tom kontekstu, sistemsko praćenje i unapređenje standarda predstavlja osnovni mehanizam zaštite korisnika i jačanje njihovih prava. Aktivnosti u okviru ove mere usmerene su na:
- Definisanje i unapređenje indikatora kvaliteta usluga - uključujući vreme prenosa pošiljaka (D+2, D+3, D+5), procenat uspešne i blagovremene dostave, stopu izgubljenih ili oštećenih pošiljaka, prosečno vreme rešavanja pritužbi, kao i indeks zadovoljstva korisnika (Customer Satisfaction Index - CSI);
- Redovno praćenje i izveštavanje - uspostavljanje mehanizma sistematskog prikupljanja i analize podataka o kvalitetu UPU, sa godišnjim izveštajima koji će biti javno dostupni, čime se obezbeđuje transparentnost i jača poverenje javnosti;
- Unapređenje sistema za pritužbe korisnika - modernizacija i digitalizacija kanala za podnošenje i praćenje pritužbi (onlajn platforme, mobilne aplikacije, šalterski kiosci i sl.), kao i uvođenje standarda za maksimalno dozvoljeno vreme rešavanja pritužbi;
- Internu i eksternu kontrolu - razvoj programa interne kontrole kvaliteta i uspostavljanje mehanizama nezavisnih eksternih revizija, u skladu sa najboljim evropskim i međunarodnim praksama;
- Kontinuirano unapređenje usluga - analiza dobijenih rezultata i korisničkih povratnih informacija, kako bi se usluge redovno prilagođavale promenljivim potrebama i očekivanjima građana i privrede.
Na ovaj način, sistemsko praćenje standarda ne služi samo kao mehanizam kontrole, već kao dinamičan proces koji omogućava unapređenje kvaliteta, povećanje transparentnosti i zaštitu interesa svih korisnika UPU.
Razvoj UPU mora biti zasnovan na realnim potrebama građana i privrede, kao i na razumevanju načina na koji korisnici percipiraju dostupnost, kvalitet i pouzdanost usluga. Sistematska analiza zadovoljstva i očekivanja korisnika omogućava donosiocima odluka da blagovremeno identifikuju promene u zahtevima tržišta i prilagode usluge u skladu sa njima, i to kroz:
- Redovna istraživanja javnog mnjenja - sprovođenje anketa na nacionalnom nivou najmanje jednom u dve godine, radi prikupljanja podataka o zadovoljstvu korisnika, njihovim prioritetima i očekivanjima;
- Fokus grupe i tematska istraživanja - organizovanje diskusija u različitim društvenim i geografskim sredinama (urbanim i ruralnim) radi boljeg razumevanja specifičnih potreba različitih kategorija korisnika, uključujući privredu i ranjive grupe;
- Digitalni sistem povratnih informacija - uspostavljanje onlajn platformi i mobilnih aplikacija za prikupljanje komentara u realnom vremenu, kao i postavljanje QR kodova na pošiljkama ili u poštanskim jedinicama radi lakšeg izražavanja mišljenja korisnika;
- Analizu dobijenih podataka - sistematsko prikupljanje, obrada i interpretacija rezultata istraživanja, sa posebnim osvrtom na promene u očekivanjima korisnika i upoređivanje trendova kroz vreme;
- Primenu rezultata u praksi - izrada preporuka za unapređenje postojećih usluga i razvoj novih servisa, kao i integracija nalaza u proces planiranja i planskog upravljanja UPU.
Ovom merom obezbeđuje se da UPU ostane usklađena sa dinamičnim potrebama korisnika, da se povećava njihovo zadovoljstvo i poverenje, kao i da se poštanska infrastruktura koristi kao aktivan instrument digitalne i društvene inkluzije.
POSEBNI CILJ 2
Posebni cilj 2: Uspostavljeno podsticajno privredno okruženje za poštanske usluge |
|
Pregled mera za realizaciju posebnog cilja 2 |
|
2.1 |
Razvoj međunarodne saradnje sa globalnim i regionalnim organizacijama iz oblasti poštanskog saobraćaja |
2.2 |
Usklađivanje regulative sa zakonodavstvom EU i Svetskog poštanskog saveza |
2.3 |
Unapređenje zaštite i interesa korisnika ekspres usluga |
2.4 |
Podsticanje razvoja prekogranične dostave pošiljaka |
2.5 |
Osnaživanje sektora kroz edukaciju i kampanje o savremenim poštanskim trendovima |
2.6 |
Unapređenje radnih standarda i promocija jednakih uslova rada u poštanskom sektoru |
Ovaj programski cilj usmeren je na stvaranje regulatornog i institucionalnog okvira koji omogućava razvoj savremenog, konkurentnog i održivog poštanskog sektora i realizuje se kroz šest međusobno povezanih mera.
Razvoj međunarodne saradnje sa globalnim i regionalnim organizacijama iz oblasti poštanskog saobraćaja usmeren je ka jačanju institucionalne i stručne povezanosti Republike Srbije sa međunarodnim i regionalnim organizacijama koje deluju u oblasti poštanskog saobraćaja. Aktivno učešće u radu globalnih institucija, kao što su Svetski poštanski savez, kao i regionalnih organizacija poput PostEurop i ERGP, omogućava razmenu znanja, dobrih praksi i inovativnih rešenja, kao i bolju integraciju nacionalnog tržišta u međunarodni sistem poštanskih usluga. U vezi sa tim potrebno je u narednom periodu intenzivirati saradnju sa Svetskim poštanskim savezom i aktivno učestvovati u njegovim programima, komisijama i projektima, kao i na međunarodnim konferencijama, forumima i projektnim inicijativama radi promocije nacionalnih interesa i razmene iskustava. Takođe, potreban je dalji razvoj partnerstava sa regionalnim organizacijama radi unapređenja standarda, digitalizacije i tehnološke transformacije sektora uz uspostavljanje bilateralnih i multilateralnih saradnji sa drugim državama u cilju razmene znanja i unapređenja usluga.
Realizacijom ove mere ojačaće se kapaciteti domaćih institucija iz oblasti poštanskog saobraćaja za efikasno predstavljanje i zastupanje interesa Republike Srbije u međunarodnim telima uz:
- veću vidljivost i uticaj Republike Srbije u međunarodnim organizacijama iz oblasti poštanskih usluga;
- pristup novim znanjima, inovacijama i tehnološkim rešenjima kroz međunarodnu razmenu;
- bolju usaglašenost domaćeg sektora sa globalnim trendovima i praksama;
- povećanu konkurentnost nacionalnog poštanskog tržišta zahvaljujući međunarodnim partnerstvima;
- ubrzan proces digitalizacije i tehnološke transformacije uz podršku međunarodnih projekata.
Usklađivanje regulative sa zakonodavstvom EU i Svetskog poštanskog saveza ima za cilj sistematsko prilagođavanje nacionalnog zakonodavstva propisima i direktivama EU, kao i standardima i obavezama koje proističu iz članstva u Svetskom poštanskom savezu. Usklađivanje regulative predstavlja temeljnu pretpostavku za integraciju domaćeg poštanskog tržišta u jedinstveno evropsko i međunarodno okruženje, i to kroz:
- analizu postojećeg pravnog okvira u poštanskom sektoru i identifikaciju eventualnih neusklađenosti sa evropskim i međunarodnim standardima;
- unapređenje regulative u cilju obezbeđenja transparentnosti, nediskriminacije i fer konkurencije;
- jačanje institucionalnih kapaciteta za praćenje primene usklađene regulative i kontrolu njene efektivnosti;
- kontinuiranu saradnju sa Evropskom komisijom, ERGP i telima Svetskog poštanskog saveza u cilju razmene iskustava i dobrih praksi.
Uvođenje i primena novih standarda na tržištu poštanskih usluga obezbediće unapređenje kvaliteta, sigurnosti i efikasnosti poštanskih usluga kroz razvoj, usvajanje i primenu novih tehničkih, organizacionih i kvalitativnih standarda. Realizacija ove mere podrazumeva:
- identifikaciju oblasti u kojima je potrebna primena novih standarda (kvalitet usluga, bezbednost pošiljaka, zaštita podataka, digitalizacija, e-trgovina, logistika);
- usvajanje standarda u skladu sa najboljim praksama EU, Svetskog poštanskog saveza i drugih relevantnih međunarodnih tela;
- razvoj mehanizama za praćenje i kontrolu primene usvojenih standarda;
- obuka i edukacija operatora i drugih učesnika na tržištu u cilju pravilne primene novih standarda;
- promocija standarda radi povećanja poverenja korisnika u kvalitet poštanskih usluga.
Na ovaj način se unapređuje zaštita korisnika poštanskih usluga u skladu sa najvišim evropskim standardima, pri čemu će se obezbediti jednaki uslovi za sve učesnike na tržištu i podsticanje zdrave konkurencije. Takođe, na ovaj način jača i integracija Republike Srbije u evropski i globalni poštanski sistem.
Dok se UPU posmatra kao javna obaveza, većina korisničkog iskustva u realnosti potiče iz komercijalnih usluga (ekspres dostava, logistika, plaćanja, itd.). Analiza korisničkog zadovoljstva i dostupnosti komercijalnih poštanskih usluga (izvan opsega UPU) ima za cilj sistematsko praćenje i unapređenje kvaliteta komercijalnih poštanskih usluga koje nisu obuhvaćene UPU, kao i efikasnosti i pouzdanosti prenosa ekspresnih pošiljaka. Stalno merenje zadovoljstva korisnika i kvaliteta usluga omogućava uvođenje poboljšanja i podsticanje konkurentnosti na tržištu ova mera bi se realizovala kroz:
- sprovođenje redovnih anketa i istraživanja zadovoljstva korisnika za sve kategorije komercijalnih poštanskih usluga;
- analizu dostupnosti i pokrivenosti usluga van UPU, uključujući geografsku raspodelu i pristupačnost usluga;
- kontinuirano merenje kvaliteta prenosa ekspres pošiljaka, uključujući JPO, kurirske i ekspres servise, radi praćenja tačnosti isporuke, brzine i pouzdanosti;
- identifikaciju ključnih indikatora kvaliteta i standardizacija načina izveštavanja za sve operatore.
- upotrebu rezultata analiza za unapređenje usluga, poboljšanje logistike i optimizaciju procesa;
- obezbeđivanje transparentnosti i informisanje javnosti o kvalitetu komercijalnih i ekspres poštanskih usluga.
Ovakva analiza je osnova za korisnički orijentisan razvoj poštanskih usluga, pri čemu se pažnja posvećuje realnim potrebama tržišta, a ne samo regulatornim obavezama i samim tim kontinuirano unapređenje kvaliteta usluga na osnovu standardizovanih pokazatelja uz poboljšanu efikasnost i pouzdanost prenosa ekspres pošiljaka kod svih operatora i povećano zadovoljstvo korisnika i poverenje u komercijalne poštanske usluge.
U eri digitalne ekonomije, ekspanzije e-trgovine i rastuće globalne mobilnosti, poštanski sistem mora da igra aktivnu ulogu u obezbeđivanju brze, pouzdane i konkurentne prekogranične razmene pošiljaka, sa posebnim akcentom na pakete. Republika Srbija, kao članica Svetskog poštanskog saveza i drugih međunarodnih organizacija, ima strateški interes da unapredi svoj položaj u globalnom poštanskom ekosistemu, što podrazumeva i jačanje bilateralne, regionalne i globalne saradnje.
E-trgovina generiše rastući obim prekograničnih pošiljaka, naročito paketa male vrednosti. Cilj ove mere je da se omogući:
- sklapanje bilateralnih i multilateralnih sporazuma sa stranim poštanskim operatorima (o cenama, rokovima, elektronskoj razmeni podataka);
- učešće u međunarodnim projektima vezanim za e-commerce logistiku i nove modele dostave;
- uključivanje u inicijative Svetskog poštanskog saveza, Međunarodne svetske korporacije (International Post Corporation - IPC) i regionalnih organizacija u cilju lakše integracije;
- podsticanje direktnih logističkih tokova sa ključnim trgovinskim partnerima;
- unapređenje aplikativne podrške međunarodnim poštanskim uslugama.
Ovakva saradnja može doprineti bržoj i jeftinijoj dostavi, smanjenju administrativnih barijera i povećanju konkurentnosti domaćih e-prodavnica.
Osnaživanje sektora kroz edukaciju i kampanje o savremenim poštanskim trendovima ima za cilj sistematsko jačanje kadrovskih kapaciteta i kompetencija u poštanskom sektoru kroz sistematsku edukaciju, stručne obuke i informativne kampanje. Pored podizanja svesti o digitalizaciji, e-trgovini i tehnološkoj transformaciji, mera obuhvata i specijalizovane programe obuke koji se bave kritičnim aspektima bezbednosti i regulative. Ova mera predstavlja integrisani okvir koji povezuje digitalne veštine, bezbednost poštanskog saobraćaja, regulatornu usaglašenost i zaštitu korisnika.
Očekivani rezultati ove mere bi bili:
- povećana stručnost i kompetentnost kadrova u digitalizaciji, tehnološkoj transformaciji i bezbednosti;
- veća efikasnost u upravljanju rizicima i primenu međunarodnih standarda;
- jačanje kadrovskog potencijala za pristup fondovima, inovacijama i modernim tehnologijama;
- kontinuirani profesionalni razvoj i zadržavanje ključnih kadrova u sektoru.
Unapređenje radnih standarda i promocija jednakih uslova rada u poštanskom sektoru ima za cilj stvaranje pravednog, inkluzivnog i bezbednog radnog okruženja u poštanskom sektoru, gde se poštuju radni standardi, prava zaposlenih i principi jednakih mogućnosti. Mera je integrisana sa aktivnostima koje podstiču rodnu ravnopravnost, unapređenje etičkih standarda, kontinuirano praćenje zadovoljstva zaposlenih i socijalni dijalog.
Jedan od bitnih aspekata je uspostavljanje mehanizama za dijalog između menadžmenta i zaposlenih o pitanjima prava, obaveza i radnih uslova. To podrazumeva reviziju, primenu i praćenje kolektivnog ugovora radi obezbeđenja podsticajnih i transparentnih radnih odnosa uz podsticanje kulture konsenzusa i pravednog rešavanja radnih konflikata.
Takođe, važan segment je razvoj i primena politika i programa koji obezbeđuju jednake mogućnosti za sve zaposlene, sa posebnim fokusom na rodnu ravnopravnost uz sprovođenje edukacija i kampanja za podizanje svesti o važnosti rodne ravnopravnosti u radnom okruženju.
Sprovođenje redovnih anketa i istraživanja radi identifikacije potreba, problema i očekivanja zaposlenih za unapređenje radnih uslova, radnih standarda i radne politike, kao i revizija i ažuriranje kodeksa poslovne etike kako bi obuhvatio jednake uslove rada, antidiskriminaciju, transparentnost i odgovorno ponašanje ima za cilj jačanje pravne, socijalne i radne sigurnosti zaposlenih uz povećanu motivaciju, zadovoljstvo i produktivnost kadrova.
Na ovaj način obezbediće se:
- promocija inkluzivnog i rodno ravnopravnog radnog okruženja;
- unapređenje poslovne etike i transparentnosti u radu organizacija;
- efikasan socijalni dijalog i kontinuirano praćenje i rešavanje radnih pitanja;
- kontinuirani razvoj ljudskih resursa i održivog upravljanja kadrovima.
Ostvarivanje ovog posebnog cilja doprinosi ukupnoj modernizaciji poštanskog tržišta u Republici Srbiji, njegovoj integraciji u evropski i globalni sistem, kao i stvaranju uslova za unapređenje konkurentnosti, kvaliteta i održivosti usluga.
POSEBNI CILJ 3
Posebni cilj 3: Uspostavljen mehanizam za primenu novih rešenja i tehnologija u oblasti poštanskog saobraćaja |
|
Pregled mera za realizaciju posebnog cilja 3 |
|
3.1 |
Unapređenje komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija |
3.2 |
Razvoj alata za unapređenje konkurencije na tržištu poštanskih usluga |
3.3 |
Utvrđivanje modela uvođenja veštačke inteligencije (AI) u poštansku industriju |
3.4 |
Unapređenje sajber bezbednosti u poštanskom IT sistemu |
Plansko unapređenje komercijalnih poštanskih usluga kroz sistematsku analizu tržišta, identifikaciju trendova, potreba i ponašanja korisnika, kao i razvoj integrisanih usluga koje kombinuju tradicionalne i digitalne kanale, logistička rešenja i partnerstava sa drugim operatorima ima za cilj:
- povećanje konkurentnosti i inovativnosti komercijalnih poštanskih usluga;
- bolju pokrivenost i kvalitet usluga prilagođenih potrebama korisnika;
- efikasniju kombinaciju različitih kanala isporuke i logističkih rešenja;
- stvaranje integrisanih usluga koje unapređuju korisničko iskustvo i povećavaju zadovoljstvo klijenata;
- jačanje programskog planiranja i praćenja tržišnih trendova u poštanskom sektoru.
Razvoj alata za unapređenje konkurencije na tržištu poštanskih usluga ima za cilj jačanje konkurentnosti poštanskog tržišta kroz razvoj i primenu analitičkih, regulatornih i poslovnih alata koji omogućavaju transparentno, efikasno i pravedno funkcionisanje sektora.
Primena novih rešenja i tehnologija u oblasti poštanskog saobraćaja podrazumeva i implementaciju ekoloških standarda u pružanju poštanskih usluga. U cilju smanjenja negativnog uticaja poštanskog tržišta na životnu sredinu planira se:
- razvoj i primena politika i standarda za smanjenje emisije štetnih gasova i drugih zagađujućih materija u procesu poštanskog saobraćaja;
- podsticanje upotrebe ekološki prihvatljivih tehnologija, uključujući vozila na alternativna goriva, energetski efikasne objekte i digitalne sisteme;
- institucionalna saradnja sa nacionalnim i međunarodnim organizacijama radi razmene znanja i dobrih ekoloških praksi.
Geografski informacioni sistem omogućava praćenje prostorno-geografske dostupnosti poštanskih usluga, identifikaciju praznina u pokrivenosti i podršku konkurentnosti. Unapređenje Portala cena omogućava korisnicima i operatorima da upoređuju usluge i uslove, podstičući fer konkurenciju. Stvaranje analitičkih modela i alata za kontinuirano praćenje tržišnih tendencija, pozicije operatora i performansi usluga omogućava regulatorima da donose odluke bazirane na dubljim istraživanjima novijeg datuma i da brzo reaguju na promene tržišta.
Uključivanje istraživača i stručnjaka iz akademske zajednice u analizu tržišta, razvoj modela i procenu efekata mera za konkurentnost obezbedi će primenu naučnih metoda u praksi poštanskog sektora a samim tim i podsticanje inovacija i razmenu znanja između akademskog i praktičnog sektora što može biti od velikog značaja za dalji razvoj poštanskog sektora.
Uvođenje veštačke inteligencije (AI) u poštanski sektor omogućava značajno unapređenje operativne efikasnosti, prediktivne analize, korisničke podrške i upravljanja resursima. Izrada modela podrazumeva definisanje načina primene AI u ključnim procesima kao što su:
- automatizacija sortiranja i klasifikacije pošiljaka;
- optimizacija ruta dostave (na osnovu saobraćaja, vremenskih uslova, obima pošiljaka);
- inteligentni sistemi za korisničku podršku (chat-botovi, glasovni asistenti);
- analiza velikih podataka (Big Data analytics) za upravljanje kapacitetima i projekciju tražnje.
Cilj je razvoj praktičnog, pravno i tehnološki održivog modela koji može biti postepeno uveden u realno poslovanje, uz poštovanje etičkih i bezbednosnih standarda.
Sa rastom digitalizacije, pouzdanost poštanskih informacionih sistema i zaštita podataka korisnika postaju strateški prioritet. Ulaganja u sajber bezbednost podrazumevaju:
- razvoj i održavanje zaštićenih IKT infrastruktura;
- redovno testiranje otpornosti sistema na bezbednosne pretnje;
- obuku zaposlenih u prepoznavanju i sprečavanju sajber incidenata;
- usklađivanje sa evropskim i međunarodnim standardima u oblasti informacione bezbednosti kao npr. uspostavljanje sistema kontrole pristupa i upravljanja podacima (GDPR, ISO 27001) i sl;
- podizanje svesti zaposlenih i korisnika o sajber rizicima i bezbednom ponašanju.
V MERE ZA OSTVARIVANJE CILJEVA I ANALIZA NJIHOVIH EFEKATA
Mera 1.1.1: Modernizovana poštanska mreža u skladu sa tržišnim potrebama
Mera podrazumeva tehnološku modernizaciju poštansko-logističkih centara, uvođenje automatizacije i digitalizacije procesa prijema, obrade i distribucije poštanskih pošiljaka. Svrha je povećanje efikasnosti rada, unapređenje kvaliteta usluga i smanjenje operativnih troškova u skladu sa rastućim potrebama korisnika i tržišta.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je JPO.
Mera 1.1.2: Obezbeđenje održivosti pružanja UPU kao pouzdanog i dostupnog servisa za društvo i privredu
Mera obuhvata redizajn modela pružanja univerzalne poštanske usluge (UPU), unapređenje metodologije finansiranja i razvoj novih usluga od posebnog interesa. Svrha je obezbeđenje dugoročne ekonomske i društvene održivosti UPU kroz modernizaciju poslovanja i integraciju elektronskih usluga javne uprave.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je Ministarstvo.
Mera 1.1.3: Uspostavljanje sistemskog praćenja implementiranih standarda EN13850, EN14508 i EN14012 u cilju zaštite korisnika
Svrha ove mere je unapređenje sistema kvaliteta i zaštite korisnika poštanskih usluga u skladu sa međunarodnim standardima. Obuhvata unapređenje merenja vremena prenosa pošiljaka, efikasnosti rešavanja reklamacija i modernizaciju opreme za kontrolu kvaliteta.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je RATEL.
Mera 1.1.4: Unapređenje zaštite i interesa korisnika UPU
Mera podrazumeva aktivnosti usmerene na unapređenje zadovoljstva korisnika univerzalnih poštanskih usluga. Sprovodi se kroz sistematska istraživanja, saradnju javnog poštanskog operatora sa lokalnim samoupravama i mere za poboljšanje prostorne i vremenske dostupnosti usluga.
Organ nadležan za sprovođenje mere je RATEL.
Mera 1.2.1: Razvoj međunarodne saradnje sa globalnim i regionalnim organizacijama iz oblasti poštanskog saobraćaja
Svrha ove mere je jačanje međunarodnog položaja poštanskog sektora Republike Srbije kroz aktivno učešće u radu tela Svetskog poštanskog saveza i drugih regionalnih organizacija. Sprovodi se putem pripremnih aktivnosti za članstvo u komitetima i primene usvojenih preporuka.
Organi nadležni za sprovođenje mere je JPO.
Mera 1.2.2: Usklađivanje regulative sa zakonodavstvom Evropske unije i Svetskog poštanskog saveza
Mera podrazumeva kontinuirano unapređenje pravnog okvira poštanskih usluga kroz donošenje podzakonskih akata, izmene Zakona i usvajanje akata Svetskog poštanskog saveza. Cilj je potpuna harmonizacija nacionalne regulative sa pravnim tekovinama EU i međunarodnim standardima.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je Ministarstvo.
Mera 1.2.3: Unapređenje zaštite i interesa korisnika ekspres usluga
Svrha ove mere je unapređenje metodologije merenja vremena prenosa radi povećanja kvaliteta i pouzdanosti ekspres usluga putem unapređenja metodologije merenja vremena prenosa i zadovoljstva korisnika. Aktivnosti obuhvataju analizu parametara kvaliteta i uvođenje mera za poboljšanje performansi operatora.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je RATEL.
Mera 1.2.4: Podsticanje razvoja prekogranične dostave pošiljaka
Mera usmerena na jačanje logističke povezanosti i saradnje između javnog poštanskog operatora i e-trgovinskih platformi radi povećanja obima prekogranične dostave. Obuhvata razvoj međunarodnih partnerstava, optimizaciju procesa carinjenja i primenu digitalnih rešenja za praćenje pošiljaka.
Organ nadležan za sprovođenje mere je JPO.
Mera 1.2.5: Osnaživanje sektora kroz edukaciju i kampanje o savremenim poštanskim trendovima
Mera podrazumeva sprovođenje edukativnih programa, seminara i javnih kampanja radi jačanja kapaciteta poštanskih operatora, zaposlenih i korisnika. Cilj je promocija inovacija, novih tehnologija i održivih poslovnih modela u poštanskom sektoru.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je JPO.
Mera 1.2.6: Unapređenje radnih standarda i promocija jednakih uslova rada u poštanskom sektoru
Svrha ove mere je unapređenje uslova rada zaposlenih u poštanskim uslugama kroz definisanje i primenu savremenih radnih standarda. Aktivnosti obuhvataju promociju jednakih mogućnosti, bezbednosti na radu i podizanje nivoa profesionalnih kompetencija zaposlenih.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je Ministarstvo.
Mera 1.3.1: Unapređenje komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija
Mera usmerena na digitalnu transformaciju komercijalnih poštanskih usluga putem primene savremenih IKT rešenja. Cilj je povećanje kvaliteta, brzine i dostupnosti usluga uz unapređenje korisničkog iskustva i poslovne efikasnosti.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je RATEL.
Mera 1.3.2: Razvoj alata za unapređenje konkurencije na tržištu poštanskih usluga
Svrha ove mere je razvoj analitičkih i regulatornih alata za praćenje i podsticanje konkurencije na poštanskom tržištu. Obuhvata uspostavljanje baza podataka, transparentnih mehanizama nadzora i sistemskih analiza tržišnih kretanja.
Organ nadležan za sprovođenje mere je RATEL.
Mera 1.3.3: Utvrđivanje modela uvođenja AI u poštansku industriju
Mera podrazumeva izradu studija i pilot projekata koji analiziraju mogućnosti primene veštačke inteligencije u poštanskom sektoru. Cilj je optimizacija procesa, unapređenje logistike i automatizacija korisničkih usluga kroz bezbednu i etičku primenu AI tehnologija.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je RATEL.
Mera 1.3.4: Unapređenje sajber bezbednosti u poštanskom IT sistemu
Svrha ove mere je podizanje nivoa sajber bezbednosti u poštanskom sektoru kroz uspostavljanje sistema zaštite podataka, procenu rizika i jačanje IT infrastrukture. Sprovodi se u skladu sa nacionalnim propisima i standardima EU u oblasti informacione bezbednosti.
Organ javne uprave nadležan za sprovođenje mere je RATEL.
5.2. Pokazatelji učinka na nivou mera
U skladu sa članom 8. i članom 20. stav 1. tačka 6) Uredbe o metodologiji izrade dokumenata javnih politika ("Službeni glasnik RS", broj 20/25), u okviru Programa utvrđuju se pokazatelji učinka na nivou mera, kojima se prati stepen ostvarene promene između početnog stanja i stanja nakon sprovođenja Programa.
Za svaku meru definisani su:
1) Početna vrednost (PV) - stanje pokazatelja u godini koja prethodi početku sprovođenja Programa,
2) Ciljana vrednost (CV) - vrednost koja se očekuje da će biti postignuta do isteka planskog perioda,
3) Izvor verifikacije - relevantni statistički, administrativni ili analitički izvor podataka, kao što su izveštaji Regulatora, nadležnog Ministarstva, poštanskih operatora i zvanične statistike.
Pokazatelji učinka na nivou mera omogućavaju sistematično praćenje sprovođenja Programa, redovno izveštavanje i vrednovanje rezultata u kontekstu razvoja tržišta poštanskih usluga, kao i usklađenost sa ciljevima održivog razvoja i evropskim standardima u oblasti poštanskog sektora.
Tabela 7. Pokazatelji učinka mera Programa razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji
Naziv mere |
Pokazatelj učinka |
Jedinica mere |
Početna vrednost (2025) |
Ciljna vrednost (2030) |
Izvor verifikacije |
1.1.1 Modernizovana poštanska mreža u skladu sa tržišnim potrebama |
Broj modernizovanih poštansko-logističkih centara, ukupno |
Broj |
0 |
10 |
Izveštaji JPO i PO |
1.1.2 Obezbeđenje održivosti pružanja UPU kao pouzdanog i dostupnog servisa za društvo i privredu |
Unapređena metodologija finansiranja UPU |
Da/Ne |
Ne |
Da |
Pravilnik o neto trošku UPU - RATEL |
Elektronske usluge koje pruža RS dostupne preko poštanske mreže JPO |
Broj |
0 |
6 |
Izveštaj JPO |
|
1.1.3 Uspostavljanje sistemskog praćenja implementiranih standarda UPU EN13850, EN14508 i EN14012 u cilju zaštite korisnika |
Procenat neregistrovanih pismonosnih pošiljaka isporučenih u roku (D+2) |
% |
43,30 |
50 |
Izveštaj o kvalitetu RATEL |
1.1.4 Unapređenje zaštite i interesa korisnika UPU |
Prosečno zadovoljstvo korisnika (fizička lica) vremenskom dostupnošću UPU |
% |
75,9% |
80% |
Istraživanje RATEL |
Prosečno zadovoljstvo korisnika (pravna lica) vremenskom dostupnošću UPU |
% |
86,7% |
86,7% |
Istraživanje RATEL |
|
Održani sastanci JPO sa jedinicama lokalne samouprave u cilju razmatranja mogućnosti povećanja zadovoljstva korisnika |
Broj |
10 |
5 |
Izveštaj JPO |
|
1.2.1 Razvoj međunarodne saradnje sa globalnim i regionalnim organizacijama iz oblasti poštanskog saobraćaja |
Verifikovano članstvo u najmanje jednom komitetu ROS |
Broj |
0 |
≥1 |
Internet stranica Svetskog poštanskog saveza |
1.2.2 Usklađivanje regulative sa zakonodavstvom Evropske unije i Svetskog poštanskog saveza |
Ukupan broj donetih akata za usklađivanje regulative sa zakonodavstvom Evropske Unije i Svetskog poštanskog saveza |
Broj |
0 |
9 |
Službeni glasnik RS; sajtovi MIT i RATEL |
1.2.3 Unapređenje zaštite i interesa korisnika ekspres usluga |
Procenat kvaliteta uručenja ekspres pošiljaka (D+1) |
% |
83,31% |
88% |
Izveštaj RATEL |
1.2.4 Podsticanje razvoja prekogranične dostave pošiljaka |
Povećanje broja pošiljaka sa robom u međunarodnom poštanskom saobraćaju u odnosu na svaku prethodnu godinu |
% |
0 |
1,5% |
Godišnji pregled tržišta RATEL |
1.2.5 Osnaživanje sektora kroz edukaciju i kampanje o savremenim poštanskim trendovima |
Ukupan broj edukativnih aktivnosti na temu savremenih poštanskih trendova i sprečavanja pranja novca |
Broj |
0 |
12 |
Izveštaj RATEL |
1.2.6 Unapređenje radnih standarda i promocija jednakih uslova rada u poštanskom sektoru |
Stepen zadovoljstva zaposlenih u JPO |
Prosečna ocena od 1 do 5 |
3,79 |
4,2 |
Istraživanja poštanskih operatora, |
1.3.1 Unapređenje komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija |
Povećanje obima komercijalnih poštanskih usluga u odnosu na svaku prethodnu godinu (početna vrednost 56.851.000 pošiljaka) |
% |
0 |
≥2% godišnje u odnosu na prethodnu godinu |
Godišnji pregled tržišta RATEL |
Broj operatora koji pružaju više od 1% komercijalnih usluga u ukupnom obimu na tržištu |
Broj |
6 |
7 |
Godišnji pregled tržišta RATEL |
|
1.3.2 Razvoj alata za unapređenje konkurencije na tržištu poštanskih usluga |
Unapređenje transparentnog i dinamičkog praćenja svih komercijalnih usluga i cena na tržištu |
Da/Ne |
Ne |
Da |
Izveštaj RATEL |
1.3.3 Utvrđivanje modela uvođenja AI u poštansku industriju |
Ukupan broj predloženih AI rešenja |
Broj |
0 |
2 |
Izveštaji RATEL i JPO |
1.3.4 Unapređenje sajber bezbednosti u poštanskom IT sistemu |
Broj realizovanih obuka i sastanaka na temu sajber bezbednosti |
Broj |
0 |
9 |
Izveštaji MIT i RATEL |
Analiza efekata se sprovodi za integralni paket mera 1.1 - 3.4 koji ima za cilj modernizaciju poštanske mreže, obezbeđenje održivosti pružanja univerzalne poštanske usluge (UPU), unapređenje zaštite korisnika, usklađivanje sa pravnim tekovinama E i aktima Svetskog poštanskog saveza, kao i jačanje konkurentnosti poštanskog tržišta kroz primenu novih tehnologija, veštačke inteligencije i unapređenje sajber bezbednosti.
Prilikom analize sagledani su direktni i indirektni, pozitivni i negativni efekti, kao i usklađenost sa važećim dokumentima javnih politika u relevantnim oblastima (poštanske usluge, digitalna transformacija, zaštita potrošača, zaštita životne sredine, politika zapošljavanja).
1) Ekonomski efekti
Predloženi paket mera očekuje se da ima značajne pozitivne ekonomske efekte na:
- Poslovanje privrednih subjekata - Modernizovana poštanska mreža u skladu sa tržišnim potrebama (mera 1.1) i Unapređenje komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija (mera 3.1) doprinose pouzdanijoj i bržoj dostavi robe i dokumenata, što smanjuje transakcione troškove za privredu. Podsticanje razvoja prekogranične dostave pošiljaka (mera 2.4) olakšava izlazak MSP na strana tržišta i podržava razvoj e-trgovine.
- Investicije privrednih subjekata - Unapređenje komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija i Utvrđivanje modela uvođenja veštačke inteligencije (AI) u poštansku industriju (mere 3.1 i 3.3) podstiču dodatne investicije poštanskih operatora u opremu, softver i IT infrastrukturu. Razvoj alata za unapređenje konkurencije na tržištu poštanskih usluga (mera 3.2) stvara transparentnije i predvidljivije tržišno okruženje, što je podsticaj za ulazak novih učesnika i investitora.
- Produktivnost privrednih subjekata - Modernizacija logističkih procesa i integracija novih tehnologija doprinose većoj produktivnosti JPO i ostalih učesnika na tržištu, smanjenju kašnjenja, grešaka i gubitaka pošiljaka. Unapređenje radnih standarda i promocija jednakih uslova rada u poštanskom sektoru (mera 2.6) mogu dugoročno da doprinesu većoj produktivnosti zaposlenih i smanjenju fluktuacije radne snage.
- Pristup tržištu - Razvoj alata za unapređenje konkurencije na tržištu poštanskih usluga (mera 3.2) i Podsticanje razvoja prekogranične dostave pošiljaka (mera 2.4) mogu da smanje barijere za ulazak novih operatora i platformi e-trgovine. Usklađivanje regulative sa zakonodavstvom EU i Svetskog poštanskog saveza (Mera 2.2) ojačava pravnu sigurnost i olakšava poslovanje domaćih i stranih privrednih subjekata.
Mogući negativni efekti i mere ublažavanja:
- Kratkoročno povećanje troškova za operatore zbog ulaganja u tehnologiju, AI i sajber bezbednost vezanih za Unapređenje komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija, Utvrđivanje modela uvođenja veštačke inteligencije (AI) u poštansku industriju i Unapređenje sajber bezbednosti u poštanskom IT sistemu (mere 3.1, 3.3 i 3.4) može opteretiti finansije pojedinih učesnika na tržištu.
- Mera ublažavanja: fazna implementacija, mogućnost korišćenja podsticajnih programa i međunarodnih fondova, tehnička pomoć manjim operatorima.
- Modernizovana poštanska mreža u skladu sa tržišnim potrebama (Mera 1.1) može u pojedinim sredinama značiti promenu strukture pristupnih tačaka (konsolidacija, digitalni kanali), što može uticati na lokalne mikro-privredne subjekte (npr. ugovorne pošte).
- Mera ublažavanja: pažljiva prostorna analiza, očuvanje minimalne dostupnosti, razvoj alternativnih pristupnih tačaka.
2) Efekti na društvo
Paket mera ima izražene društvene efekte, naročito na osetljive grupe i stanovništvo u ruralnim područjima:
- Ljudska prava, socijalno uključivanje i nediskriminacija - Obezbeđenje održivosti pružanja UPU (Mera 1.2) i Unapređenje zaštite i interesa korisnika UPU i Unapređenje zaštite i interesa korisnika ekspres usluga (mere 1.4 i 2.3) doprinose jednakom tretmanu korisnika, dostupnosti osnovnih usluga i zaštiti prava potrošača. Uspostavljanje sistemskog praćenja implementiranih standarda UPU 14508 i 14012 u cilju zaštite korisnika (Mera 1.3) jača poziciju korisnika kroz transparentnost kvaliteta usluga.
- Tržište rada, zapošljavanje i uslovi rada - Unapređenje radnih standarda i promocija jednakih uslova rada u poštanskom sektoru (Mera 2.6) pozitivno utiče na zdravlje i bezbednost na radu, smanjenje neformalnog rada i jačanje socijalnog dijaloga. Osnaživanje sektora kroz edukaciju i kampanje o savremenim poštanskim trendovima (Mera 2.5) doprinose podizanju nivoa kompetencija radnika i njihovoj prilagodljivosti tehnološkim promenama.
- Kvalitet i dostupnost javnih usluga - Modernizovana poštanska mreža u skladu sa tržišnim potrebama i Obezbeđenje održivosti pružanja UPU kao pouzdanog i dostupnog servisa za društvo i privredu kao pouzdanog i dostupnog servisa za društvo i privredu (mere 1.1 i 1.2) imaju direktan uticaj na dostupnost javnih usluga stanovništvu (plaćanje računa, dostavljanje dokumenata organa uprave, pristup e-trgovini).
- Razvoj međunarodne saradnje sa globalnim i regionalnim organizacijama iz oblasti poštanskog saobraćaja i Usklađivanje regulative sa zakonodavstvom EU i Svetskog poštanskog saveza (mere 2.1 i 2.2) mogu proširiti spektar usluga od javnog interesa na poštanskim šalterima.
Mogući negativni efekti i mere ublažavanja:
- Unapređenje komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija i Utvrđivanje modela uvođenja veštačke inteligencije (AI) u poštansku industriju (mere 3.1 i 3.3) mogu dovesti do promene struktura radnih mesta i potencijalnog smanjenja potrebe za određenim profilima radnika.
- Mere ublažavanja: programi prekvalifikacije, interne obuke, planovi tranzicije radne snage, socijalni dijalog sa sindikatima.
- Povećano oslanjanje na digitalne kanale može produbiti digitalni jaz za starije i socijalno ugrožene korisnike.
- Mere ublažavanja: zadržavanje minimalne mreže fizičkih pristupnih tačaka, posebni programi podrške i informisanja ovih grupa, prilagođeni kanali komunikacije.
3) Efekti na životnu sredinu
Paket mera ima potencijalno značajne pozitivne efekte na životnu sredinu, ali i određene rizike:
- Pozitivni efekti: Modernizovana poštanska mreža u skladu sa tržišnim potrebama, Unapređenje komercijalnih poštanskih usluga integracijom novih tehnologija i Utvrđivanje modela uvođenja veštačke inteligencije (AI) u poštansku industriju (mere 1.1, 3.1, 3.3), doprinose smanjenju potrošnje goriva, optimizaciji logistike i smanjenju emisija gasova sa efektom staklene bašte. Usklađivanje regulative sa zakonodavstvom EU i Svetskog poštanskog saveza (Mera 2.2) omogućava lakšu integraciju ekoloških standarda u poštanske operacije (npr. efikasne rute, digitalne usluge umesto papirne dokumentacije).
- Uspostavljanje programa digitalnih i zelenih veština u saradnji sa obrazovnim institucijama (aktivnost 1.2.5.1) doprinosi razvoju ekološke svesti i jačanju kapaciteta zaposlenih za primenu energetski efikasnih tehnologija, bolje upravljanje resursima i primenu održivih logističkih praksi. Istovremeno, primena ekoloških standarda u pružanju poštanskih usluga (aktivnost 1.3.1.4) direktno utiče na smanjenje negativnih uticaja poštanskih operacija na životnu sredinu kroz uvođenje održivih modela rukovanja, transporta i pakovanja, kao i kroz smanjenje emisija CO2.
- Mogući negativni efekti: Podsticanje razvoja prekogranične dostave pošiljaka (Mera 2.4) može dovesti do rasta obima saobraćaja i, u nedostatku ekoloških mera, do povećanih emisija i opterećenja infrastrukture.
- Mere ublažavanja: podsticanje upotrebe energetski efikasnih vozila, optimizacija mreža i ruta, promocija konsolidacije pošiljaka i korišćenja PUDO (Pick -Up-Drop-Off) /paketomat rešenja.
4) Upravljački efekti
Mere u značajnoj meri utiču na način funkcionisanja nadležnih organa, javnih operatora i regulatora:
- Organizacione i institucionalne promene - Unapređenje sistemskog praćenja implementiranih standarda UPU, 14508 i 14012 u cilju zaštite korisnika (Mera 1.3) zahteva jačanje analitičkih kapaciteta regulatora i/ili nadležnog Ministarstva, kao i unapređenje mehanizama izveštavanja poštanskih operatora. Razvoj alata za unapređenje konkurencije na tržištu poštanskih usluga (Mera 3.2) podrazumeva uspostavljanje novih analitičkih i nadzornih funkcija.
- Kapaciteti za sprovođenje - Razvoj međunarodne saradnje sa globalnim i regionalnim organizacijama iz oblasti poštanskog saobraćaja (Mera 2.1) i Usklađivanje regulative sa zakonodavstvom EU i Svetskog poštanskog saveza (Mera 2.2) zahtevaju kontinuitet rada stručnih kapaciteta u državnoj upravi i regulatornim telima. Unapređenje sajber bezbednosti u poštanskom IT sistemu (Mera 3.4) zahteva jasno definisane protokole, tehnička rešenja i saradnju sa nacionalnim institucijama nadležnim za informacionu bezbednost.
Mogući negativni efekti i mere ublažavanja:
- Postojeći institucionalni kapaciteti mogu biti nedovoljni za brzu implementaciju svih mera (naročito AI, sajber bezbednost, složene analize tržišta).
- Mere ublažavanja: planiranje fazne implementacije, programi obuke, mogućnost angažovanja spoljnih stručnjaka, međunarodna tehnička pomoć.
5) Finansijski efekti
Paket mera podrazumeva i finansijske implikacije na budžet i na poslovanje poštanskih operatora:
- Potrebna finansijska sredstva - Za modernizaciju poštanske mreže, digitalizaciju, uvođenje AI i unapređenje sajber bezbednosti neophodna su ulaganja u infrastrukturu, opremu, softver i obuke. Osnaživanje sektora kroz edukaciju i kampanje o savremenim poštanskim trendovima (Mera 2.5) zahtevaju namenjene budžetske ili donatorske resurse;
- Izvori finansiranja - Sredstva JPO (sopstveni prihodi, kreditiranje i sl.), budžetska sredstva (u skladu sa sistemom subvencija za UPU, ukoliko bude primenljivo), međunarodni fondovi i programi podrške, kao i privatne investicije drugih operatora. Potencijalna javno-privatna partnerstva u domenu infrastrukture, digitalnih platformi i logističkih rešenja;
- Efekti na javne prihode i rashode - Kratkoročno, moguće je povećanje rashoda zbog ulaganja; dugoročno, očekuje se rast prihoda od poboljšanih poštanskih i logističkih usluga, kao i pozitivan uticaj na ekonomsku aktivnost (i time na javne prihode). Ukoliko se u okviru politike UPU primenjuju mehanizmi nadoknade neto troška, modernizacija i veća efikasnost mogu doprineti smanjenju potrebe za budžetskim izdvajanjima.
Analiza rizika
Ključni rizici za sprovođenje paketa mera 1.1 - 3.4 obuhvataju:
- Regulatorni i institucionalni rizici - Mogućnost nastanka kašnjenja u donošenju propisa neophodnih za implementaciju. Nedovoljna koordinacija između ključnih učesnika;
- Finansijski rizici - Nedovoljna sredstva za kompletnu implementaciju tehnoloških i organizacionih promena. Povećani troškovi u odnosu na planirane (inflacija, rast cena tehnologije);
- Tehnološki i sajber rizici - Neuspeh ili kašnjenje u implementaciji IT rešenja, kao i povećani rizik od sajber napada tokom perioda prelaska na nove sisteme;
- Društveni rizici - Otpor zaposlenih promenama (automatizacija, AI), kao i moguće nezadovoljstvo korisnika u slučaju promena mreže pristupnih tačaka ili privremenih poremećaja u kvalitetu usluge.
Mere za upravljanje rizicima:
- uspostavljanje jasnog plana upravljanja rizicima sa nosiocima, rokovima i indikatorima praćenja;
- fazna implementacija ključnih tehnoloških mera, pilot-projekti pre šire primene;
- kontinuirana komunikacija sa korisnicima i zaposlenima, uključujući informativne kampanje i konsultacije sa socijalnim partnerima;
- redovno izveštavanje o napretku i revizija plana implementacije u skladu sa identifikovanim rizicima i promenama u spoljnom okruženju.
Tabela 8. Efekti mera za ostvarivanje ciljeva Programa
Vrsta efekata |
Pozitivni efekti |
Mogući negativni efekti |
Mere ublažavanja / dodatne mere |
1. Ekonomski efekti |
• Povećana efikasnost poslovanja poštanskih operatora kroz modernizaciju mreže i digitalizaciju procesa (1.1, 3.1). |
• Privremeno povećanje troškova operatora zbog ulaganja u nove tehnologije i bezbednosne sisteme. |
• Fazna implementacija i korišćenje dostupnih EU fondova i kreditnih linija. |
2. Efekti na društvo |
• Veća dostupnost i pouzdanost UPU (1.2). |
• Potencijalno smanjenje pojedinih radnih mesta usled automatizacije i primene AI. |
• Programi prekvalifikacije i internih obuka. |
3. Efekti na životnu sredinu |
• Optimizacija ruta, digitalizacija i uvođenje AI doprinose smanjenju emisija CO2 i potrošnje goriva (1.1, 3.1, 3.3). |
• Rast obima paketa i opterećenje infrastrukture usled razvoja prekogranične dostave (2.4). |
• Optimizacija mreže dostava i pristupnih tačaka. |
| 4. Upravljački efekti | • Jačanje kapaciteta ministarstva i regulatora za praćenje standarda (1.3). |
• Nedovoljni institucionalni i kadrovski kapaciteti za sprovođenje složenih reformi. |
• Plan obuka i jačanja administrativnih kapaciteta. |
5. Finansijski efekti |
• Dugoročno povećanje prihoda kroz efikasnije i konkurentnije poštanske i logističke usluge. |
• Kratkoročno povećanje rashoda (investicije u opremu, obuke, IT sisteme). |
• Kombinacija izvora finansiranja (budžet, operatori, donatori). |
6. Rizici |
Visok nivo podrške zainteresovanih strana (ministarstvo, regulator, javni i privatni operatori). |
• Nedovoljna sredstva ili odložena realizacija javnih nabavki. |
• Uspostavljanje operativnog tima za upravljanje rizicima. |
Mere predviđene Programom doprineće, kroz razvijenu i lako dostupnu poštansku mrežu, održivom razvoju lokalnih zajednica, naročito u ruralnim područjima. Pored svoje ekonomske vrednosti, poštanske usluge i mreža nose i ogromnu socijalnu vrednost, stvarajući uslove za poboljšanje života pojedinaca i društva u celini. Ovo uključuje bolju povezanost, pristup uslugama i unapređenje opšte dobrobiti.
Kontinuirani razvoj tržišta poštanskih usluga, njegova integracija u globalne poštanske mreže, podsticanje inovacija, te podizanje kvaliteta usluga, direktno doprinose boljem zadovoljenju potreba korisnika. Osiguravanje održivosti UPU dodatno garantuje stabilnost i dostupnost ključnih servisa za sve.
Šira primena ekoloških aspekata u poštanskoj delatnosti će se pozitivno odraziti na stanje životne sredine. Poštanske usluge u koje su uključeni ekološki aspekti podrazumeva nabavku dobara, usluga i radova koji minimalno utiču na životnu sredinu. Kroz širu primenu ekoloških aspekata na poštanskom tržištu javni sektor istovremeno utiče i na podizanje svesti privrednih subjekata, ali i građana o značaju i potrebi očuvanja i zaštite živote sredine.
Pojava novih poštanskih usluga, nastalih sinergijom sa informaciono-komunikacionim tehnologijama (IKT) i saobraćajnom infrastrukturom, posebno kroz proces digitalizacije, otvara nove mogućnosti. Ovo uključuje proširenje spektra usluga i povećanje obima poštanskog saobraćaja, što posledično vodi ka povećanju kapaciteta i prihoda poštanskih operatora, podstičući njihov rast i razvoj.
Razvoj poštanskog sektora ima veliki značaj za celu privredu. Veliki poslovni sistemi mogu da prepuste značajan deo sporednih delatnosti poštanskim operatorima, omogućavajući im da se fokusiraju na osnovnu delatnost. Istovremeno, za mala i srednja preduzeća, poštanska delatnost pružanjem poštanskih, logističkih i marketinških usluga, kao i potpuno novih e-poštanskih usluga, omogućava da kompletiraju svoj lanac vrednosti. Kvalitetne i efikasne poštanske usluge su takođe ključne za brže plasiranje njihovih proizvoda, kako na lokalnom, tako i na globalnom tržištu, putem e-trgovine i efikasne dostave robe.
VI MEHANIZAM ZA SPROVOĐENJE PROGRAMA I NAČIN IZVEŠTAVANJA O REZULTATIMA SPROVOĐENJA
Radi njegove efikasnije primene, usvajanje ovog dokumenta javne politike biće praćeno usvajanjem Akcionog plana za sprovođenje Programa, kojim će biti precizirane aktivnosti, rokovi, nadležni organi i pokazatelji ostvarenja rezultata. Akcionim planom će biti obuhvaćen ceo period realizacije Programa od 2026. do 2030. godine.
Praćenje ispunjenosti opšteg i posebnih ciljeva vršiće se kroz praćenje i vrednovanje učinaka i efekata primene Akcionog plana koji je sastavni deo ovog programa, kao i kroz izveštavanje o postignutim rezultatima.
Praćenje sprovođenja i izveštavanje o rezultatima sprovođenja Programa vrši se u skladu sa čl. 43. i 46. Zakona o planskom sistemu Republike Srbije i u skladu sa odredbama Uredbe o metodologiji izrade dokumenata javnih politika. Praćenje sprovođenja Programa sastoji se iz redovnog prikupljanja podataka o ostvarenju ciljeva i sprovođenju mera, o sprovođenju aktivnosti definisanih u Akcionom planu Programa u odnosu na planiranu dinamiku, kao i poređenju ostvarenih i ciljnih vrednosti pokazatelja. Praćenje takođe obuhvata i pribavljanje informacija o rizicima koji mogu odložiti ili ugroziti sprovođenje Akcionog plana za sprovođenje Programa.
Odgovorne institucije utvrđene kao nosioci aktivnosti u Akcionom planu za sprovođenje Programa kontinuirano prate sprovođenje aktivnosti. Nosioci aktivnosti dužni su da navedene podatke i informacije redovno dostavljaju Ministarstvu. U slučaju odlaganja ili odustajanja od planiranih aktivnosti, nosioci aktivnosti o tome obaveštavaju Ministarstvo, kako bi se preduzele neophodne aktivnosti za ublažavanje prepreka u sprovođenju.
Sprovođenje Programa pratiće Ministarstvo kao koordinaciono telo, a mere za ostvarenje definisanih ciljeva sprovodiće se u saradnji sa nadležnim institucijama.
Na operativnom nivou, Program će se realizovati na osnovu Akcionog plana za njegovo sprovođenje.
Izveštavanje o sprovođenju Programa i pratećeg Akcionog plana sprovodiće se u skladu sa članom 43. Zakona o planskom sistemu Republike Srbije, kao i članom 32. Uredbe o metodologiji izrade dokumenata javnih politika.
VII PROCENA FINANSIJSKIH SREDSTAVA POTREBNIH ZA SPROVOĐENJE PROGRAMA I ANALIZA FINANSIJSKIH EFEKATA
Za sprovođenje aktivnosti planiranih Programom za čiju realizaciju je odgovorno Ministarstvo nisu potrebna dodatna finansijska sredstva.
Za sprovođenje aktivnosti planiranih Programom za čiju realizaciju je odgovoran RATEL planirana su u ukupnom iznosu od 89.340.000,00 dinara za period 2026-2030. godine.
Sredstva u ukupnom iznosu od 2.258.851.000,00 dinara planirana su za sprovođenje aktivnosti predviđenih Programom za čiju realizaciju je odgovoran JPO ("Pošta Srbije" d.o.o.).
VIII AKCIONI PLAN ZA SPROVOĐENjE PROGRAMA RAZVOJA POŠTANSKIH USLUGA ZA PERIOD 2026 - 2030. GODINE
Akcionim planom za sprovođenje Programa razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji za period 2026-2030. godine predviđene su konkretne mere i aktivnosti koje će se preduzeti radi obezbeđenja uslova da se ciljevi Programa realizuju, određeni su nosioci i partneri za sprovođenje tih mera, kao i rokovi i sredstva za njihovo sprovođenje.
Akcioni plan za sprovođenje Programa razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji za period 2026-2030. godine odštampan je uz ovaj program i čini njegov sastavni deo.
Ovaj program objaviti na internet stranici Vlade, internet stranici Ministarstva informisanja i telekomunikacija i na portalu e-Uprava, u roku od sedam radnih dana od dana usvajanja.
Ovaj program objaviti u "Službenom glasniku Republike Srbije".
Akcioni plan za sprovođenje Programa razvoja poštanskih usluga u Republici Srbiji za period 2026-2030. godine, koji je sastavni deo ovog programa, objavljen u "Sl. glasniku RS", br. 16/2026, možete pogledati OVDE