CILJEVI STRATEGIJE
CILJEVI ODRŽIVOG RAZVOJA
Opšti cilj
Poseban cilj 1
Poseban cilj 2
Poseban cilj 3
Poseban cilj 4
Poseban cilj 5
STRATEGIJARAZVOJA SPORTA U REPUBLICI SRBIJI ZA PERIOD 2026-2035. GODINE("Sl. glasnik RS", br. 55/2026) |
Savremeni sport predstavlja ogromno dostignuće modernog društva i važno društveno blago. On može da odigra važnu i aktivnu, konstruktivnu ulogu u jačanju fizičkog, intelektualnog i moralnog zdravlja građana Republike Srbije u 21. veku. Sport je jedan od ključnih elemenata u dostizanju humanih vrednosti i u akcijama koje se sprovode protiv različitih predrasuda, diskriminacija i ideja nasilja, i doprinosi socijalnoj koheziji, prevazilaženju predrasuda, povećanju pozitivnog uticaja na javno mnjenje i širenje etičkih i opštih principa koji se kroz njega prenose. On je važan ne samo za pojedince nego i za društveni i kulturni razvoj svake zajednice, kako na nacionalnom tako i na regionalnom i lokalnom nivou. Srazmerno značaju sporta, njegov razvoj mora biti podržan i ohrabrivan na svim nivoima društva.
Za budući razvoj sporta u Republici Srbiji neophodan je "orijentacioni okvir" pomoću koga se može reagovati na nove promene i zahteve i podržati sport na najefikasniji način kroz postavljanje razvojnih ciljeva, imajući u vidu brojne i suštinske izmene u savremenom sportu i društvu. Treba se podsetiti da je početkom prošlog veka postojalo samo 30 sportova dok danas samo u Republici Srbiji postoji 150 priznatih sportskih grana i 15 oblasti sporta, dok ih u svetskim okvirima ima i više. Organizacione forme u kojima se sport obavlja postale su mnogostruke, a mesta na kojima se sport upražnjava više nisu samo posebni sportski objekti i tereni. Tome treba dodati i da je sport od amaterske aktivnosti postao i visoko profitabilna privredna delatnost. Kada se svemu tome dodaju izazovi koje pred celo društvo, pa i sport, postavljaju demografske promene i enormno brz razvoj tehnologija i veštačke inteligencije, i sa tim povezane izmene u stilovima života i vrednosnim karakteristikama građana i građanki, postaje jasno da bez postojanja jasnog strateškog planiranja razvoja sporta nije moguće preduprediti brojne probleme koji danas postoje u oblasti sporta i pomoći njegovom razvoju, pre svega kroz povećanje obuhvata bavljenja građana sportom.
Postoji devet ključnih razloga za postojanje potrebe za javnom intervencijom u vidu izrade Strategije razvoja sporta: da bi se vodilo računa o izmenama u potrebama stanovništva za kretanjem i fizičkom aktivnošću; da bi se garantovalo svim segmentima stanovništva da će im biti obezbeđeni sportski objekti i sportska ponuda u skladu sa potrebama; da bi se obezbedio kontinuitet postizanja vrhunskih sportskih rezultata srpskih sportista na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima; da bi se osiguralo optimalno korišćenje postojećih sportskih objekata i prostora za fizičke aktivnosti i kretanje; da bi imali racionalne osnove za donošenje odluka javnih vlasti u odnosu na investicije u oblasti sporta; da bi se za učesnike u sistemu sporta stvorila sigurnost u odnosu na planiranje aktivnosti; da bi se postiglo optimalno korišćenje svih snaga srpskog sporta, uz njihovo povezivanje (umrežavanje); da bi se razvila planska osnova za izbor programa koji će se finansirati iz javnih prihoda; da bi razvoj sporta do 2035. godine bio usaglašen sa Planom razvoja Srbije do 2035. godine.
Od prethodno važeće Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2014-2018. godine1, godine prošlo je sedam godina. Od tada su nekoliko puta obrazovane radne grupe za pripremu nove strategije, ali bez rezultata. Rad radnih grupa je ometalo više faktora, od epidemije KORONA virusa do nekoliko parlamentarnih izbora, ali je ključni problem ležao u tome da se pokazalo da ne postoje pouzdani i sveobuhvatni podaci i baze podataka o stanju u sistemu sporta. Postojala su samo neka parcijalna istraživanja na osnovu kojih se nije mogla izraditi ex-ante analiza efekata, u skladu sa Zakonom o planskom sistemu. Kako je u pitanju obavezni i suštinski korak u izradi svake strategije, rad radnih grupa je bio usporen pokušajima da se pribave potrebni podaci i analize. Nacrt Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2026-2035. godine (u daljem tekstu: Strategija) pripremila je radna grupa koju je obrazovao Ministar sporta 9. septembra 2025. godine, koja je, nakon sprovedenih istraživanja, pripremila i usvojila u decembru 2025. godine i ex-ante analizu Strategije razvoja sporta za period 2026-2035. godine.
Zakonom o sportu (ZS) je propisana obaveza donošenja Nacionalne strategije razvoja sporta. Strategiju donosi Vlada Republike Srbije, na predlog Ministarstva sporta, za period od deset godina (član 142. stav 1. ZS). Sredstva za realizaciju Strategije obezbeđuju se u budžetu Republike Srbije, kao i u budžetu autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave (član 142. stav 3. ZS). Strategijom se utvrđuje: 1) stanje u oblasti sporta koje postoji u trenutku donošenja Strategije; 2) osnovni principi na kojima se temelji razvoj sporta u Republici Srbiji; 3) kratkoročni, periodični i dugoročni sportsko-razvojni ciljevi u periodu za koji se donosi i nosioci realizacije tih ciljeva; 4) sadržina, obim i procenjena vrednost aktivnosti na realizovanju postavljenih sportsko-razvojnih ciljeva; 5) obaveze i zadaci nosilaca javne vlasti svih nivoa i nosilaca sportskih programa na realizaciji postavljenih sportsko-razvojnih ciljeva (član 142. stav 2. ZS).
Sistem sporta u Republici Srbiji je na organizacionom nivou sačinjen od mreže brojnih institucija i organizacija koje imaju direktan ili indirektan uticaj na razvoj, unapređenje i sistemsku podršku svim oblastima sporta. Čitav je spisak ministarstava u Vladi Republike Srbije koja su pored Ministarstva sporta uključena u sistem sporta Republike Srbije, kao što su Ministarstvo finansija, Ministarstvo prosvete, Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija, Ministarstvo zdravlja, Ministarstvo unutrašnjih poslova, Ministarstvo odbrane, Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave, Ministarstvo omladine i turizma, Ministarstvo za javna ulaganja. Tu su i obrazovne institucije, Antidoping agencija Republike Srbije, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije i Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta. Na nivou javnih vlasti nezaobilazno mesto imaju i autonomne pokrajine i jedinice lokalnih samouprava.
Koliko je sistem sporta specifičan pokazuje i činjenica da su njegov suštinski deo subjekti koji dolaze iz prostora nevladinih organizacija, kao što su Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi i brojna druga sportska udruženja i savezi, koji funkcionišu ne samo na osnovu nacionalnog pravnog poretka već i na osnovu sportskih pravila nadležnih međunarodnih sportskih saveza. Ti međunarodni sportski savezi predstavljaju vrh piramidalnog organizovanja sporta, koja je uspostavljena kako na svetskom i evropskom nivou tako i na nacionalnom nivou. Prema Zakonu o sportu (ZS), nadležni međunarodni sportski savez jeste međunarodni sportski savez koji je član ili koji je priznat od strane Međunarodnog olimpijskog komiteta i Međunarodnog paraolimpijskog komiteta kada su u pitanju sportovi osoba sa invaliditetom, odnosno međunarodni sportski savez koji je na svetskom nivou nadležan za određenu granu ili oblast sporta i u koji je učlanjen nadležni nacionalni sportski savez (član 3. stav 1. tačka 20) ZS).
Osnovu piramide sportskog organizovanja čine sportske organizacije, koje se, prema Zakonu o sportu, pojavljuju u formi sportskih udruženja i sportskih privrednih društava. Nadležni nacionalni granski sportski savezi i nadležni nacionalni sportski savezi za oblasti sporta su vrh piramidalnog organizovanja u određenoj grani, odnosno oblasti sporta i imaju dominantan položaj u granama i oblastima sporta za koje su nadležni. U skladu sa takvim položajem, Zakon o sportu im daje i priznaje brojna ovlašćenja i nadležnosti. Nadležni nacionalni sportski savez ima isključivu ulogu u određenoj grani sporta za reprezentovanje nacionalnog sporta na međunarodnim takmičenjima i u međunarodnim sportskim savezima, organizovanje i vođenje nacionalnih sportskih takmičenja i uređenje obavljanja sportskih aktivnosti i delatnosti putem sportskih pravila (član 99. stav 2. ZS). Svi nadležni nacionalni sportski savezi za grane i oblasti sporta se u Republici Srbiji udružuju u tri krovna nacionalna sportska saveza: Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije i Sportski savez Srbije.
Pored navedenih organizacija, zainteresovane strane, a ujedno i ciljne grupe, su i svi drugi učesnici u sistemu sporta Republike Srbije, poput organizacija za obavljanje sportskih delatnosti, stručnih sportskih udruženja, sportskih fondacija, sportista, sportskih stručnjaka i stručnjaka u sportu. Razume se, osnovna ciljna grupa su svi građani i građanke Republike Srbije koji će imati direktne koristi od realizacije ciljeva definisanih Strategijom.
Konsultativni proces u izradi Strategije je otpočeo još u fazi pripreme ex-ante analize. Ovako širok konsultativni proces je uspostavljen kako bi se dobile sve potrebne informacije o primeni prethodne Strategije kao i kako bi bili definisani problemi kojima je opterećen čitav sistem sporta u Republici Srbiji i utvrđeni njihovi uzroci i posledice. U saradnji sa Stalnom konferencijom gradova i opština i njihovom "Mrežom za sport" i Sportskim savezom Srbije organizovano je tokom 2024. i 2025. godine sedam regionalnih panel diskusija sa predstavnicima jedinica lokalne samouprave i nadležnih teritorijalnih sportskih saveza i četiri panel diskusije sa predstavnicima nadležnih nacionalnih sportskih saveza. Osim toga, konsultativni proces se intenzivno odvijao i kroz rad Radne grupe za izradu Strategije koja je imala 68 članova i osam Podgrupa Radne grupe koje su imale 212 članova, iz reda brojnih državnih organa i organizacija, AP Vojvodine, Grada Beograda, Stalne konferencije opština i gradova Srbije, visokoškolskih ustanova i nadležnih nacionalnih sportskih saveza. Nakon što je Radna grupa za izradu Strategije utvrdila njen nacrt, organizovane su javne konsultacije o tom nacrtu, da bi nakon toga Ministarstvo sporta, na predlog Radne grupe za izradu Strategije, utvrdilo Predlog Strategije, o kome je bila sprovedena javna rasprava. Javna rasprava je obuhvatila: eKonsultacije, panel diskusiju sa Olimpijskim komitetom Srbije, Paraolimpijskim komitetom Srbije i Sportskim savezom Srbije kao krovnim nacionalnim sportskim savezima, i četiri regionalne prezentacije (diskusije) Predloga strategije.
Termini kojima su u ovoj Strategiji označeni položaji, profesije, odnosno zanimanja, izraženi u gramatičkom muškom rodu, podrazumevaju prirodni muški i ženski rod lica na koja se odnose.
___________
1 "Službeni glasnik RS", broj 1/15.
II PREGLED I ANALIZA POSTOJEĆEG STANJA
U pripremi Strategije izvršena je, u skladu sa Zakonom o planskom sistemu, detaljna ex-ante analiza postojećeg stanja u sistemu sporta Republike Srbije. Ona je sadržana u ex-ante analizi Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2026-2035. godine, koja je objavljena na sajtu Ministarstva sporta i kao posebna publikacija, i koja sadrži i analizu mera koje je potrebno preduzeti da bi se postojeće stanje unapredilo.2 Strategija sadrži sažetak obimnih nalaza te ex-ante analize i za potpuni uvid u stanje u sistemu sporta Republike Srbije treba konsultovati ovu analizu.
____________
2
Ex ante analiza Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period
2026-2035. godine, Ministarstvo sporta (prof. dr Nenad Đurđević, doc.
dr Dragan Atanasov), Beograd, 2026.
1. Sažetak nalaza vrednovanja Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2014-2018. godine
Strategija razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2014-2018. godine (Strategija 2014) za svoju VIZIJU je imala: "Unapređenje kvaliteta života i obogaćivanje društvenih odnosa stanovnika Republike Srbije kroz bavljenje sportom, kao elementa koji je od suštinskog značaja za razvoj njihove ličnosti i zdravog načina života". MISIJA realizacije Strategije 2014. je određena kao "stvaranje sistema sporta u Republici Srbiji u kome će svako imati pravo da se bavi sportom, sa ciljem razvoja svoje ličnosti, održavanja dobrog zdravlja, poboljšanja fizičkih sposobnosti, boljeg i svrsishodnijeg korišćenja slobodnog vremena, unapređenja kvaliteta života i postizanja vrhunskih sportskih rezultata. Javne vlasti svih nivoa u Republici Srbiji preduzimaju mere kako bi se: obezbedilo da svi građani imaju mogućnosti da se bave sportom, kroz pružanje odgovarajućih uslova i programa svih vrsta i obezbeđivanje odgovarajućeg stručnog kadra; osigurali temelji sistema sporta: sport u školama i svi vidovi uključenja dece u sportske aktivnosti; obezbedilo planiranje, izgradnja i rekonstrukcija potrebnih sportskih objekata; podržalo i podstaklo bavljenje sportom na najvišem nivou, uz postizanje vrhunskih sportskih rezultata na najvećim međunarodnim sportskim takmičenjima."
Strategija 2014. je svoje delovanje posebno usmerila na sledeća četiri prioriteta (opšta cilja), sa 20 posebnih ciljeva: razvoj sporta dece i omladine, uključujući i školski sport; povećanje obuhvata bavljenja građana sportom kroz razvoj i unapređenje sportske rekreacije; razvoj i unapređenje vrhunskog sporta; razvoj i unapređenje sportske infrastrukture. Pored navedenih četiri prioritetna opšta cilja, Strategijom 2014. je utvrđeno još dodatnih osam opštih ciljeva, sa 32 posebna cilja: uspostavljen konzistentan sistem upravljanja i finansiranja sistema sporta u Republici Srbiji; permanentna edukacija, više uključivanje u sistem sporta žena, marginalizovanih grupa, i volontera; unapređen stručni i naučno-istraživački rad u sportu i informacionim sistemima; unapređena međunarodna sportska saradnja i sport u dijaspori; unapređen sport u Vojsci Republike Srbije; unapređen sport u Policiji; unapređen odnos sporta i turizma i životne sredine; unapređena uloga i odgovornost medija za razvoj sporta; unapređene mere za sprečavanje svih negativnih pojava u sportu (nasilje, doping, nameštanje mečeva, nelegalno klađenje i sl.). Dakle, Strategijom 2014. je bilo utvrđeno 12 opštih ciljeva, sa 52 posebna cilja. Četiri prioritetna opšta cilja su tretirana kao jednako vredna, što je zahtevalo i da u jednakoj meri budu realizovana kako bi se ostvarila Vizija Strategije. Između utvrđenih opštih ciljeva nije utvrđena međusobna hijerarhija, s tim da su dodatni osam opštih ciljeva u svojoj realizaciji bili povezani sa prioritetnim opštim ciljevima.
U Strategiji 2014. je navedeno ukupno 26 različitih očekivanih ishoda, od kojih je 12 kvantifikovano. Ono što se može odmah uočiti jeste da Strategija 2014. prilikom određivanja očekivanih ishoda nije utvrdila početne vrednosti niti izvore verifikacije. Posledica toga je bilo da je kvalitet prikupljenih podataka tokom realizacije ove Strategije bio varijabilan i da je uočeno da pojedine institucije i organizacije nisu imale dovoljno kapaciteta u generisanju kvantitativnih podataka u potrebnom formatu. S obzirom na ograničenu dostupnost i kvalitet podataka, tokom realizacije Strategije praćeni su i analizirani samo očekivani ishodi za koje su podaci bili dostupni.
Ministarstvo omladine i sporta je marta meseca 2019. godine objavilo "Analizu realizacije očekivanih ishoda definisanih Strategijom razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2014-2018. godine" (u daljem tekstu: Analiza realizacije Strategije). Ova Analiza je trebala da predstavlja ex-post analizu, s obzirom da je već bio donet Zakon o planskom sistemu, ali ona nije sadržala sve propisane elemente ex-post analize. Nije ni mogla, jer u samoj Strategiji 2014. nisu postojali svi elementi potrebni za kvalitetnu ex-post analizu (početni podaci, pokazatelji ishoda po svim opštim i posebnim ciljevima, izvori verifikacije), a i ceo proces praćenja realizacije Strategije i izveštavanja niti je bio jasno struktuiran niti su sve institucije i organizacije zadužene za realizaciju Strategije 2014. odgovorile svojim obavezama. Kao posledicu ovih okolnosti dobijeno je da je najveći deo Analize realizacije Strategije, u stvari, prikaz pojedinih aktivnosti državnih organa i određenih organizacija i sa njima povezanih podataka, u okviru postavljenih opštih ciljeva. U skladu sa takvim pristupom su i ocene ostvarenosti postavljenih ciljeva detaljnije ako su podneti izveštaji bili sadržajniji, odnosno opštije i paušalnije kada ili nije bilo podataka o realizaciji postavljenih ciljeva ili ti ciljevi nisu ni realizovani. Ocene realizacije Strategije 2014. dopunjene su, zbog toga, vrednovanjima koja su dali članovi Radne grupe i podgrupa tokom pripremne faze za izradu ex-ante analize za Strategiju razvoja sporta za period 2026-2035. godine.
Imajući u vidu prethodno izneto stanje, vrednovanje realizacije Strategije 2014. može se okvirno dati kroz sumarnu ocenu realizacije četiri prioritetna opšta cilja:
1. Razvoj sporta dece i omladine i školski sport - U okviru ove prioritetne oblasti (opšteg cilja) utvrđeno je sedam posebnih ciljeva: poboljšani materijalno-tehnički uslovi za realizaciju aktivnosti školskog i univerzitetskog sporta; povećan broj sportskih sekcija i drugih vannastavnih sportskih aktivnosti u okviru školskog i univerzitetskog sporta; povećano učešće učenika i studenata na školskim i univerzitetskim sportskim priredbama (sportskim manifestacijama i sportskim takmičenjima); poboljšan stručno pedagoški rad i unapređena institucionalna saradnja u okviru školskog i univerzitetskog sporta; podstaknuto značajnije uključivanje jedinica lokalne samouprave u realizaciju i unapređenje školskog i univerzitetskog sporta; unapređenje medijskog praćenja i promocija školskog i univerzitetskog sporta s ciljem negovanja kulture sportskog ponašanja, fer pleja, saradnje, tolerancije i poštovanja različitosti na sportskim terenima i pored njih; unapređene veze između škola i organizacija u oblasti sporta i podstaknuti programi u sportovima koji privlače decu i omladinu. U odnosu na razvoj školskog sporta očekivani ishod je bio da je: povećan broj dece i mladih koji se bave školskim i univerzitetskim sportom za 10-15% do 2018. godine. Kada se pogledaju indikatori uspešnosti utvrđeni u okviru posebnih ciljeva Strategije 2014. i pratećeg Akcionog plana i opis realizovanih aktivnosti iz Analize realizacije Strategije može se zaključiti da su u potpunosti realizovana samo dva indikatora: "Povećan broj škola i lokalnih samouprava koje su se uključile u realizaciju projekta Sport u škole" i "Unapređen sistem obaveznog zdravstvenog osiguranja". U određenoj meri je ostvaren i indikator: "Izrađeni savremeniji i funkcionalniji sistemi sportskih školskih i univerzitetskih takmičenja". Zbog toga bi opšta kvantitativna ocena realizacije prvog prioriteta Strategije 2014. bila: 3-.
2. Povećanje obuhvata bavljenja građana sportom kroz razvoj i unapređenje sportske rekreacije - U okviru ove prioritetne oblasti je navedeno da je opšti cilj Republike Srbije: "Povećan obuhvata bavljenja sportom u svim segmentima stanovništva posebno dece, mladih, žena, osoba sa i invaliditetom i starih". Očekivani planirani ishod Strategije 2014. je bio da više građana Republike Srbije bude uključeno u fizičko vežbanje u okviru organizacija u oblasti sporta i kroz različite vidove neorganizovanog bavljenja sportom. Ovaj očekivani ishod je kvantifikovan tako da je očekivano da je povećan broj rekreativaca i učesnika masovnog sporta, uključujući i stara lica, za 50-60% do 2018. godine. Posmatrajući podatke koji su dati u Analizi realizacije Strategije, može se konstatovati da očekivani ishodi Strategije 2014. nisu ni približno postignuti. U odnosu na povećanje obuhvata bavljenja građana sportom načinjen je pomak u pozitivnom smislu u odnosu na vreme pre Strategije 2014., ali taj pomak nije bio veliki. Sa stanovišta realizacije planiranih mera i aktivnosti i ostvarivanja postavljenih ishoda, primerena kvantitativna ocena realizacije drugog prioritetnog cilja bila bi 2 - dovoljan.
3. Razvoj i unapređenje vrhunskog sporta - Kao opšti cilj je bilo određeno: "Nastavak obezbeđivanja uslova za razvoj vrhunskog sporta i stvaranje uslova za razvoj profesionalnog sporta", a kao posebni ciljevi: podizanje kapaciteta i dalje unapređenje stručnog rada u oblasti vrhunskog sporta; stvaranje uslova za održavanje i dalje postizanje vrhunskog sportskog rezultata; unapređenje uslova za razvoj sportiste do vrhunskog rezultata; definisana i unapređena oblast profesionalnog sporta." Maksimalna ocena ostvarivanja trećeg prioriteta Strategije 2014. vezanog za unapređenje vrhunskog sporta je 3+. Očekivani ishod realizacije Strategije je u značajnoj meri ostvarivan u odnosu na stvaranje uslova za održavanje i dalje postizanje vrhunskih sportskih rezultata (7.3.1.2) i unapređenje uslova za razvoj sportiste do vrhunskog rezultata (7.3.1.3.), odnosno u odnosu na obezbeđenje od strane Ministarstva omladine i sporta uslova za postizanje vrhunskih sportskih rezultata na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima od strane nacionalnih sportskih reprezentacija. U odnosu na ove ciljeve ocena bi mogla da bude i 4. Međutim, očekivani ishod realizacije Strategije nije ostvaren u odnosu na podizanje kapaciteta i dalje unapređenje stručnog rada u oblasti vrhunskog sporta (7.3.1.1), a samo delimično je ostvaren u odnosu na definisanje i unapređenje oblasti profesionalnog sporta (7.3.1.4) i u odnosu na unapređenje uslova za razvoj sportiste do vrhunskog rezultata (7.3.1.3). Kada je u pitanju unapređenje stručnog i naučno-istraživačkog rada u sportu i informacionim sistemima" (8.2.1), predviđene aktivnosti i mere nisu uopšte realizovane. U Republici Srbiji jeste nastavljeno organizovanje velikih međunarodnih sportskih priredbi ali nije izvršeno evaluiranje efekata organizacije.
4. Razvoj i unapređenje sportske infrastrukture - Kao opšti cilj je bilo određeno: 7.4.1. "Razvijena sportska infrastruktura, a kao posebni ciljevi: 7.4.1.1. "Uspostavljena potpuna baza podataka, odnosno evidentirano i evaluirano postojeće stanje sportske infrastrukture"; 7.4.1.2. "Sistemski planirana, rekonstruisana i izgrađena sportska infrastruktura." U očekivanim ishodima realizacije Strategije 2014. je navedeno da će se realizacijom Strategije postići: "da se poboljša i unapredi postojeća i izgradi nedostajuća sportska infrastruktura, uključujući i završetak započetih sportskih objekata." Posmatrajući podatke koji su dati u Analizi realizacije Strategije, realizacija ciljeva vezanih za četvrti prioritet Strategije 2014. može se oceniti kao delimično zadovoljavajuća, odnosno ocenom maksimalno 3. Očekivani ishod realizacije Strategije 2014. je delimično ostvaren u odnosu na izgradnju novih i rekonstrukciju postojećih sportskih objekata, ali nije realizovan u odnosu na sistematsko planiranje potrebne sportske infrastrukture, potpuno evidentiranje sportskih objekata i njihovo kategorisanje.
2. Opis postojećeg stanja u oblasti sporta
2.1. Demografski okvir i uticaj demografskih i generacijskih kretanja na razvoj sporta u Republici Srbiji
Srbija se, kao i gotovo sve evropske zemlje, suočava sa stalnim starenjem stanovništva usled niskog fertiliteta i porasta očekivanog trajanja životnog veka. Istovremeno, stope ekonomske aktivnosti niže su nego u mnogim drugim zemljama. Ukupno stanovništvo Srbije u opadanju je usled negativnog prirodnog priraštaja i emigracije. Prosečna starost stanovnika Srbije prema Popisu 2022. iznosi 43,8 godine (muškarci 42,4 g. i žene 45,2 g.), što Srbiju svrstava u red zemalja duboke demografske starosti, i to ne samo u evropskim već i u svetskim razmerama. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku sa popisa stanovništva Republike Srbije iz 2022. godine,3 u Republici Srbiji je u 2022. godini bilo ukupno 6.647.003 stanovnika, od kojih muškaraca 3.231.978 i žene 3.415.025. Punoletnog stanovništva je bilo 5.492.020.
Gledano prema starosti i polu u Republici Srbiji u 2022. godini je bilo stanovnika: 0-4 godine: 310.928 (160.197 m; 150.731 ž); 5-9 godina: 321.202 (165.302 m; 155.906 ž); 10-14 godina: 323.322 (166.740 m; 156.582 ž); 15-19 godina: 337.351 (172.986 m; 164.365 ž); 20-24 godine: 337.105 (172013 m; 165092 ž); 25-29 godina: 373.087 (190.414 m; 182.673 ž); 30-34 godina: 401.653 (228.321 m; 197.853 ž); 35-39 godina: 451.556 (228.321 m; 223.235 ž); 15-64 godina: ukupno 4.222.696 (63,5 %); 65 i više: ukupno 1.468.855 (22,1%).
Gledano prema statusu invaliditeta, u Republici Srbije je u 2022. godini bilo ukupno 356.404 lica (148.104 muškarca i 208.300 žena). U kontingentu osoba sa invaliditetom (356.404), najviše osoba ima problem sa hodom (60%), dok je najmanji udeo osoba koje imaju probleme vezane za komunikaciju (12,8%).4 U Republici Srbiji osobe sa invaliditetom čine oko 5% od ukupnog stanovništva starog dve i više godina. Najveći udeo osoba sa invaliditetom zabeležen je u starosti 65 i više godina (246.901 - 69,3%). Među osobama sa invaliditetom, žene su brojnije od muškaraca, što je i očekivano ako se ima u vidu veći broj žena nego muškaraca u ukupnom stanovništvu starosti 65 i više godina.
Od ukupnog broja stanovnika, u gradskim naseljima živi 4.120.782 stanovnika dok izvan gradskih naselja (sela) živi 2.526.221 stanovnik (Beogradski region: 297.530; Region Vojvodine: 664.394; Region Šumadije i Zapadne Srbije: 908.199; Region Južne i Istočne Srbije: 656.098).
Republički zavod za statistiku objavio je u oktobru 2024. godine, na osnovu rezultata popisa 2022. godine, srednjoročnu projekciju stanovništva Srbije za period 2022-2052. godina.5 Rezultati (bez obzira na varijantu projekcije - niska, srednja, visoka, konstantna, nultog migracionog salda) pokazuju da će u periodu 2022-2052. godine stanovništvo Republike Srbije i dalje biti izloženo procesu demografskog starenja. Udeo mladih je nizak i sa tendencijom daljeg pada, dok je udeo starih visok i stalno raste. Prema srednjem (očekivanom) scenariju, broj stanovnika 2052. godine će biti 5.224.762, što predstavlja pad od oko 1,5 miliona stanovnika u odnosu na 2022. godinu. U 2032. godini bi bilo 6.200.655 stanovnika. Najmanji gubitak stanovništva se očekuje u slučaju varijante visokog fertiliteta bez migracija (visoka varijanta projekcije bez migracija), prema kojoj bi u 2052. godini bilo 5.542.956 stanovnika. U 2032. godini bi bilo 6.304.417 stanovnika. U slučaju konstantne varijante, koja podrazumeva demografske uslove zadržane kao na početku projekcionog perioda, broj stanovnika bi 2052. godine bio ispod pet miliona (4.755.444). U 2032. godini bi, u ovoj varijanti projekcije, bilo 6.080.314 stanovnika.
Demografski razvoj ima uticaja na ključne faktore u sportu: razvoj članstva, razvoj ponude; organizacioni razvoj, orijentaciju na ciljne grupe. Pri tom, efekti demografskih promena na sistem sporta su veoma različiti u odnosu na pojedine sportove ili pojedine regione i zajednice. Četiri razvoja će, bez ikakve sumnje, bitno odrediti budućnost srpskog sporta u narednim decenijama, uključujući i period 2026-2035: 1) stanovništvo će se smanjiti; 2) broj dece i mladih će se znatno smanjiti; 3) znatno će se povećati broj starih ljudi; 4) pad broja stanovnika neće jednako pogoditi sve regione i oblasti Srbije. Te demografske promene će pogoditi sport u svim njegovim aspektima: obim učešća, organizacija takmičenja i liga, promocija talenata, prilagođavanje usluga, planiranje sportskih objekata, finansiranje. U odnosu na tipove klubova, demografski razvoj će znatno više pogoditi male i srednje sportske organizacije, u odnosu na velike sportske organizacije. U svakom slučaju, na osnovu izloženih demografskih procena kretanja stanovništva u Republici Srbiji do 2052. godine, osnovno polazište svih razmatranja mera kojima bi se minimizirao uticaj negativnih demografskih kretanja na srpski sport u periodu važenja Strategije i nakon toga, trebalo bi biti da će se nastaviti opadanje broja stanovništva. Ono što se nikako ne sme zanemariti jesu jasne tendencije ka starenju stanovništva, odnosno da se udeo mlađih od 65 godina stalno smanjuje, a udeo starijih preko 65 godina stalno raste. Razlozi za to leže u kombinaciji niskog nataliteta i povećanja očekivanog životnog veka, uz konstantnu migraciju mladih. Pad broja dece i adolescenata i starenje stanovništva imaće, nesumnjivo, najviše negativan uticaj na naš sport. Ne sme se prevideti da sportski klubovi i sportski savezi imaju tendenciju da potcenjuju demografske promene i njihove efekte, posebno sa stanovišta smanjenja broja dece i adolescenata i povećanja broja starih. Kao rezultat, rizikuju da se ne pripreme na odgovarajući način za ovu centralnu društvenu promenu.
Mere koje bi, kao odgovor na demografske promene, trebalo da preduzmu sportske organizacije i sportski savezi, mogu se podeliti na četiri nivoa: promovisanje razvoja članstva; razvoj sportskih objekata koji je okrenut budućnosti; promovisanje i restrukturiranje dobrovoljnog (volonterskog) rada; profesionalizacija organizacione strukture i kadrova. Planiranje i sprovođenje odgovarajućih mera sa navedena četiri nivoa trebalo bi da bude stalni zadatak svih organizacija u oblasti sporta, a posebno nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji su odgovorni za razvoj svojih grana i oblasti sporta i za reprezentovanje nacionalnog sporta na međunarodnim sportskim takmičenjima.
Kraj 20. i početak 21. veka suočio je sva društva i sve organizacije sa povećanom generacijskom raznolikošću, jer danas ljudi žive duže i rade do kasnije. Tokom primene Strategije, u našoj zemlji će koegzistirati šest generacija: Tradicionalisti/tiha generacija (rođeni između 1928 i 1945. godine), Bejbi bumeri (rođeni između 1946. i 1964. godine), Generacija X (rođeni između 1965. i 1979), Milenijalci (takođe poznati kao Generacija Y, rođena između 1980. i 1996), Postmilenijalci (takođe poznati kao Generacija Z, rođena između 1997. i 2012. godine) i Generacija Alfa (rođena posle 2013. godine). Ove generacije su formirane u potpuno različitim društvenim, ekonomskim i kulturnim kontekstima i prema tim kontekstima razvile su i različite veštine i vrednosne sisteme u odnosu na porodicu, karijeru, novac. Svaka od njih ima svoje osobenosti, želje, načine rukovođenja i lične ciljeve, preferirane stilove komunikacija, što sve može dovesti do nesporazuma, pa čak i sukoba.
Prema Zakonu o sportu, bavljenje sportom obuhvata sve generacije stanovništva, od fizičkog vežbanja dece predškolskog uzrasta do rekreativnog bavljenja sportom starijeg stanovništva. Utoliko su za strateško planiranje razvoja sporta za period 2026-2035. godine od značaja karakteristike svih šest generacija koje postoje u našem stanovništvu u trenutku donošenja Nacionalne strategije razvoja sporta za ovaj period. Kada je u pitanju organizovani takmičarski sport u okviru pojedinih grana sporta, sportisti će biti iz tri generacije (Y, Z i Alfa). Na početku primene nove Nacionalne strategije razvoja sporta: najmlađi član generacije Alfa će imati 2 godine, a najstariji 12 godina; najmlađi član generacije Z će imati 13 godina, a najstariji 28; najmlađi član generacije Y će imati 31 godinu, a najstariji 45 godina. Ovu činjenicu treba povezati sa uobičajenom podelom sportista u kategorije prema starosti (godištima). Iako postoje značajne razlike između pojedinih sportova, najčešća podela aktivnih sportista je na: mlađe pionire i pionire - 9 do 12 godina; kadete - 13 do 15 godina; juniori - 16 do 18 godina; seniori - 19 do 40 godina. Imajući to u vidu, može se konstatovati da će za vreme primene Strategije mlađe kategorije sportista dolaziti iz generacije Alfa i Z, uz promene u dominantnosti kako se bude bližio kraj važenja Strategije, dok će se kod seniora za vreme primene Strategije pojavljivati sve tri generacije, uz dominantnost generacije Z.
Kako su mlađe kategorije "zalog za budućnost", uključujući i budućnost nacionalnih sportskih reprezentacija, očigledno je da se u strateškom planiranju razvoja sporta do 2035. godine moraju posebno uzeti u obzir karakteristike generacije Alfa i generacije Z. Ove generacije će, u svakom slučaju, imati u sledeće dve decenije najveći uticaj na društvo i sportsku industriju. Zbog toga svi učesnici u oblasti sporta moraju da pronađu odgovore na neke važne trendove koji su se već pojavili i biće sve izraženiji, a na koje neće biti moguće adekvatno reagovati ako se ozbiljno ne uzmu u obzir karakteristike generacija Alfa i Z: Tehnologija će biti sastavni i bitni deo sporta; Učenje i podučavanje novih sportova će se suštinski promeniti; Tradicionalni sportovi postaju sve nezanimljiviji; E-sport će nastaviti da raste; Sportisti gen. Alfa će se tokom života baviti sa nekoliko sportova; Sport je postao globalan; Sport će postati deo zelene agende; Sportski medijski pejzaž će se dramatično promeniti; Ravnoteža snaga će se pomeriti prema sportistima; Ženski sportovi će sve više dobijati na popularnosti; Biće teže privući i zadržati sportiste u organizaciji; Sportskim stručnjacima i stručnjacima u sportu biće potrebne drugačije stručne veštine.
_______________
3
"Starost i pol - podaci po naseljima", Republički zavod za statistiku,
Beograd, 2023. https://publikacije.stat.gov.rs/G2023/Pdf/G20234003.pdf
4
U kontingent osoba sa invaliditetom uključena su sva lica starosti dve
i više godina koja su navela da imaju mnogo poteškoća ili su potpuno
onemogućena u obavljanju svakodnevnih aktivnosti usled najmanje jednog
od navedenih problema (vid, sluh, hod, pamćenje/koncentracija,
samostalnost, komunikacija).
5 https://publikacije.stat.gov.rs/G2024/Pdf/G20246009.pdf
2.2. Relevantni pravni i planski okvir
Pravni okvir
Za oblast sporta i ostvarivanje opšteg interesa u oblasti sporta od posebnog značaja su sledeće odredbe Ustava Srbije ("Službeni glasnik RS", broj 98/2006):
- Nadležnost Republike Srbije (član 97) - "Republika Srbija uređuje i obezbeđuje:...10. sistem u oblastima zdravstva, socijalne zaštite, boračke i invalidske zaštite, brige o deci, obrazovanja, kulture i zaštite kulturnih dobara, sporta, javnog informisanja; sistem javnih službi...";
- Nadležnost autonomnih pokrajina (član 183. stav 2) - "Autonomne pokrajine, u skladu sa zakonom, uređuju pitanja od pokrajinskog značaja u oblasti:...3. prosvete, sporta, kulture, zdravstvene i socijalne zaštite i javnog informisanja na pokrajinskom nivou...";
- Nadležnost opštine (član 190. stav 1) - "Opština, preko svojih organa, u skladu sa zakonom:...4. stara se o zadovoljavanju potreba građana u oblasti prosvete, kulture, zdravstvene i socijalne zaštite, dečije zaštite, sporta i fizičke kulture...";
- Zdravstvena zaštita (član 68. stav 4) - "Republika Srbija pomaže razvoj zdravstvene i fizičke kulture."
Sistem sporta je u Republici Srbiji uređen sledećim zakonima:
1) Zakon o potvrđivanju Konvencije Saveta Evrope o integrisanom pristupu bezbednosti, sigurnosti i uslugama na fudbalskim utakmicama i drugim sportskim priredbama ("Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori", broj 9/24);
2) Zakon o potvrđivanju Konvencije Saveta Evrope o manipulisanju sportskim takmičenjima ("Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori", broj 9/24);
3) Zakon o ratifikaciji Evropske konvencije protiv dopingovanja u sportu, sa Aneksom ("Službeni list SFRJ- Međunarodni ugovori", broj 1/91);
4) Zakon o potvrđivanju Najrobijskog ugovora o zaštiti olimpijskih simbola, sa Aneksom ("Službeni list SFRJ - Međunarodni ugovori", broj 1/99);
5) Zakon o potvrđivanju Međunarodne konvencije protiv dopinga u sportu ("Službeni glasnik RS - Međunarodni ugovori", broj 38/09);
6) Zakon o sportu ("Službeni glasnik RS", broj 10/16);
7) Zakon o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama ("Službeni glasnik RS", br. 67/03, 101/05 - dr. zakon, 90/07, 72/09 - dr. zakon, 111/09 i 104/13 - dr. zakon i 87/18);
8) Zakon o javnim skijalištima ("Službeni glasnik RS", broj 44/06);
9) Zakon o sprečavanju dopinga u sportu ("Službeni glasnik RS", br. 111/14, 47/21).
Zakon o sportu je osnovni i sistemski zakon za oblast sporta i stupio je na snagu 16. februara 2016. godine. Postojeće organizacije u oblasti sporta nastavile su da rade u skladu sa novim Zakonom o sportu (član 180. stav 1. ZS), s tim da su bile dužne da usklade svoju organizaciju, rad i opšte akte sa odredbama ovog zakona do 6. februara 2017. godine (član 181. stav 1. ZS). Zakonom o sportu se uređuju prava i obaveze sportista i ostalih fizičkih lica u sistemu sporta, pitanja vezana za pravni položaj, organizaciju i registraciju preduzetnika i pravnih lica u sistemu sporta, opšti interes i potrebe i interesi građana u oblasti sporta, finansiranje, kategorizacije u oblasti sporta, nacionalna strategija razvoja sporta u Republici Srbiji, školski i univerzitetski sport i fizičko vaspitanje dece predškolskog uzrasta, sportski objekti, organizovanje sportskih priredaba, nacionalna priznanja i nagrade za poseban doprinos razvoju i afirmaciji sporta, vođenje evidencija i nadzor nad radom organizacija u oblasti sporta.
Zakonom o sportu je propisano donošenje većeg broja podzakonskih akata. Većina tih podzakonskih akata je i doneta, s tim da se do donošenja novih podzakonskih akata na osnovu Zakona o sportu iz 2016. godine primenjuju akti doneti na osnovu Zakona o sportu iz 2011. godine, osim ako su u suprotnosti sa važećim Zakonom o sportu (član 183. stav 2. ZS). Doneti su:
1) Uredba o nacionalnim sportskim priznanjima i novčanim nagradama ("Službeni glasnik RS", br. 22/16, 83/17, 65/19, 74/21, 10/24);
2) Pravilnik o sprovođenju zdravstvenih pregleda sportista i sportskih stručnjaka ("Službeni glasnik RS", broj 88/20);
3) Pravilnik o uslovima za obavljanje sportskih delatnosti ("Službeni glasnik RS", broj 63/13);
4) Pravilnik o stručnom osposobljavanju i usavršavanju za obavljanje određenih stručnih poslova u sportu ("Službeni glasnik RS", broj 60/20);
5) Pravilnik o sportskim granama i oblastima sporta u Republici Srbiji i sportskim disciplinama u okviru sportskih grana i oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", br. 51/16, 95/16, 59/17, 84/17, 44/18, 58/23, 35/24);
6) Pravilnik o sportskim granama od posebnog značaja za Republiku Srbiju ("Službeni glasnik RS", br. 95/16, 17/21, 28/24);
7) Pravilnik o nadležnim nacionalnim sportskim savezima za sportske grane i oblasti sporta u Republici Srbiji ("Službeni glasnik RS", br. 95/16, 45/18, 17/21, 97/21, 77/24);
8) Pravilnik o nacionalnim evidencijama u oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", broj 24/17);
9) Pravilnik o odobravanju i finansiranju programa kojima se ostvaruje opšti interes u oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", br. 64/16, 18/20, 77/22, 15/23);
10) Pravilnik o nomenklaturi sportskih zanimanja i zvanja ("Službeni glasnik RS", broj 86/20);
11) Pravilnik o nadzoru nad stručnim radom u oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", broj 92/11);
12) Pravilnik o nacionalnoj kategorizaciji sportskih stručnjaka ("Službeni glasnik RS", broj 25/13);
13) Pravilnik o nacionalnoj kategorizaciji sportova ("Službeni glasnik RS", br. 12/17, 109/21, 4/22, 32/24);
14) Pravilnik o nacionalnoj kategorizaciji vrhunskih sportista ("Službeni glasnik RS", br. 123/12, 159/20);
15) Pravilnik o sadržini i načinu vođenja Registra udruženja, društava i saveza u oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", br. 32/16, 44/18 - dr. zakon);
16) Pravilnik o korišćenju sportskih objekata i obavljanju sportskih aktivnosti u javnim sportskim objektima ("Službeni glasnik RS", broj 55/13);
17) Pravilnik o evidencijama koje vode visokoškolske ustanove i druge organizacije koje se bave osposobljavanjem u oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", broj 60/20);
18) Pravilnik o dozvoli za rad sportskih stručnjaka ("Službeni glasnik RS", broj 60/20);
19) Pravilnik o bližim uslovima za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti ("Službeni glasnik RS", br. 42/17, 42/26);
20) Pravilnik o stipendiranju vrhunskih sportista amatera za sportsko usavršavanje i dodeli novčane pomoći vrhunskim sportistima sa posebnim zaslugama ("Službeni glasnik RS", broj 45/22);
21) Pravilnik o nacionalnoj kategorizaciji sportskih objekata ("Službeni glasnik RS", broj 103/13);
22) Pravilnik o podnošenju izveštaja o odobrenim i realizovanim programima i projektima kojima se zadovoljavaju potrebe i interesi građana u oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", broj 73/17);
23) Pravilnik o sadržini i načinu vođenja Jedinstvene evidencije udruženja, organizacija i preduzetnika u oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", broj 108/17);
24) Pravilnik o nacionalnoj kategorizaciji nacionalnih granskih sportskih saveza ("Službeni glasnik RS", broj 45/22);
25) Pravilnik o uslovima za kandidovanje organizacija u oblasti sporta za organizovanje velikog međunarodnog sportskog takmičenja na teritoriji Republike Srbije ("Službeni glasnik RS", broj 11/21);
26) Pravilnik o knjizi članova udruženja, društava i saveza u oblasti sporta ("Službeni glasnik RS", broj 8/18);
27) Pravilnik o stručnom sportskom ispitu ("Službeni glasnik RS", broj 65/24).
Nisu doneta sledeća podzakonska akta:
1) Uredba o sportskim objektima od nacionalnog značaja;
2) Uredba o novčanim nagradama za poseban doprinos razvoju i afirmaciji neolimpijskog sporta;
3) Pravilnik o školskom i univerzitetskom sportu;
4) Pravilnik o jedinstvenom vizuelnom identitetu nacionalnih sportskih reprezentacija;
5) Pravilnik o prepoznavanju oblika zlostavljanja, zloupotrebe, diskriminacije i nasilja nad decom u sportu.
Zakon o sprečavanju dopinga u sportu donet je 2014. godine, a izmenjen i dopunjen 2021. godine radi usklađivanja sa Svetskim antidoping kodeksom. Zakonom o sprečavanju dopinga u sportu uređuju se mere i aktivnosti za sprečavanje dopinga u sportu. Te mere obuhvataju sve učesnike u sistemu sporta i imaju kako preventivni tako i kazneni karakter (disciplinske mere, prekršaji i krivična dela). Zakonom je ustanovljena Antidoping agencija Republike Srbije i utvrđene njene nadležnosti na sprečavanju dopinga u sportu. Zakonom je, u skladu sa Svetskim antidoping kodeksom, precizno utvrđeno kada postoji povreda antidoping pravila. Antidoping agencija je ovlašćena i obavezna da jednom godišnje utvrđuje Listu zabranjenih doping sredstava.
Zakon o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama donet je 2003. godine, da bi posle toga bio više puta menjan, poslednji put 2018. godine. Ovim zakonom utvrđuju se mere za sprečavanje nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama i u vezi sa sportskim priredbama, kao i obaveze organizatora i ovlašćenja nadležnih organa u sprovođenju tih mera. Zakon uređuje preventivne mere, mere koje se preduzimaju na svim sportskim priredbama, mere koje se preduzimaju na sportskim priredbama povećanog rizika, mere koje preduzimaju nadležni državni organi i ko snosi troškove sprovođenja mera. Zakonom su propisani i prekršaji za kršenje utvrđenih mera.
Zakon o javnim skijalištima donet je 2006. godine. Zakonom o javnim skijalištima propisuju se uslovi za uređenje, održavanje i opremanje javnog skijališta, pružanje usluga na skijalištu, obeležavanje i postavljanje signalizacija na skijalištu, korišćenje sredstava prevoza na skijalištu, bezbednost i red na skijalištu, podučavanje na skijalištu, kao i druga pitanja koja su od značaja za korišćenje skijališta. Zakonom o javnim skijalištima se javno skijalište definiše kao uređena javna površina, pogodna za organizovanje skijanja i specijalizovanih zimskih sportskih aktivnosti sa objektima, uređajima i opremom čije je korišćenje odnosno izgradnja od opšteg interesa. Javna skijališta imaju sve karakteristike sportskih objekata. Zakonom je regulisano i organizovanje sportskih priredbi na skijalištu. Na osnovu ovog zakona doneti su: Pravilnik o znakovima na skijalištima ("Službeni glasnik RS", broj 46/11); Pravilnik o minimalnim tehničkim uslovima za uređenje, obeležavanje i održavanje skijališta ("Službeni glasnik RS", broj 46/11); Pravilnik o načinu i programu polaganja ispita za redara, sticanje ovlašćenja za obavljanje poslova redara na skijalištu i izgledu i načinu izdavanja legitimacije redara ("Službeni glasnik RS", br. 4/11, 56/12, 2/15); Pravilnik o bližim uslovima u pogledu prostora, opreme i obeležavanja službe spasavanja ("Službeni glasnik RS", broj 53/10).
Osim pobrojanih propisa, od značaja za pravno uređenje oblasti sporta su i određena pravila sadržana u drugim zakonima, kao što su: Zakon o obligacionim odnosima; Zakon o radu; Zakon o udruženjima; Zakon o privrednim društvima; Zakon o igrama na sreću; Zakon o budžetskom sistemu; Zakon o ministarstvima; Zakon o postupku registracije u Agenciji za privredne registre; Zakon o zabrani diskriminacije; Zakon o javnim službama; Zakon o donacijama i humanitarnoj pomoći; Zakon o zadužbinama i fondacijama; Zakon o volontiranju, Zakon o arbitraži, Zakon o rodnoj ravnopravnosti, i Zakon o privatnom obezbeđenju. Takođe, posmatrano sa stanovišta poreskih obaveza i olakšica od velike važnosti su i svi poreski propisi.
Pravo organizacija u oblasti sporta (udruženja, saveza, federacija) da slobodno ustanovljavaju, menjaju i tumače pravila primerena njihovom sportu, bez bilo kakvog nepotrebnog političkog i ekonomskog uticaja, smatra se bitnim delom "autonomije sporta". Prema Zakonu o sportu: "Sportska pravila jesu pravila utvrđena opštim aktima nadležnih nacionalnih sportskih saveza, kojima se uređuje obavljanje sportskih aktivnosti i delatnosti i ostvarivanje utvrđenih sportskih ciljeva" (član 3. stav 1. tačka 28). Status sportskih pravila imaju samo one odredbe statuta i drugih opštih akata nadležnih nacionalnih sportskih saveza kojima se uređuje obavljanje sportskih aktivnosti i delatnosti i ostvarivanje utvrđenih sportskih ciljeva. Zakon o sportu Republike Srbije jedan je od retkih evropskih zakona koji je izričito utvrdio pravnu obaveznost sportskih pravila. Prema članu 6. stav 1. Zakona o sportu, organizacije u oblasti sporta ostvaruju svoje ciljeve i obavljaju sportske aktivnosti i sportske delatnosti u skladu sa zakonom, sportskim pravilima, potvrđenim konvencijama u oblasti sporta i principima utvrđenim u dokumentima međunarodnih organizacija čija je članica Republika Srbija. Sportska pravila neposredno se primenjuju na sva lica koja su, neposredno ili posredno, obuhvaćena nadležnostima nadležnog nacionalnog sportskog saveza. Članom 100. Zakona o sportu je propisano koja pitanja nadležni nacionalni granski sportski savezi moraju obavezno da regulišu sportskim pravilima. Ova obaveza postoji u odgovarajućoj meri i za nadležne nacionalne sportske saveze za oblasti sporta, Olimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i Paraolimpijski komitet Srbije (član 102. stav 4, član 103. st. 4. i 9. i član 106. stav 2. ZS). Osim toga, Olimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i Paraolimpijski komitet Srbije su obavezni da donesu Kodeks profesionalne etike za obavljanje stručnog rada u sportu (član 104. stav 1. ZS). Nažalost, ovaj kodeks nije donet. Pojedina od navedenih sportskih pravila ne mogu stupiti na snagu, ako nisu dobila prethodnu saglasnost ministarstva nadležnog za sport, ali u praksi se ta saglasnost u mnogo slučajeva ne traži.
Prema članu 6. stav 1. Zakona o sportu, organizacije u oblasti sporta ostvaruju svoje ciljeve i obavljaju sportske aktivnosti i sportske delatnosti i u skladu sa principima utvrđenim u dokumentima međunarodnih organizacija čija je članica Republika Srbija. Naša zemlja je članica Ujedinjenih nacija i Saveta Evrope, ali je i kandidat za članstvo u Evropskoj uniji.
- Ujedinjene Nacije: Međunarodna povelja o fizičkom vaspitanju, fizičkoj rekreaciji i sportu UNESKO-a iz 2015. g.; Rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 58/5 - "Sport kao sredstvo za promociju obrazovanja, zdravlja, razvoja i mira"; Smernice Svetske zdravstvene organizacije za fizičku aktivnost i sedentarno ponašanje - 2020; Globalni akcioni plan Svetske zdravstvene organizacije za fizičku aktivnost 2018-2030 - 2018; Agenda održivog razvoja do 2030. godine; Kazanjski akcioni plan - UNESKO MINEPS VI 2017.
- Savet Evrope: Deklaracija Decl (27_09_2023) - O sportskom integritetu; Preporuka CM/Rec (2021)5 - Revidirana Evropska povelja sporta; Preporuka CM/Rec (2010)9 - Revidirani Kodeks sportske etike; Rezolucija (76) 41 - Evropska povelja o sportu za sve; Preporuka 2221 (2022) - Fudbalsko upravljanje: posao i vrednost; Preporuka CM/Rec (2022)16 - O borbi protiv govora mržnje; Preporuka CM/Rec (2011)3 - O principima autonomije sporta u Evropi; Preporuka CM/Rec (2018)12 - O promociji dobrog upravljanja u sportu; Preporuka CM/Rec (2021)3 - O ekstremnim borilačkim veštinama i borbenim aktivnostima; Preporuka Rec (2001)6 - O prevenciji rasizma, ksenofobije i rasne netolerancije u sportu; Preporuka CM/Rec (2011)10 - O promociji integriteta sporta u borbi protiv manipulisanja rezultatima, posebno nameštanja utakmica; Preporuka R (87) 9 - O Eurofit testovima o fizičkoj sposobnosti; Preporuka CM/Rec (2015)2 - O rodnoj ravnopravnosti u sportu; Preporuka R (95) 16 - Evropski Manifesto: mladi i sport; Preporuka R (95) - "O značaju sporta za društvo"; Preporuka br. (99) 9 - "O ulozi sporta u produbljivanju socijalne kohezije"; Preporuka br. (2003) 6 - "O unapređenju fizičkog vaspitanja i sporta za decu i mlade u svim državama Evrope"; Preporuka (2000) 17 - "O pravilima o održivosti u sportu: partnerstvo između sporta i životne sredine"; Preporuka br. (86) 18 - "Evropska povelja o sportu za sve - osobe sa invaliditetom; Preporuka br. (88) 8 - "Sport za sve - starije osobe"; Rezolucija br. 2/75 - "O ulozi javnih vlasti u razvoju sporta za sve"; Rezolucija br. 27 (1996) 1 - "Sport i lokalne vlasti"; Rezolucija 1602 (2008) - Potreba za očuvanjem Evropskog sportskog modela; Rezolucija MSL17(2022)10 br. 1 - Sport za sve: ujedinjuje nas za jača društva; Rezolucija MSL17(2022)10 br. 2 - Ponovno razmišljanje o sportu: vodeći put ka zdravoj i održivoj budućnosti; Rezolucija 3/86 - O sportu za lica na izdržavanju zatvorskih kazni i maloletne delikvente; Rezolucija MSL18(2024)5 - Kolaborativno upravljanje i dobro upravljanje u sportu: podržavanje novog pristupa koji odgovara njegovom društvenom značaju; Rezolucija br. 1 MSL (2008) 6 - Etika u sportu; Preporuka CM/Rec (2012)10 - O zaštiti dece i mladih sportista od opasnosti povezanih sa migracijom; Preporuka CM/Rec(2007)14 - Osnovni principi pravnog statusa nevladinih organizacija u Evropi; Evropska konvencija o priznavanju pravnog subjektiviteta međunarodnih nevladinih organizacija, European Treaty Series - br. 124, Strazbur, 24.04.1986..
- Evropska unija: "Izjava o značaju sporta" (Izjava br. 29) Amsterdamske konferencije iz 1997; "Dekleracija o specifičnim karakteristikama sporta - socijalna funkcija sporta u Evropi, ključni aspekt za implementaciju zajedničke politike" Evropskog saveta iz 2000 (Deklaracija iz Nice); Rezolucija EP P9_TA(2021)023 - Izazovi organizatora sportskih događanja u digitalnom okruženju; Rezolucija Saveta EU (2021/C 501/01) - O ključnim karakteristikama evropskog sportskog modela; Zaključci Saveta EU C/2023/1362 - O ženama i ravnopravnosti u području sporta; Zaključci Saveta EU 9773/24 - O doprinosu samoorganizovanog sporta podržavanju aktivnih i zdravih stilova života u Evropskoj uniji; Zaključci Saveta EU (C/2024/3809) - O doprinosu sporta u vlastitoj organizaciji podupiranju aktivnog i zdravog načina života u Evropskoj uniji; Zaključci Saveta ET (2014/C 436/02) - O sportu kao pokretaču inovacija i privrednog rasta; Preporuka Komisije 2023/1018 - O suzbijanju internet piraterije sportskih i drugih događanja uživo; Zaključci Saveta EU (2019/C 416/03) - O borbi protiv korupcije u sportu; Zaključci Saveta EU (2016/C 212/07) - O poboljšanju integriteta i transparentnosti velikih sportskih događanja i dobrog upravljanja njima; Zaključci Saveta EU (2021/C 212/02) - O inovacijama u sportu; Rezolucija Saveta EU (2021/C 501/01) - O ključnim karakteristikama evropskog modela sporta; Komisija EU COM(2007) 391 final - Bela knjiga o sportu; Presude Evropskog suda pravde u oblasti sporta (Odluka C-36/74, Walrave i Koch: Odluka C-13/76, Donà v Mantero; Odluka C-222/86, Heylens; Odluka C-415/93, Bosman; Odluka C-176/96, Lehtonen; Odluka C-325/08, Bernard; Odluka C-438/00, Kolpak; Odluka C-265/03, Simutenkov; Odluka C-152/08, Kahveci; Odluka C-51/96 i C-191/97, Deliège; Odluka T-313/02 i C-519/04P, Meca-Medina; Odluke T-193/03 i C-171/05P, Piau; Odluka C-243/06, Charleroi i G14; Odluka C-333/21, European Superleague Company SL v. FIFA i UEFA); Ugovor o funkcionisanju Evropske unije (Lisabonski ugovor - član 149).
Planski okvir
U odnosu na period za koji se donosi Strategija postoji nekoliko nacionalnih strategija koje sadrži elemente, odnosno ciljeve koji se odnose na sport.
Vlada Republike Srbije usvojila je Strategiju razvoja obrazovanja i vaspitanja do 2030. godine ("Službeni glasnik RS", broj 63/21) na sednici od 3. juna 2021. godine. Školski sport je obuhvaćen Opštim ciljem 1: "Povećani kvalitet nastave i učenja, pravednost i dostupnost preduniverzitetskog obrazovanja i vaspitanja i ojačana vaspitna funkcija obrazovno-vaspitnih ustanova". Taj cilj sadrži i dva posebna cilja: Posebni cilj 1.1 - Unapređeni nastava i učenje u preduniverzitetskom obrazovanju i vaspitanju: "Stvaranjem uslova kroz sportske i obogaćene nastavne i vannastavne sadržaje, škola u svojoj sredini treba da postane jedan od centara kulture na lokalnom nivou čime se obezbeđuje veća participacija nastavnika i učenika u životu škole, ali i zajednice. Ostvarivanje ovih stremljenja će započeti ispitivanjem interesovanja učenika za školskim sportskim aktivnostima i potreba roditelja za uključivanjem dece u sportske aktivnosti, nakon čega sledi definisanje opštih i specifičnih preporuka za nacionalni nivo. Ulagaće se napori u popularizaciju ženskog sporta; Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja će izraditi stručno uputstvo za formiranje školskih sekcija na nivou škola i podržaće škole u formiranju pomenutih sekcija."; Posebni cilj 1.9 - Unapređena infrastruktura i mreža ustanova u preduniverzitetskom obrazovanju i vaspitanju i ustanova učeničkog standarda: "Dodatna analiza će se odnositi na analizu postojeće infrastrukture za školski sport i izradu predloga i prioriteta za unapređenje infrastrukture za školski sport. U okviru limita budžeta pristupiće se i modernizaciji infrastrukture (izgradnja, dogradnja, adaptacija, rekonstrukcija i opremanje) predškolskih ustanova, osnovnih i srednjih škola i objekata učeničkog standarda."
Vlada Republike Srbije usvojila je 2021. godine Strategiju za rodnu ravnopravnost za period od 2021. do 2030. godine ("Službeni glasnik RS", broj 103/21). Ovom Strategijom utvrđene su sveobuhvatne mere za unapređenje rodne ravnopravnosti kao činioca koji podstiče razvoj društva u Republici Srbiji. Sport se pominje, odnosno obuhvaćen je u dva posebna cilja: Poseban cilj 3 - "Uspostavljena pristupačna i sveobuhvatna zdravstvena zaštita i obezbeđena socijalna sigurnost", Mera 3.1.: "Unapređenje dostupnosti i kvaliteta zdravstvene zaštite bez diskriminacije". Ova mera uključuje i "informisanje i obrazovanje stanovništva o značaju zaštite zdravlja, sprečavanja bolesti i poboljšanja kvaliteta života upražnjavanjem zdravih stilova života, sporta i rekreacije"; Poseban cilj 4 - "Uspostavljen celovit i funkcionalan sistem za kreiranje i sprovođenje rodno odgovornih javnih politika i budžeta". Mera 4.4.: "Unapređeni kapaciteti za kreiranje rodno odgovornih resornih javnih politika, analizu i praćenje efekata javnih politika na ostvarivanje rodne ravnopravnosti."
Vlada Republike Srbije je u januaru 2025. godine usvojila Strategiju unapređenja položaja osoba sa invaliditetom u Republici Srbiji za period 2025-2030. godine ("Službeni glasnik RS", broj 6/25). Kada su u pitanju ciljevi i planirane mere, sport je u ovoj Strategiji obuhvaćen kroz poseban cilj 3: Ravnopravno učešće osoba sa invaliditetom u svim segmentima u životu zajednice", i dve mere: Mera 3.2. - Razvoj inkluzivnih sportskih i rekreativnih sadržaja za osobe sa invaliditetom; Mera: 3.8. - Podizanje nivoa svesti društva Republike Srbije o položaju i potrebama osoba sa invaliditetom.
Vlada Republike Srbije je u septembru 2023. godine usvojila Strategiju aktivnog i zdravog starenja u Republici Srbiji za period od 2024. do 2030. godine ("Službeni glasnik RS", broj 84/23). Kada su u pitanju ciljevi i planirane mere, sport je u Strategiji obuhvaćen kroz dva posebna cilja sa nekoliko mera: Poseban cilj 2 - "Unapređen pristup javnim uslugama za starije, naročito u seoskim sredinama", i Mera 2.2: Obezbeđenje pristupačnih javnih objekata starijim licima primenom načela "Dizajn za sve"; Poseban cilj 3. - Dostupni programi celoživotnog učenja, kao i sportski i kulturni sadržaji za starije. Poseban cilj 3 obuhvata nekoliko mera: Mera 3.2. Zadovoljavanje kulturnih, obrazovnih i sportskih potreba starijih; Mera 3.3: Obezbeđenje javnih sportskih i sličnih ustanova za sportsku rekreaciju starijih; Mera 3.4: Promocija aktivnog i zdravog starenja, efekti sportske rekreacije na zdravlje starijih.
Vlada Republike Srbije je januara 2023. godine usvojila Strategiju za mlade u Republici Srbiji za period od 2023. do 2030. godine ("Službeni glasnik RS", broj 9/23). Sport je u Strategiji za mlade sadržan u okviru dva posebna cilja. Posebni cilj 2.: "Prostorni kapaciteti i usluge za sprovođenje omladinske politike su unapređeni i funkcionalni u svim jedinicama lokalne samouprave", Mera 2.1: "Omladinski prostori su uspostavljeni i funkcionišu u skladu sa definisanim standardima." Posebni cilj 5: "Stvoreni uslovi za zdravo i bezbedno okruženje i socijalno blagostanje mladih", Mera 5.1: "Podrška programima koji doprinose razvoju zdravih stilova života, seksualnom, reproduktivnom i mentalnom zdravlju mladih".
Konačno, od strategija koje će važiti do 2030. godini treba ukazati i na Strategiju za stvaranje podsticajnog okruženja za razvoj civilnog društva u Republici Srbiji za period od 2022-2030. godine, koju je Vlada Republike Srbije usvojila u februaru 2022. godine ("Službeni glasnik RS", broj 23/22). Sport se u ovoj Strategiji direktno pominje samo u kontekstu pravnog okvira za finansiranja organizacija civilnog društva i poreskih podsticaja. Međutim, kako se pod organizacijama civilnog društva smatraju udruženja, fondacije i poseban tip zadužbine osnovane radi ostvarivanja opštekorisnog cilja, saglasno propisima kojima se uređuje njihovo osnivanje i delovanje, i kako se pojmovi: "civilno društvo", "civilni sektor", "organizacije civilnog društva", "nevladine organizacije" i "nevladin sektor" koriste u Strategiji kao sinonimi, ova Strategija obuhvata i udruženja, fondacije i zadužbine u oblasti sporta.
U 2026. godini ističe Strategija javnog zdravlja u Republici Srbiji 2018-2026. godine ("Službeni glasnik RS", broj 61/18), koju je Vlada Republike Srbije donela u julu 2017. godine. Sport, u smislu fizičke aktivnosti, obuhvaćen je opštim ciljem 4.1 "Unapređenje zdravlja i smanjivanje nejednakosti u zdravlju, specifičnim ciljem 4.1.2. "Unapređenje ishrane i fizičke aktivnosti stanovništva Republike Srbije (tako da se udeo odraslog stanovništva i mlađih od 18 godina koji se pravilno hrane i fizički su aktivni uveća za 10%), specifičnim ciljevima 4.1.2.1. "Usvajanje Strategije unapređenja ishrane i fizičke aktivnosti (SIZF)", i 4.1.2.4: "Primena i praćenje Nacionalnog programa za prevenciju gojaznosti kod dece i odraslih".
2.3. Sistem sporta u Republici Srbiji i njegovi učesnici
Grane i oblasti sporta
Celokupni sport u Republici Srbiji podeljen je na sportske grane i oblasti sporta. Prema Pravilniku o sportskim granama i oblastima sporta i sportskim disciplinama u okviru sportskih grana i oblasti sporta u Republici Srbiji (Pravilnik) u Republici Srbiji postoji 150 sportskih grana i 13 oblasti sporta. Sve sportske grane su podeljene na: koje su od posebnog značaja za Republiku Srbiju (120 sportskih grana je od posebnog značaja, od kojih olimpijskih 44, paraolimpijskih 26, neparaolimpijskih 4 i 46 neolimpijskih) i koje nisu od posebnog značaja; na olimpijski, paraolimpijske, neparaolimpijske i neolimpijske grane sporta (44 olimpijske, 26 paraolimpijske, 4 neparaolimpijske i 76 neolimpijske - 58 obuhvaćene Sport Akordom i 18 ostalih). Sve oblasti sporta su od posebnog značaja za Republiku Srbiju (joga, sportska rekreacija, seoski sport, sokolski sport, sport u vojsci, sport u dijaspori, sport u policiji, sport starijih osoba, sport u firmama, tradicionalni sport, univerzitetski sport, fizičko vaspitanje dece predškolskog uzrasta, školski sport). Sve sportske grane su podeljene na sportske discipline. Svaka sportska grana obuhvata i rekreativno bavljenje određenom sportskom granom.
Sportske grane se kategorišu donošenjem Pravilnika o nacionalnoj kategorizaciji sportova od strane ministarstva nadležnog za sport (član 139. st. 1. i 9. ZS). Nacionalne kategorizacije sportova, sportista i sportskih stručnjaka utvrđuju se za period od dve godine (član 140. stav 1. ZS). Prema Pravilniku o nacionalnoj kategorizaciji sportova, sve sportske grane su rangirane u šest kategorija. U prvih pet kategorija su rangirane grane sporta koje su od posebnog značaja za Republiku Srbiju, a u šestoj kategoriji su sve sportske grane koje nisu od posebnog značaja za Republiku Srbiju. U prvoj kategoriji je 15 olimpijskih grana sporta (atletika, vaterpolo, veslanje, kajak-kanu, košarka, odbojka, plivanje, rukomet, streljaštvo, tenis, fudbal, rvanje, tekvondo, džudo i boks).
Koliko je za pojedine grane i oblasti sporta registrovanih udruženja, društava i saveza može se videti iz podataka Registra udruženja, društava i saveza u oblasti sporta koji vodi Agencija za privredne registre. Sredinom marta meseca 2025. godine u ovom registru je u olimpijskim granama sporta bilo registrovano ukupno 14.926 sportskih udruženja, društava i saveza, u paraolimpijskim granama 183, u neparaolimpijskom sportu osoba sa invaliditetom 252 i u neolimpijskim granam 9.918. U oblastima sporta je bilo registrovano 1.243 sportskih udruženja, društava i saveza.
Gledano po pojedinim granama sporta najbrojniji su, sa preko 500 registrovanih organizacija, sledeći sportovi: fudbal - 4.081; košarka - 1.190; fitnes - 1.310; karate - 903; odbojka - 831; šah - 755; rukomet - 734; sportski ribolov - 726; bodi bilding - 627; atletika - 593; stoni tenis - 583; tenis - 561; plivanje - 538; boks - 516.
Organizacije u oblasti sporta su u nadležnim državnim registrima registrovane za različite šifre delatnosti. Najveći broj organizacija je registrovan za šifre delatnosti iz oblasti 93 (9311, 9312, 9313, 9319, 9321) i u pitanju su uglavnom sportska udruženja, društva i savezi. Jedan broj organizacija, i to uglavnom privredna društva i preduzetnici su registrovali i šifre delatnosti 7721 i 8551. Mali broj organizacija je registrovan za šifru delatnosti 9412. Gledano po šiframa delatnosti, ukupno je na dan 14. marta 2025. godine bilo registrovano organizacija:
- 9311 delatnost sportskih objekata: 161;
- 9312 delatnost sportskih klubova: 12.750;
- 9313 delatnost fitnes klubova: 1.249;
- 9319 ostale sportske delatnosti: 3.202.
Za šifru delatnosti 9312 delatnost sportskih klubova registrovano je ukupno samo 44 privredna društva i to sve društva sa ograničenom odgovornošću. U skladu sa članom 92. Zakona o sportu moralo bi se kod svih ovih privrednih društava raditi o sportskim organizacijama, odnosno sportskim privrednim društvima. To bi trebalo da proizilazi i iz samog poslovnog imena privrednog društva, kako se ne bi stvarala zabuna, u skladu sa članom 92. stav 8. Zakona o sportu. Međutim, od 44 privredna društva samo 9 imaju u svom poslovnom imenu oznaku "sportsko privredno društvo", a 25 reč "klub".
Sportisti
Sa stanovišta Zakona o sportu, sportista je svako ono lice koje se bavi sportskim aktivnostima (član 3. stav 1. tačka 7) ZS). Sportskom aktivnošću sportista može da se bavi ili amaterski ili profesionalno, samostalno ili organizovano, od čega zavisi i njegov pravni položaj.
Kategorisani sportista jeste sportista koji je na osnovu ostvarenih sportskih rezultata rangiran u skladu sa Nacionalnom kategorizacijom sportista (član 3. stav 1. tačka 14) ZS). Nacionalnom kategorizacijom sportista utvrđuju se kriterijumi i merila za rangiranje sportista na osnovu rezultata, uzrasta, pola i nacionalne kategorizacije sportova, i uređuje način dodeljivanja određenog ranga - sportskog statusa. Zakon o sportu je izričito regulisao tri ranga sportista: vrhunski, talentovani i perspektivni, koji pored sportskog statusa i sportskog "prestiža" obezbeđuju sportistima i određena prava i pogodnosti.
Prema istraživanju koje je u avgustu 2024. godine sprovelo Ministarstvo sporta putem upitnika za nadležne nacionalne sportske saveze, u 87 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza bilo je registrovanih sportista:
- ukupno: 322.609, od kojih žena 81.689;
- profesionalnih sportista: 2.703, od kojih 313 žena;
- sportista seniora: 168.406, od kojih 28.029 žena;
- sportista juniora: 39.680, od kojih 8.533 žena;
- sportista kadeta: 42.991, od kojih 15.444 žena;
- sportista pionira: 45.024, od kojih 18.255 žena;
- sportista mlađih pionira: 25.964, od kojih 11.391 žena;
- sportista sa invaliditetom: 4.333, od kojih 1.728 žena;
- kategorisanih vrhunskih sportista: 1.425, od kojih 480 žena;
- stranih sportista: 761, od koji 238 žena.
Iz svih prethodno navedenih podataka proizilazi da se ubedljivo najveći broj sportista bavi sportskim aktivnostima u statusu sportiste amatera, čak i kada se bave vrhunskim sportom na profesionalan način. Ova činjenica se naročito odnosi na sportistkinje i sportiste koji pripadaju korpusu tzv. "pojedinačnih sportova", pa je u tom smislu potrebno pronaći održiva i dugoročna rešenja, a naročito za sportistkinje i sportiste koji nastupaju na Olimpijskim igrama i postižu vrhunske sportske rezultate. Ono što je, takođe, veoma jasno vidljivo to je da je broj profesionalnih sportista značajno veći od broja profesionalnih sportiskinja. U odnosu na ukupan broj registrovanih sportista, profesionalnih sportista je 0,74%, odnosno 1,42% ako se uzmu samo seniori, dok je broj profesionalnih sportiskinja na nivou statističke greške.
Prethodno navedenim podacima o registrovanim sportistima u nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima u 2024. godini treba dodati i podatke koje vodi Paraolimpijski komitet Srbije, s obzirom da on ima neposredne nadležnosti nad više paraolimpijskih grana sporta. U okviru Paraolimpijskog komiteta Srbije u 2024. godini bilo je registrovano ukupno 651 sportista sa invaliditetom (36 žena i 615 muškaraca), i to sve seniori. U odnosu na kategorisane sportiste, u 2023. godini bilo je 10 zaslužnih paraolimpijskih sportista (tri žene i sedam muškarci), 13 paraolimpijskih sportista međunarodnog ranga (13 muškaraca) i 19 paraolimpijskih sportista nacionalnog ranga (19 muškaraca). U okviru Paraolimpijskog komiteta nema registrovanih sportista u mlađim kategorijama.
Upitnici su pokazali i da kada su u pitanju sportisti registrovani u 2024. godini u nadležnom nacionalnom granskom sportskom savezu: sedam saveza nema žene profesionalne sportiste; šest saveza nema muškarce profesionalne sportiste; osam saveza nema žene sportiste seniore; četiri saveza nema muškarce sportiste seniore; 12 saveza nema žene sportiste juniore; 10 saveza nema muškarce sportiste juniore; šest saveza nema ni žene ni muškarce sportiste juniore; 23 saveza nema žene sportiste kadete; 24 saveza nema muškarce sportiste kadete; 20 saveza nema ni žene ni muškarce sportiste kadete; 27 savez nema žene sportiste pionire; 27 savez nema muškarce sportiste pionire; 25 saveza nema ni žene ni muškarce sportiste pionire; 42 saveza nema žene sportiste mlađe pionire; 43 saveza nema muškarce sportiste mlađe pionire; dva saveza nema ni žene ni muškarce sportiste mlađe pionire; 11 saveza nema žene sportiste u mlađim kategorijama; devet saveza nema muškarce sportiste u mlađim kategorijama; sedam saveza nema ni muškarce ni žene sportiste u mlađim kategorijama; četiri saveza nema žene sportiste u svim kategorijama; tri saveza nema registrovane muškarce sportiste u svim kategorijama, a istovremeno nema ni žene u svim kategorijama.
Još su značajniji sledeći podaci: 79 saveza ne daju stipendije perspektivnim maloletnim sportiskinjama; 77 saveza ne daju stipendije perspektivnim maloletnim sportistima; 81 savez nije odobrio ni jedan nacionalni transfer maloletnih sportiskinja u 2023. godini; 79 saveza nije odobrilo ni jedan nacionalni transfer maloletnih sportista u 2023; 54 saveza nemaju registrovane strane sportiste; 56 saveza nema registrovane strane sportiskinje; 69 saveza nema kategorisane žene zaslužne sportiste; 59 saveza nema kategorisane muškarce zaslužne sportiste; 55 saveza nema kategorisane žene sportiste međunarodni rang; 51 savez nema kategorisane muškarce sportiste međunarodni rang; 41 savez nema kategorisane žene sportiste nacionalni rang; 31 savez nema kategorisane muškarce sportiste nacionalni rang; 23 saveza nema kategorisane vrhunske sportiste.
Ako se pogleda broj registrovanih sportista kod nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza po granama sporta, najbrojniji su fudbal sa 111.944 registrovanih sportista (59.002 seniora i 51.337 mlađe kategorije), košarka sa 23.939 registrovanih sportista (2.704 seniora i 20.635 mlađe kategorije), odbojka sa 21.590 registrovanih sportista (3.066 seniora i 17.811 mlađe kategorije) i rukomet sa 20.252 registrovana sportiste (7.885 seniora i 12.361 mlađe kategorije).
Nasuprot ovim savezima stoje savezi koji nemaju registrovane sportiste ili imaju veoma mali broj registrovanih sportista. Na prime, u svim uzrasnim kategorijama Biatlon savez Srbije ima 41 registrovanog sportistu, Bob savez Srbije 37 registrovanih sportista, Bowling savez Srbije ima registrovano 11 sportista, Srpski kung fu vušu savez nema registrovanih sportista, Moto savez Srbije ima 174 registrovanih sportista, Srpski peintbol savez Srbije ima 12 registrovanih sportista, Rafting savez Srbije ima 24 registrovanih sportista, Sankaški savez Srbije ima 38 registrovanih sportista, Savez skokova u vodu ima 51 registrovanog sportistu. Jasno je da je potpuno opravdano pitanje kapaciteta ovakvih saveza da ostvaruju funkcije i nadležnosti koje su Zakonom o sportu date nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima.
Za sagledavanje realne slike o broju registrovanih sportista po granama sporta, značajno je uporediti koliko je registrovanih sportista u 15 grana sporta prve kategorije (tekvondo, atletika, vaterpolo, veslanje, kajak-kanu, košarka, odbojka, plivanje, rvanje, rukomet, streljaštvo, tenis, fudbal, džudo i boks). Podaci pokazuju da je registrovano ukupno 218.880 sportista, i to 80.744 seniora i 138.136 sportista u mlađim kategorijama. Dakle, 65% svih registrovanih sportista je u sportovima prve kategorije.
Ukoliko se analizira ukupan broj registrovanih sportista seniora u pet nadležnih nacionalnih granskih saveza najpopularnijih kolektivnih sportova u našoj zemlji vidi se da Fudbalski savez Srbije ima ukupno 3.087 klubova i 59.002 registrovanih seniora (642 žena i 58.360 muškaraca), Odbojkaški savez Srbije ima ukupno 229 klubova i 3.066 seniorki i seniora (1.730 žena i 1.336 muškaraca), Košarkaški savez Srbije ima ukupno 431 klub i 32.923 registrovanih sportista (5.811 žena i 27.112 muškaraca), Rukometni savez Srbije ima ukupno 363 kluba i 7.885 seniorki i seniora (2.144 žena i 5.771 muškaraca) i Vaterpolo savez Srbije ima ukupno 56 klubova i 211 seniorski i seniora (47 žena i 164 muškaraca). U Fudbalskom savezu Srbije uočene su razlike u broju registrovanih seniorki i seniora gde je ta razlika značajno u korist seniora. Interesantan je podatak da u sistemu Odbojkaškog saveza Srbije imamo više registrovanih sportiskinja seniorki u odnosu na broj registrovanih sportista seniora što je i očekivano jer je najpopularniji sport u okviru sistema školskog sporta upravo ženska odbojka. Najveći broj registrovanih seniorki i seniora nakon Fudbalskog saveza Srbije. koji je najmasovniji sport u Republici Srbiji, ima Košarkaški savez Srbije.
Kada su u pitanju grane sporta, treba voditi računa da upitnike nije popunilo nekoliko manjih nadležnih nacionalnih sportskih saveza, te se može uzeti da je realno da u Republici Srbiji ima u okviru nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza aktivnih i registrovanih sportista takmičara maksimalno oko 325.000.
Kada su u pitanju oblasti sporta, upitnik o broju registrovanih sportista popunilo je pet nadležnih nacionalnih sportskih saveza za oblasti sporta (tri za sportsku rekreaciju, jedan za školski sport i jedan za sokolski sport). Upitnici su pokazali, a takva su i posredna saznanja i za druge oblasti sporta, da se u 2024. godini u nadležnim nacionalnim sportskim savezima za oblasti sporta ne vrši registrovanje sportista, osim u školskom sportu u kome je Savez za školski sport Srbije prijavio broj registrovanih sportista mlađih kategorija: ukupno 100.713 (44.309 žena i 56.404 muškaraca), i to - juniora 12.878 (5.405 žena i 7.474 muškaraca), kadeta 12.879 (5.405 žena i 7.474 muškaraca) i pionira 74.956 (žena 33.499 i 41.457 muškaraca). Suštinski, i ovde nije reč o pravom registrovanju sportista već o evidentiranim učenicima koji su uzeli učešće u školskim sportskim takmičenjima u čijem organizovanju je učestvovao Savez za školski sport Srbije (uz verovatno duplo brojanje u slučajevima učešća istih učenika na više nivoa takmičenja). Prema podacima dobijenim od Sportskog saveza Srbije, u okviru seoskog sporta na seoskim sportskim igrama učestvovalo je u 2024. godini ukupno 4.500 sportista, a u okviru predškolskog sporta (fizičkog vaspitanja dece predškolskog uzrasta) aktivnostima lige malih šampiona bilo je u 2024. godini obuhvaćeno 15.200 dece predškolskog uzrasta.
Sportski stručnjaci i stručnjaci u sportu
Preduslov za razvoj sporta i bavljenje sportom jeste raspolaganje velikim brojem kvalitetnih stručnjaka (kadrova) na svim nivoima, od administrativnih i tehničkih do onih koji rade na nivoima rukovođenja, obuke i treninga. Sportski stručnjaci, a posebno treneri, igraju centralnu ulogu u razvitku svake sportske grane i, zbog toga, njihove sposobnosti imaju posebnu važnost za svaku organizaciju u oblasti sporta i svakog sportistu. Narasle potrebe za uslugama sportskih stručnjaka u tesnoj su vezi sa činjenicom da je industrija sporta (sportska industrija) postala lukrativni, više milijardi dolara vredan biznis, u kome rade, u različitim oblastima, hiljade ljudi.
Stručnim radom u sportu mogu se baviti samo sportski stručnjaci. Zakon o sportu definiše sportske stručnjake kao lica koja imaju odgovarajuće visoko ili više obrazovanje u oblasti sporta, odnosno fizičke kulture ili su osposobljena za obavljanje određenih stručnih poslova u sportu od stane ovlašćenih organizacija i u skladu sa Nomenklaturom sportskih zvanja i zanimanja, ako zakonom nije drukčije određeno. (član 25. stav 2). Da bi se neko lice bavilo stručnim radom u određenoj grani ili oblasti sporta nije mu dovoljno da ima samo odgovarajuće sportsko zvanje već mora da poseduje i dozvolu za rad predviđenu sportskim pravilima nadležnog nacionalnog sportskog saveza ili pravilima nadležnog međunarodnog sportskog saveza, u skladu sa Zakonom o sportu. Stručnjaci u sportu su lica drugih zanimanja koja imaju odgovarajuće obrazovanje za te vrste poslova i doprinose ostvarivanju sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti, u skladu sa Zakonom o sportu.
Ministar nadležan za sport utvrđuje Nomenklaturu sportskih zanimanja i zvanja i tipične poslove za utvrđena sportska zanimanja i zvanja i uslove u pogledu obrazovanja, odnosno stručne osposobljenosti i stručnog iskustva za sticanje zvanja. Ministar omladine i sporta je 2020. godine doneo Pravilnik o nomenklaturi sportskih zanimanja i zvanja (Pravilnik). Tim pravilnikom je utvrđeno da u Republici Srbiji postoje sledeća sportska zanimanja: 1) trener u sportu; 2) instruktor u sportu; 3) organizator rekreacije u sportu; 4) sportski menadžer; 5) organizator sportskog poslovanja; 6) sportski posrednik; 7) sudija u sportu; 8) sportski vodič; 9) sportski spasilac; 10) sportski dokumentalista; 11) sportski statističar; 12) sportski novinar; 13) sportski reporter; 14) savetnik u sportu; 15) sportski propagandista; 16) sportski lekar; 17) sportski fizioterapeut; 18) sportski maser; 19) sportski psiholog; 20) sportski nutricionista. Lica koja obavljaju neko od navedenih sportskih zanimanja imaju status sportskog stručnjaka u skladu sa Zakonom o sportu.
U Republici Srbiji ne postoje zvanični statistički podaci o broju zaposlenih i radno angažovanih (rad van radnog odnosa) lica u organizacijama u oblasti sporta, pa samim tim nema ni podataka o zaposlenim i radno angažovanim sportskim stručnjacima i stručnjacima u sportu, u skladu sa Zakonom o sportu. Na žalost, ne funkcioniše ni Nacionalna evidencija sportskih stručnjaka i stručnjaka u sportu iz člana 168. stav 1. tačka 4) Zakona o sportu, koju vodi Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije. Zbog toga je procena o tim pokazateljima moguća jedino posredno, na osnovu pojedinih istraživanja koja se odnose na ukupnu organizovanost sporta u Republici Srbiji.
Prema istraživanju koje sprovelo Ministarstvo sporta 2024. godine putem upitnika za nadležne nacionalne sportske saveze, u 95 nadležnih nacionalnih sportskih saveza ukupan broj zaposlenih u tim savezima je bio 313, od čega 192 muškarca i 135 žena. Ukupan broj honorarno angažovanih lica u savezima je 1.793, od čega 1.314 muškarac i 479 žena. Dakle, ukupno je bilo 2.106 radno angažovanih lica. U odnosu na zaposlene, status sportskog stručnjaka je imalo 131 lice (41,85%), i to 94 muškaraca i 37 žena. Posebno je problematično to što je u upitniku Paraolimpijski komitet Srbije označio da ima 4 zaposlena lica, nema honorarno angažovana lica i nema zaposlenog sportskog stručnjaka. Ako podatke iz Upitnika analiziramo sa stanovišta nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza onda se mogu dobiti sledeći pokazatelji za 2024. godinu: ukupan broj zaposlenih je bio 249 (195 u sportovima prve kategorije), od čega 143 muškarca i 106 žena. Ukupan broj honorarno angažovanih lica u savezima je bio 1.620 (871 u sportovima prve kategorije), od čega 1.187 muškarac i 433 žena. Dakle, ukupno je bilo 1.869 zaposlenih i honorarno angažovanih lica.
Ono što je, međutim, značajno istaći za nadležne nacionalne granske sportske saveze, koji su prema članu 99. stav 1. Zakona o sportu najviši oblik udruživanja u Republici Srbiji u odgovarajućoj grani sporta, jeste da u 2024. godini: 52 saveza nije imalo zaposlenu ni jednu ženu; 19 saveza je imalo zaposlenu jednu ženu (3 saveza prve kategorije); šest saveza je imalo dve zaposlene žene; 52 saveza nije imalo zaposlenih muškaraca; 19 saveza je imalo zaposlenog jednog muškarca (pet saveza prve kategorije); 20 saveza je imalo zaposleno samo jedno lice; 40 saveza nije imalo zaposlenih lica; tri saveza je imalo preko 10 zaposlenih muškaraca; 41 savez nije imao ni jedno zaposleno lice; najviše zaposlenih je imao FSS - 75 (44 muškaraca i 31 ženu); 34 saveza nije imalo honorarno angažovanih žena (jedan savez prve kategorije); 23 saveza nije imalo honorarno angažovanih muškaraca; 14 saveza je imalo jednu honorarno angažovanu ženu; 16 saveza je imalo jednu honorarno angažovanog muškarca; 19 saveza u opšte nije imalo honorarno angažovana lica; 16 saveza nije imalo ni zaposlena ni honorarno angažovana lica; 74 saveza nije imalo zaposlenu ženu sportskog stručnjaka; 62 saveza nije imalo zaposlenog muškarca sportskog stručnjaka; 58 saveza nije imalo zaposlenog sportskog stručnjaka.
Prema podacima Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja koji su dostavljeni Ministarstvu omladine i sporta 14. decembra 2021. godine, u osnovnim i srednjim školama je u 2021. godini ukupno bilo zaposleno 3.620 nastavnika i profesora fizičkog vaspitanja i sporta, od kojih je 2.614 muškaraca i 1.006 žena.
Kada je reč o nezaposlenim sportskim stručnjacima, prema izveštaju Nacionalne službe za zapošljavanje o nezaposlenim licima na evidenciji Nacionalne Službe koja imaju neko od zanimanja u oblasti sporta, u skladu sa Odlukom o Jedinstvenom kodeksu šifara za unošenje i šifriranje podataka u evidencijama u oblasti rada, u junu 2024. godine na evidenciji NSZ bilo je 1.013 nezaposlenih sportskih stručnjaka (od kojih 33 žena). Najbrojniji su nastavnici i profesori fizičkog vaspitanja 897. Nezaposlenih sportskih trenera je bilo 60 i sportskih menadžera 56.
Kada su u pitanju nadležni nacionalni sportski savezi u oblasti sporta, prema dostavljenim podacima ukupno je bilo zaposlenih 16 lica (pet žena i 11 muškaraca) i 92 honorarno angažovana lica (28 žena i 64 muškarca). Od zaposlenih lica u savezima, 11 lica ima status sportskog stručnjaka. Podaci takođe pokazuju: jedan savez nema zaposlena lica, tri saveza nemaju zaposlenu ženu, jedan savez nema honorarno angažovana lica, dva saveza nema honorarno angažovane žene, četiri saveza nemaju zaposlenu ženu sportskog stručnjaka.
Istraživanje koje je sproveo Sportski savez Srbije 2021. godine u odnosu na nadležne teritorijalne sportske saveze pokazalo je da je u 2021. godini u ovim savezima bilo ukupno radno angažovano: zaposlenih u savezima: 435; honorarno angažovanih lica u savezima 236; sportskih stručnjaka zaposlenih u savezima 154; u 33 saveza nema zaposlenih lica; u 76 saveza nema honorarno angažovanih lica; u 20 saveza nema ni zaposlenih ni honorarno angažovanih lica; u 73 sportska saveza nema zaposlenih sportskih stručnjaka.
Jedan od podataka iz Upitnika za nadležne nacionalne granske sportske saveze odnosio se i na ukupan broj licenciranih (sa izdatom dozvolom za rad) sportskih trenera i instruktora, sportskih sudija i sportskih posrednika u 2024. godini, u okvirima ingerencija nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza. Dobijeni podaci pokazuju da je u 2024. godini u 87 nadležnih nacionalnih granskih saveza ukupno bilo 17.333 izdatih dozvola za rad:
- 8.616 za sportske trenere (6.518 muškaraca i 2.098 žena) - 4.862 u sportovima prve kategorije (56,43%); 5.734 u olimpijskim sportovima (66,55%);
- 767 za sportske instruktore (662 muškaraca i 105 žena) - nula u sportovima prve kategorije; 490 u olimpijskim sportovima (63,89%);
- 8.130 za sportske sudije (6.228 muškaraca i 1902 žena) - 6217 u sportovima prve kategorije (76,47%); 6.866 u olimpijskim sportovima (84,45%);
- 110 za sportske posrednike (94 muškaraca i 16 žena) - nula u sportovima prve kategorije; osam u olimpijskim sportovima (7,27%).
Istraživanjem nisu obuhvaćeni drugi sportski stručnjaci koji ulaze u neko od ostalih 16 sportskih zanimanja jer praksa pokazuje da nadležni nacionalni granski sportski savezi ne vrše (ili u zanemarljivoj meri vrše) njihovo licenciranje u skladu sa Zakonom o sportu. To ne znači, međutim, da tih sportskih stručnjaka (sportski spasioci, klupski lekari, klupski fizioterapeuti, sportski menadžeri, sportski statističari dr.) nema, ali se ne može reći koliki je njihov broj.
Značajno je, međutim, da je istraživanje pokazalo i koliko je stranih sportskih trenera i instruktora angažovano u organizacijama koje su u ingerenciji nadležnih nacionalnih sportskih saveza, barem onako kako su to sami savezi naveli u dostavljenim upitnicima. Njih je 2.441 u okviru nacionalnih granskih sportskih saveze (1.873 muškaraca i 565 žena), i 189 u okviru nacionalnih sportskih saveza za oblasti sporta (104 muškarca i 85 žena). U sportovima prve kategorije je ukupno 1.033 stranih trenera (212 žena i 822 muškaraca). U 40 saveza nema stranih sportskih trenera i instruktora žena, a u 38 saveza nema stranih sportskih trenera i instruktora muškaraca. U 36 nadležna nacionalna granska sportska saveza nema stranih sportskih trenera i instruktora.
Za sagledavanje prave slike kako se obavlja stručni rad u sportu u našoj zemlji, treba imati u vidu i sledeće podatke o nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima: 20 nacionalnih sportskih saveza nema ni jednu ženu trenera sa dozvolom za rad; 10 nacionalnih sportskih saveza ima samo jedan ženu trenera sa dozvolom za rad; u 40 nacionalnih sportskih saveza ima manje od 10 žena trenera sa dozvolom za rad; sedam saveza nema trenera muškarca sa dozvolom za rad; 28 saveza ima manje od devet muškaraca trenera sa dozvolom za rad; sedam saveza nema trenere sa dozvolom za rad (ni muškarce ni žene); 23 saveza nema žene sportske sudije sa dozvolom za rad; 37 saveza ima manje od 10 žena sportskih sudija sa dozvolom za rad; 18 saveza nema muškarce sportske sudije sa dozvolom za rad; 17 saveza nema sportske sudije sa dozvolom za rad;
Nije mnogo bolja situacija ni kada su u pitanju nadležni nacionalni sportski savezi za oblasti sporta. U okviru tri nadležna nacionalna sportska saveza za sportsku rekreaciju, Saveza za školski sport Srbije i Sokolskog saveza Srbije ukupno je bilo 926 sportskih stručnjaka sa dozvolom za rad (412 žena i 514 muškaraca). Od toga: sportskih trenera - 708 (310 žena i 398 muškaraca), od kojih 466 u sportskoj rekreaciji; sportskih instruktora - 193 (92 žene i 101 muškarac); sportskih sudija 25 (10 žena i 15 muškaraca). Stranih sportskih trenera i instruktora bilo je u ovim savezima ukupno 189 (85 žena i 104 muškarca).
Dakle, u granama i oblastima sporta u 92 nadležna nacionalna sportska saveza za grane i oblasti sporta bilo je ukupno 10.284 sportskih trenera i instruktora sa dozvolom za rad, od kojih 2.690 stranih sportskih stručaka.
Jedan od najvažnijih problema u vezi kvaliteta stručnog rada u našem sportu postaje evidentan kada se broj trenera sa izdatom dozvolom za rad u 2024. godini, uporedi sa broj organizacija u oblasti sporta koje su u članstvu nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza i brojem registrovanih sportista u 2024. godini. Kada se napravi takvo upoređenje, mogu se zaključiti tri stvari. Prvo, prema ukupnom broju registrovanih svih sportista u savezima prve kategorije u 2024. godini, na 1 sportskog trenera dolazi 42 sportista. Drugo, manje je sportskih trenera sa dozvolom za rad (5.103) nego što je neposrednih i posrednih članica svih nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza prve kategorije (5.164). Treće, jedan savez ima više organizacija u svom članstvu nego što ima sportskih trenera sa dozvolom za rad. Dodatno, kada se ukupan broj od 322.609 registrovanih sportista, svih uzrasta, u nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima podeli sa brojem 9.383 prijavljenih sportskih trenera i instruktora sa dozvolom za rad, dobija se da 1 trener dolazi na 34,3 sportiste. Kada se tome doda podatak da 6 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza ne izdaje dozvole za rad sportskim trenerima, kao i da je 58% svih sportskih trenera u 15 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza prve kategorije, postaje jasno da je stručni rad u velikom broju nacionalnih granskih sportskih saveza na dosta niskom nivou i da to predstavlja jedna od glavnih ograničavajućih faktora za razvoj našeg sporta u budućem periodu.
Iz svih prethodnih podataka može se izvući samo jedan osnovni zaključak: U sistemu sporta u Republici Srbiji kvalitet stručnog rada sa sportistima je nezadovoljavajući. Dovoljno je uporedi podatak da je u Republici Srbiji sredinom marta 2025. godine bilo 17.364 aktivnih sportskih udruženja, društava i saveza i preduzetnika i privrednih društava u oblati sporta, sa podatkom da je sa dozvolom za rad samo 10.284 sportskih trenera i instruktora. S obzirom da u pojedinim sportskim organizacijama i savezima ima i po više licenciranih trenera, odnosno instruktora, logično je pitanje u koliko to hiljada organizacija u oblasti sporta se stručni rad sa sportistima, uključujući i decu, obavlja nezakonito.
Ništa manje nije zabrinjavajući ni podatak da 17 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza u opšte nemaju sportske sudije sa dozvolama za rad. Još je spornije kako su nadležni nacionalni granski sportski savezi u opšte i izdavali dozvole za rad sportskim sudijama kada se njihovo stručno osposobljavanje poslednjih godina skoro u opšte nije ni obavljalo u skladu sa Zakonom o sportu. Podatak dobijen od visokoškolskih ustanova i organizacija u oblasti sporta koje su vršile stručno osposobljavanje u sportu u periodu 2016-2020. godine pokazuje da je u tih pet godina ukupno stručno osposobljeno 28 sportskih sudija i to samo u tri grane sporta (tenis, dizanje tegova i konjički sport).
Podatak da 80 saveza nema sportske posrednike sa izdatom dozvolom za rad može se u određeno meri razumeti, jer najveći broj naših sportskih organizacija i sportista nema potrebu za uslugama sportskih posrednika, imajući u vidu amaterski karakter sporta i male komercijalne efekte. Za ozbiljnu zabrinutost je, međutim, podatak da se i u nekoliko naših najvećih nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza ne izdaju dozvole za rad sportskim posrednicima koji faktički deluju u okvirima njihovog sporta. Fudbalski savez Srbije je, pri tom, najproblematičniji jer u okviru fudbala deluje i najveći broj sportskih posrednika. Pozivanje na sportska pravila FIFE o fudbalskim posrednicima nije opravdanje u tom pogledu, jer je to suprotno članu 6. stav 3. i članu 94. Zakona o sportu.
Kada je u pitanju školovanje sportskih stručnjaka, ono se vrši u skladu sa propisima o visokom obrazovanju, uz izuzetak određenih vidova srednjeg obrazovanja. Zakon o sportu u tom pogledu ne sadrži neka specijalna pravila. Na školovanje sportskih stručnjaka za sticanje visokog obrazovanja primenjuje se Zakon o visokom obrazovanju. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, na visokoškolskim ustanovama koje školuju sportske stručnjaka studiralo je u školskoj 2023/2024. godini ukupno 4.751 student (1.007 žena), od čega na osnovnim i integrisanim akademskim studijama 3.903 studenta (3.544 na OAS), 219 na osnovnim strukovnim studijama, jedan na strukovnim specijalističkim studijama, 449 na master akademskim studijama i 179 na doktorskim studijama. Na tri državna fakulteta sporta i fizičkog vaspitanja u Beogradu, Novom Sadu i Nišu studiralo je na osnovnim i integrisanim akademskim studijama ukupno 2.917 studenata (2.558 na OAS) i 193 studenta na osnovnim strukovnim studijama. Kako su u publikaciji Republičkog zavoda za statistiku za Univerzitet ALFA BK, Univerzitet Singidunum, Državni univerzitet u Novom Pazaru (integrisani univerziteti), Fakultet za sport i psihologiju, Pedagoški fakultet u Užicu i Visoku školu strukovnih studija za obrazovanje vaspitača i trenera iz Subotice dati samo zbirni podaci za sve studente, to prethodno navedenom broju studenta svakako treba dodati i broj studenata koji studira na ovim visokoškolskim ustanovama. Prema rešenjima o akreditaciji studijskih programa, na ovim visokoškolskim ustanovama može da se upiše u prvu godinu studija ukupno 220 studenata na osnovnim akademskim studijama, 87 na osnovnim strukovnim studijama i 130 na master akademskim studijama, ukupno 437 studenata. Dakle, može se konstatovati da je na visokoškolskim ustanovama koje školuju profesore fizičkog vaspitanja i sporta, sportske trenere i sportske menadžere studiralo u školskoj 2023/2024. godini oko 6.000 studenata, od kojih oko 3.500 za diplomirane profesore fizičkog vaspitanja i sporta. Ono što se, takođe, može videti iz podataka o broju studenata po akreditovanim studijskim programima jeste da više od polovine svih studenata na svim studijskim programima je na studijskim programima za sticanje naziva diplomirani profesor fizičkog vaspitanja i sporta, odnosno profesor fizičkog vaspitanja i sporta (trogodišnje OAS) i da je njih skoro duplo više nego onih koji studiraju na studijskim programima trener u sportu.
Za razliku od školovanja (obrazovanja) sportskih stručnjaka, kod stručnog osposobljavanja je, u suštini, reč o određenim kursevima na kojima se zainteresovana lica, koja ispunjavaju utvrđene uslove, stručno osposobljavanju za bavljenje određenim stručnim poslovima, koji su, po pravilu, nižeg nivoa od onih koji se mogu obavljati nakon školovanja. Od donošenja Zakona o sportu 2016. godine pa do aprila meseca 2025. godine ukupno je 20 organizacija, na osnovu ispunjenih uslova, dobilo rešenje za obavljanje stručnog osposobljavanja u sportu, s tim da se ubedljivo najveći broj organizacija bavi stručnim osposobljavanjem za trenerska i instruktorska sportska zvanja. Iz analize izdatih odobrenja vidi se da je odobrenim stručnim osposobljavanjem obuhvaćeno 10 sportskih zanimanja od mogućih 20 utvrđenih Nomenklaturom sportskih zanimanja i zvanja, pri čemu je različit obuhvat stručnim osposobljavanjem kada su u pitanju pojedina sportska zanimanja i različit je broj organizacija koje se bave stručnim osposobljavanjem za pojedina sportska zvanja i zanimanja. Najveći je obuhvat za sportska zanimanja trener u sportu, instruktor u sportu i organizator rekreacije u sportu, dok je za ostala izuzetno mali. Za sportska zanimanja sportski dokumentalista, sportski statističar, sportski novinar, sportski reporter, sportski propagandista, sportski psiholog i sportski nutricionista, nema odobrenih programa stručnog osposobljavanja. Pitanje je, da li je to zašto što nema zainteresovanih organizacija koje bi se bavile stručnim osposobljavanjem za ta sportska zanimanja ili nema zainteresovanih lica da se stručno osposobljavaju za ta zanimanja? U oba slučaja je pitanje, zašto je to tako i koja to lica onda u praksi obavljaju poslove iz tih sportskih zanimanja (kakva je njihova stručnost)? Prethodni pregled, u svakom slučaju, pokazuje da se nastavlja trend koji je postojao i pre donošenja Zakona o sportu iz 2016. godine, a to je da se stručno osposobljavanje dominantno odnosi samo na tri sportska zanimanja: trener u sportu, instruktor u sportu i organizator rekreacije u sportu.
Konačno, o kvalitetu stručnog rada u nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima govore i podaci i kategorisanim vrhunskim sportskim stručnjacima. Prema Upitniku dostavljenom Ministarstvu sporta, u 2024. godini u 87 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza bilo je ukupno 554 kategorisanih vrhunskih sportskih trenera, od kojih: devet žena zaslužnih trenera - pet u sportovima prve kategorije; 121 muškaraca zaslužnih trenera - 112 u sportovima prve kategorije; 14 žena trenera međunarodnog ranga - četiri u sportovima prve kategorije; 177 muškaraca trenera međunarodnog ranga - 77 u sportovima prve kategorije; 30 žena trenera nacionalnog ranga - jedna u sportovima prve kategorije; 203 muškaraca trenera nacionalnog ranga - 35 u sportovima prve kategorije. Iz upitnika se vidi da su ovo, suštinski gledano, podaci za olimpijske i paraolimpijske sportove, jer od 39 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza neolimpijskih sportova koji su popunili traženi upitnik, u 33 saveza nema kategorisanih sportskih trenera. Prema podacima Sportskog saveza Srbije koji vrši rangiranje sportskih stručnjaka u neolimpijskim sportovima, u 2024. godini nije bilo prijava za rangiranje sportskih stručnjaka od strane nadležnih nacionalnih sportskih saveza neolimpijskih sportova. Još su problematičniji podaci koji pokazuju da: 79 saveza nema žene zaslužne trenere; 71 savez nema muškarce zaslužne trenere; 76 saveza nema žene trenere međunarodnog ranga; 60 saveza ne muškarce trenere međunarodnog ranga; 74 saveza nema žene trenere nacionalnog ranga; 61 saveza nema muškarce trenere nacionalnog ranga.
Organizacije u oblasti sporta
Sredinom marta 2025. godine (14. mart 2025. godine) u nadležne registre kod Agencije za privredne registre bilo je upisano ukupno aktivnih 17.406 organizacija i preduzetnika u oblasti sporta: 16.221 sportskih udruženja, društava i saveza; 430 privrednih društava; 713 preduzetnika i 14 fondacija, a kod privrednih sudova još i 30 ustanova. Sredinom 2021. godine u nadležnim registrima je bilo upisano ukupno 15.947 aktivnih organizacija i preduzetnika (14.851 sportskih udruženja i saveza, 426 privrednih društava, 563 preduzetnika, 14 fondacija i 93 ustanove), što znači da se za nešto manje od četiri godine broj organizacija i preduzetnika povećao za 1.461 organizacija, s tim da je došlo do povećanja broja sportskih udruženja, društava i saveza za 1.370 i preduzetnika u sportu za 150, a do smanjenja broja privrednih društava (za 4) i ustanova (za 60). Do drastičnog smanjenja broja ustanova u oblasti sporta došlo je zbog izuzetno malih zarada zaposlenih u javnim ustanova u oblasti sporta u jedinicama lokalne samouprave (mali koeficijenti) jer se Uredba o koeficijentima plata zaposlenih u javnim službama nije menjala kada je u pitanju sport više od 15 godina, i pretvaranja ovih ustanova u privredna društva (uključujući i javna preduzeća) ili promene šifre delatnosti (najčešće šifre delatnosti iz oblasti kulture).
Kada se pogleda kako je išlo osnivanje i upis u nadležni registar udruženja i društava i saveza u oblasti sporta po godinama, onda se dobija: između 1996 (kada je donet prvi Zakon o sportu) i 2010. godine - 7.290; između 2011. godine (kada je donet drugi Zakon o sportu) i 2015. godine - 2.749; između 2016. godine (kada je donet važeći Zakon o sportu) i 2024. godine - 5.070. Ni jedne godine nije osnovano manje od 500 novih organizacija (od 1996. do 2024. godine prosečno 521 godišnje, od 2016. do 2024. godine prosečno 563 godišnje). Prosečno gledano, najveće je povećanje fudbalskih klubova.
Detaljniji uvid u nadležne registre koje vodi Agencija za privredne registre daje još bolji uvid u strukturu organizacija u oblasti sporta, koji je od izuzetnog značaja za planiranje razvoja sporta u Republici Srbiji.
Broj aktivnih registrovanih udruženja, društava i saveza u oblasti sporta na dan 14. mart 2025. godine bio je 16.221. Od toga: sportskih udruženja - 14.648 (90,30%); sportskih društava - 309 (1,90%); granskih sportskih saveza - 549 (3,38%); Olimpijski komitet - 1; stručnih sportskih udruženja - 108 (0,67%); teritorijalnih sportskih saveza - 454 (2,80%); drugih udruženja i saveza - 152 (0,94%); ogranaka: 685. Sa stanovišta Zakona o sportu prethodno navedeno razvrstavanje nije potpuno pouzdano (tačno) jer su pod pojedinim pravnim oblicima upisivane organizacije koje tu ne pripadaju: pod drugim udruženjima i savezima vode se i pojedini fudbalski klubovi, udruženja ribolovaca, atletski klubovi, karling klubovi i dr.; pod sportskim društvima vode se i pojedina planinarska društva, fudbalski klubovi, košarkaški klubovi, streljački klubovi, rukometni klubovi i dr.; pod teritorijalnim sportskim savezima vode se i pojedini regionalni i opštinski fudbalski savezi, granski savezi, gradski savezi za školski sport i dr. Ovaj "problem" je posledica principa formalnosti upisa u Registar udruženja, društava i saveza u oblasti sporta i da Agencija za privredne registre upisuje podatke onako kako su navedeni u prijavi. Samim tim, podaci iz nadležnih registara koje vodi Agencija za privredne registre nisu u potpunosti pouzdani sa stanovišta usklađenosti sa Zakonom o sportu.
Ako se broj registrovanih udruženja, društava i saveza u oblasti sporta podeli prema upravnim okruzima dobijaju se sledeći podaci: Grad Beograd: 4.323; Južnobački: 1.733; Nišavski: 735; Sremski: 714; Južnobanatski: 666: Šumadijski: 648; Mačvanski 591; Braničevski: 512; Zlatiborski: 550; Raški: 539; Zapadnobački: 465; Moravičiki: 444; Pomoravski: 444; Rasinski: 442; Srednjobanatski: 439; Severnobački: 388; Jablanički 320; Kolubarski: 370; Podunavski: 347; Severnobanatrski: 277; Pčinjski: 255; Zaječarski: 249; Borski: 240; svi Kosovsko-Metohijski: 217; Pirotski: 178; Toplički: 135.
Kada se pogleda koliko je upisano privrednih društva u oblasti sporta u Registar privrednih društava kod Agencije za privredne registre na dan 14. mart 2025. godine dobijaju se da je aktivnih 430 privrednih društava, od kojih je 322 u Beogradu. Ako se registrovana aktivna privredna društva podele na pojedine pravne oblike, onda se dobija: akcionarska društva: 1; društva sa ograničenom odgovornošću: 412 (95,81%); javna preduzeća: 11; ortačko društvo: 1; ogranak stranog privrednog društva: 5. Od donošenja važećeg Zakona o sportu pa do marta meseca 2025. godine ukupno je osnovano 270 privrednih društava. Gledano po veličini, aktivna privredna društva su razvrstana na: mikro: 340; mala: 27; srednja: 6; bez oznake veličine: 57.
Kada su u pitanju preduzetnici u oblasti sporta, u Registru preduzetnika kod Agencije za privredne registre ukupno je upisano 713 preduzetnika (svi aktivni). Ukupno je 595 preduzetnika registrovano od 2016. do marta meseca 2025. godine. Za 179 preduzetnika registrovana je veličina "mikro", a za ostale nema u Registru oznake veličine. Od 713 preduzetnika, 668 su domaća fizička lica, a 45 su strana fizička lica.
Sportske organizacije
Prema Zakonu o sportu, sportska organizacija je organizacija u oblasti sporta osnovana radi obavljanja sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti u obliku sportskog udruženja ili sportskog privrednog društva (član 33. ZS). Najveći broj sportskih organizacija u Republici Srbiji organizovan je kao sportsko udruženje (građana), a samo mali broj je u obliku privrednih društava (društva sa ograničenom odgovornošću i akcionarska društva).
Prema istraživanju Ministarstva sporta, putem upitnika za nadležne nacionalne sportske saveze, sredinom 2024. godine u okviru 87 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza bilo je:
- 8.063 sportskih organizacija su u članstvu nadležnih nacionalnih sportskih saveza;
- 5.578 (69,18%) sportskih organizacija su u članstvu saveza olimpijskih sportova, 1.847 (22,91%) u članstvu saveza neolimpijskih sportova, 374 (4,64%) u članstvu saveza paraolimpijskih sportova i 423 (5,25%) u članstvu saveza neparaolimpijskih sportova.
- 4.761 (59,05%) sportskih organizacija su u članstvu saveza prve kategorije, 1.803 (22,36%) u članstvu saveza druge kategorije, 783 (9,71%) u članstvu saveza treće kategorije, 370 (4,59%) je u članstvu saveza četvrte kategorije, 272 (3,37%) je u članstvu saveza pete kategorije i 74 (0,92) je u članstvu saveza šeste kategorije;
- 5.072 (62,90%) sportskih organizacija su u članstvu sedam nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza koji imaju više od 200 članova (Fudbalski savez Srbije 3.087 - 38,29%; Šahovski savez Srbije 489 - 6,06%; Košarkaški savez Srbije 431 - 5,35%; Karate federacija Srbije 325 - 4,03%; Savez Srbije za bodi bilding, fitnes, bodi fitnes i aerobik 295 - 3,66%; Odbojkaški savez Srbije 229 - 2,84%, Rukometni savez Srbije 216 - 2,68%), a još 1.006 je u članstvu sedam saveza sa više od 100 a manje od 200 članova.
Prema podacima iz Registra udruženja, društava i saveza u oblasti sporta koji vodi Agencija za privredne registre, sredinom marta 2025. godine bilo je ukupno registrovano 14.647 aktivnih sportskih udruženja, i to za šifre delatnosti: 9311, 9312, 9313, 9319, 9321, 9412. Za šifre delatnosti 9312 i 9313 koje obuhvataju delatnost sportskih klubova i fitnes klubova, bilo je registrovano 13.153 (89,80%) sportskih udruženja. Za šifru delatnosti 9319 (ostale sportske delatnosti) bilo je registrovano 1.491 (10,18%) aktivnih sportskih udruženja. Problem je što se u okviru ovih sportskih udruženja koji su registrovani za šifru delatnosti 9319 nalazi i 68 granskih saveza (npr. Rvački savez Srbije, Kuglaški savez Srbije, Fudbalski savez Grada Jagodine) i saveza za oblasti sporta (Asocijacija sporta za sve Valjeva), određeni broj "drugih udruženja" u oblasti sporta (npr. Udruženje navijača KK Partizan, Udruženje sudija konjičkog saveza Srbije, Međunarodna biciklistička trka kroz Srbiju), nekoliko sportskih društava (npr. Sportsko društvo Sinđelić, Sportsko društvo Crvena Zvezda) i nekoliko teritorijalnih sportskih saveza (npr. Sportski savez grada Loznice, Sportski savez opštine Grocka). U nazivu sportskih udruženja registrovanih za šifru delatnosti 9319 reč "klub" ima 119 sportskih udruženja a 729 reči "sportsko udruženje". Inače, reč "klub" u svom nazivu je imalo 8676 sportskih udruženja. Kada se sve ovo analizira, može se zaključiti da je u martu 2025. godine bilo oko 14.000 (14.002) sportskih organizacija kao sportskih udruženja. Najveći broj sportskih udruženja je sa sedištem u Beogradu. U martu 2025. godine ukupno 3829 (26,14%) sportskih udruženja je imalo sedište u Beogradu, od kojih je 3.672 (25,07%) sportskih organizacija kao sportskih udruženja.
Prema podacima Registra privrednih društava, početkom 2025. godine od 430 aktivnih privrednih društava u oblasti sporta ukupno 44 (10,23%) privredna društva (sve društva sa ograničenom odgovornošću) je bilo registrovano za šifru delatnosti 9312: delatnost sportskih klubova. U svom poslovnom imenu, samo 9 društava sa ograničenom odgovornošću ima oznaku "sportsko privredno društvo", dok 25 privrednih društava ima oznaku "klub". Kada se pogledaju nazivi tih 44 privrednih društava može se videti da većina njih nije, u stvari, sportsko privredno društvo u smislu člana 92. Zakona o sportu, a morali bi da budi ako su već registrovani za šifru 9312. Suštinski, naziv pojedinih privrednih društava je suprotan član 92. stav 8. Zakona o sportu jer dovodi u zabludu u pogledu grane ili oblasti sporta kome pripada sportsko privredno društvo, odnosno o tome o kakvoj se vrsti pravnog lica radi. Na primer, kada se pogleda zvanični sajt privrednog društva "Sportsko društvo Vranje 1093" d.o.o. vidi se da je u pitanju sportsko privredno društvo iz člana 92. Zakona o sportu, koje učestvuje u takmičenjima u nekoliko grana sporta (rukomet, odbojka, futsal), a iz naziva ne samo da se to ne vidi već se stvara utisak da je u pitanju sportsko društvo koje je regulisano član 96. Zakona o sportu.
Ključni razlog za mali broj sportskih privrednih društava je nedonošenje zakona iz člana 179. stav 1. Zakona o sportu kojim bi se konačno regulisalo pitanje društvene, odnosno javne svojine u organizacijama u oblasti sporta, kao i nepostojanje u Zakonu o sportu odredbi o dobrovoljnoj promeni oblika iz sportskog udruženja u sportsko privredno društvo. Ovo je posebno ograničavajući faktor za razvoj profesionalnog sporta u Srbiji, a značajnim delom i celog klupskog vrhunskog sporta.
Sportska društva
Prema Zakonu o sportu, sportske organizacije mogu se, radi uređivanja i ostvarivanja zajedničkih ciljeva i interesa, kao i zajedničkog nastupanja u oblasti sporta, udruživati u sportska društva (član 96. stav 1. ZS). Početkom 2025. godine u Registru udruženja, društava i saveza u oblasti sporta bilo je upisano 309 sportskih društava. Međutim, pod tom kategorijom organizacija u oblasti sporta upisana su (pogrešno) i brojna planinarska društva i pojedini fudbalski klubovi, košarkaški klubovi, streljački klubovi, rukometni klubovi, stonoteniski klubovi, bokserski klubovi, društva za rekreaciju i dr. sportska udruženja. U svom nazivu oznaku "sportsko društvo" imalo je ukupno 118 organizacija. Nasuprot tome, Sportsko društvo "Crvena zvezda" je registrovano kao sportsko udruženje.
Granski sportski savezi
Sportske organizacije, teritorijalni granski sportski savezi, samostalni profesionalni sportisti, savezi i stručna i druga udruženja u određenoj grani sporta koja ispunjavaju uslove za obavljanje sportskih aktivnosti i delatnosti propisane Zakonom o sportu mogu se, radi uređivanja pitanja od zajedničkog interesa, zajedničkog reprezentovanja, uređivanja pitanja organizovanja takmičenja i statusa sportista u određenoj grani sporta, udruživati u granske sportske saveze za jednu ili više sportskih grana, u skladu sa zakonom i sportskim pravilima nadležnog nacionalnog granskog sportskog saveza. Navedene organizacije moraju biti upisane u nadležni registar (član 97. st. 1. i 2. ZS). Sportske organizacije koje okupljaju lica s invaliditetom mogu se udruživati po sportskim granama ili po drugom kriterijumu, u skladu sa sportskim pravilima nadležnih međunarodnih sportskih saveza (član 97. stav 4. ZS).
Nadležni nacionalni granski sportski savez je vrh piramidalnog organizovanja u određenoj grani sporta i ima dominantan položaj u grani sporta za koju je nadležan. Nadležni nacionalni granski sportski savez jeste najviši oblik udruživanja u Republici Srbiji u odgovarajućoj grani sporta (član 99. stav 1. ZS). On je onaj nacionalni granski sportski savez koji uređuje putem sportskih pravila obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti u određenoj grani sporta, u skladu sa Zakonom o sportu (član 3. stav 1. tačka 18) ZS). Samo jedan sportski savez može da stekne status nadležnog nacionalnog granskog sportskog saveza u jednoj grani sporta, osim u slučaju sporta osoba sa invaliditetom (član 99. stav 3. ZS). Status nadležnog nacionalnog granskog sportskog saveza stiče se na osnovu akta koji donosi ministar nadležan za sport, u skladu sa članom 120. stav 2. tačka 1) Zakona o sportu.
U decembru 2024. godine, od 150 grana sporta nadležni nacionalni granski sportski savezi su utvrđeni za 127 grana sporta, a za 23 grane sporta nisu. U ostalim granama sporta postoje određeni nadležni nacionalni granski sportski savezi i njih je 103, ali nekoliko njih postoje samo "na papiru" i ne ostvaruju svoje zakonom utvrđene nadležnosti, uključujući i da nemaju ni zvanični internet sajt. Važno je, takođe, konstatovati i da su pojedini savezi nadležni za više grana sporta: Paraolimpijski komitet Srbije je nadležan za 12 paraolimpijskih grana sporta, 11 nacionalnih granskih sportskih saveza je nadležno za po dve grane sporta. U situaciji kada u određenoj grani sporta ne postoji nadležni nacionalni granski sportski savez ili on ne funkcioniše u skladu sa zakonom, Zakonom o sportu je propisano da će ministar nadležan za sport rešenjem utvrditi da su ispunjeni uslovi da Sportski savez Srbije privremeno ostvaruje nadležnosti i prava i obaveze nacionalnog sportskog saveza iz čl. 99, 100 i 106. Zakona o sportu za određenu granu sporta (član 102. stav 3. tačka 9) i stav 5. Zakona o sportu). Iako obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti u određenoj grani sporta ne može da zakonito funkcioniše bez nadležnog nacionalnog granskog sportskog saveza, od donošenja Zakona o sportu samo u jednom slučaju je doneto rešenje o privremenom poveravanju Sportskom savezu Srbije da obavlja nadležnosti u određenoj grani sporta, i to 2024. godine u grani sporta veslanje i u odnosu na Veslački savez Srbije.
Uslovi koje treba da ispuni neki nacionalni sportski savez da bi mogao da stekne status nadležnog nacionalnog granskog sportskog saveza propisani su član 120. stav 3. Zakona o sportu. Ti uslovi su određeni na opšti i neprecizan način, a Zakonom o sportu nije dato ovlašćenje ministru nadležnom za sport da bliže precizira ove uslove niti da utvrdi postupak za utvrđivanje ispunjenosti propisanih uslova. Time se u praksi utvrđivanje ispunjenosti uslove svelo na "slobodnu procenu" učesnika u donošenju podzakonskog akta iz člana 120. stav 2. tačka 1) Zakona o sportu kojim se utvrđuju nadležni nacionalni sportski savezi za sportske grane i oblasti sporta (Ministarstva sporta koje donosi pravilnik, i Sportskog saveza Srbije, Olimpijskog komiteta Srbije i Paraolimpijskog komiteta Srbije koji daju mišljenje o podnetom zahtevu za izmenu pravilnika). Tako nije, na primer, na međunarodnom nivou kada se prepoznaju nadležni međunarodni sportski savezi i ta iskustva treba koristiti kao primer dobre prakse.
Nadležni nacionalni granski sportski savezi su vrh piramidalnog organizovanja u određenoj grani sporta i imaju dominantan položaj u granama sporta za koje su nadležni, imajući u vidu da je članom 99. stav 3. Zakona o sportu utvrđeno da samo jedan sportski savez može da stekne status nadležnog nacionalnog granskog sportskog saveza u jednoj grani sporta, osim u slučaju sporta osoba sa invaliditetom. U skladu sa takvim položajem, Zakon o sportu, Zakon o sprečavanju dopinga u sportu i Zakon o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama im daju i priznaju brojna ovlašćenja i nadležnosti.
Prema istraživanju Ministarstva sporta iz 2024. godine, u okviru 87 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza bilo je u članstvu 8.622 organizacija, od kojih: 8.063 sportskih organizacija, 101 pokrajinskih saveza, 257 gradskih/opštinskih saveza; 105 regionalnih saveza; 56 stručnih udruženja; 18 drugih udruženja; 25 ostalih članova. U članstvu saveza olimpijskih sportova je 5578 sportskih organizacija, 1.847 u članstvu saveza neolimpijskih sportova, 374 u članstvu saveza paraolimpijskih sportova i 423 u članstvu saveza neparaolimpijskih sportova. Više od polovine (4.761) svih sportskih organizacija je u članstvu nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza prve kategorije. Struktura članstva je različita u velikim i malim savezima. Značajan je podatak da 16 saveza ima samo sportske organizacije u članstvu, 28 saveza nema opštinske/gradske saveze u članstvu, 71 savez nema okružne i međuopštinske saveze u članstvu i da 55 saveza nema stručna udruženja u članstvu.
Sa stanovišta teritorijalne organizacije: 37 saveza ima jedan nivo teritorijalne organizacije; 15 saveza ima dva nivoa teritorijalne organizacije; 15 saveza ima 3 nivoa teritorijalne organizacije; 13 saveza ima četiri nivoa teritorijalne organizacije; 5 saveza ima pet nivoa teritorijalne organizacije; jedan savez ima 7 nivoa teritorijalne organizacije.
U odnosu na međunarodnu organizovanost, tri nadležna nacionalna granska sportska saveza nisu u članstvu nadležnog međunarodnog sportskog saveza, dok 34 saveza nema predstavnika u rukovodećim organima nadležnog međunarodnog sportskog saveza.
U takmičarskoj sezoni 2023/2024. u okviru 87 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza bilo je ukupno 11.474 ekipa u svim kategorijama, od kojih 7.631 seniorskih. Interesantan je, međutim, podatak da u 17 saveza nije bilo seniorskih takmičarskih ekipa, a da 27 saveza nije imalo registrovane takmičarske ekipe u mlađim kategorijama.
Prethodno navedenim podacima treba dodati i podatke o granskim sportskim savezima iz Registra udruženja, društava i saveza u oblasti sporta koji vodi Agencija za privredne registre. Sredinom marta 2025. godine u ovom Registru bilo je upisano ukupno 549 granskih sportskih saveza, od kojih je 236 sa sedištem u Beogradu. Za šifru delatnosti 9312 bilo je registrovano 34 granska saveza a 515 je registrovano za šifru delatnosti 9319. Navedeni broj granskih sportskih saveza nije u potpunosti pouzdan jer su kao granski sportski savezi registrovani i pojedini sportski savezi za oblasti sporta, kako nacionalni tako i lokalni (npr. Savez za rekreativni sport Republike Srbije, Univerzitetski sportski savez Srbije, Savez za školski sport Srbije). S druge strane, jedan broj granskih sportskih saveza je registrovan ili kao "sportsko udruženje" (npr. Rvački savez Srbije, Kuglaški savez Srbije), ili kao "teritorijalni sportski savez" (npr. Boćarski savez Srbije, Kjokušinkai savez Srbije). Koliko je registrovano nacionalnih granskih sportskih saveza, ne može se sa potpunom sigurnošću reći jer se takav podatak ne registruje posebno, ali se taj broj može posredno naći pregledom podataka o nazivima granskih sportskih saveza, uključujući i one koji su pogrešno registrovani kao sportska udruženja ili teritorijalni sportski savezi. Na osnovu tih podataka može se zaključiti da je ukupno registrovano 164 nacionalna granska sportska saveza. U najvećem broju sportova registrovan je samo jedan nacionalni granski sportski savez i uvek je reč o nadležnom nacionalnom granskom sportskom savezu. Međutim, postoje i sportovi u kojim ima više registrovanih nacionalnih sportskih saveza: karate 14; kjokušinkai 5; aikido 5; automobilizam 4; e-sport 4; moto sport 4; skokovi u vodu 2; powerlifting 2.
Kada se uporedi broj organizacija koje su registrovane u nadležnom registru kod Agencije za privredne registre sa broj organizacija koje su u članstvu nadležnih nacionalnih sportskih saveza može se uočiti da značajan broj registrovanih organizacija nije u članstvu nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza. Neki od izabranih pokazatelja su sledeći: Fudbal: 4.081 registrovanih organizacija (u članstvu FSS: 3.199 - 78,39%); Košarka: 1.190 registrovanih organizacija (u članstvu KSS: 433 - 36,39%); Fitnes: 1.310 registrovanih organizacija (u članstvu SSBFBF: 293 - 22,37%); Karate: 903 registrovanih organizacija (u članstvu KFS: 328 - 36,32%); Odbojka: 831 registrovanih organizacija (u članstvu OSS: 248 - 29,84%); Šah: 755 registrovanih organizacija (u članstvu ŠSS: 559 - 74,04%); Rukomet: 734 registrovanih organizacija (u članstvu RSS: 278 - 37,87%); Atletika: 593 registrovanih organizacija (u članstvu SAS: 96 - 16,19%); Streljaštvo: 500 registrovanih organizacija (u članstvu SSS: 119 - 23,80%); Plivanje: 538 registrovanih organizacija (u članstvu PSS: 86 15,99%); Tenis: 561 registrovanih organizacija (u članstvu TSS: 120 - 21,39%); Vaterpolo: 149 registrovanih organizacija (u članstvu VSS: 61 - 40,94%). Iz ovih podataka se može jasno uočiti za ogroman broj registrovanih organizacija funkcioniše izvan nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza i izvan zvaničnog, organizovanog sistema sporta Republike Srbije.
Pravilnikom o nadležnim nacionalnim sportskim savezima za grane i oblasti sporta u Republici Srbiju utvrđeno je koji su nacionalni sportski savezi nadležni za pojedinu granu ili oblast sporta. Međutim, uvidom u nadležni Registar kod Agencije za privredne registre može se videti da određeni nadležni nacionalni sportski savezi nisu u tom Registru i registrovani za sve grane sporta za koje su nadležni. Na primer, Košarkaški savez Srbije je registrovan za granu sporta košarka, ali nije i za "košarku u kolicima", dok je Sportski savez gluvih Srbije registrovan za 16 grana sporta ali ne i za "sport gluvih i nagluvih".
Sportski savezi za oblasti sporta
Sportske organizacije i stručna i druga udruženja i savezi u određenoj oblasti sporta mogu se udruživati u odgovarajuće sportske saveze za oblasti sporta, u skladu sa zakonom i sportskim pravilima nadležnog nacionalnog sportskog saveza za određenu oblast sporta (član 106. ZS). Sportski savezi za oblasti sporta se u Registru udruženja, društava i saveza u oblasti sporta registruju kao "druga udruženja i savezi u oblasti sporta", u skladu sa čl. 105. i 106. Zakona o sportu. U Registru je sredinom marta meseca 2025. godine u ovoj grupi organizacija u oblasti sporta registrovano ukupno 152 aktivnih sportskih udruženja i saveza. Kada se bliže pogleda njihova struktura, na osnovu naziva, vidi se da je registrovano samo 23 saveza iz oblasti sporta i to: 13 saveza za školski sport; 7 saveza (asocijacija) za sportsku rekreaciju/sport za sve; 1 savez za sport u dijaspori; 1 savez za sport na selu; 1 savez za sport u firmama. Mnogo više je saveza iz oblasti sporta koji su registrovani kao teritorijalni sportski savezi (devet saveza iz sportske rekreacije, 23 saveza iz školskog sporta i dva iz sokolskog sporta) ili granski sportski savezi (devet saveza iz sportske rekreacije, 14 sveza iz školskog sporta, dva saveza iz fizičkog vaspitanja dece predškolskog uzrasta i dva saveza iz svebor oblasti sporta).
Prema Pravilniku o sportskim granama i oblastima sporta i sportskim disciplinama u okviru sportskih grana i oblasti sporta, u Republici Srbiji postoje 13 oblasti sporta, od kojih je za 12 utvrđen nadležni nacionalni sportski savez dok za oblast fizičko vaspitanje dece predškolskog uzrasta nije. Za svaku od oblasti sporta utvrđen je jedan nadležni nacionalni sportski savez, osim za oblast sportske rekreacije u kojoj postoji četiri nadležna nacionalna sportska saveza: Asocijacija sporta za sve Srbije, Savez za rekreaciju i fitnes Srbije, Savez Srbije za bodi bilding, fitnes, bodi fitnes i aerobik i Savez za rekreativni sport Republike Srbije. Savez Srbije za bodi bilding, fitnes, bodi fitnes i aerobik, iako nadležni nacionalni granski sportski savez za granu sporta fitnes i bodi bilding, je ovom spisku "dodat" jer je kao jedna od sportskih disciplina sportske rekreacije naveden i "fitnes". Tako je jedino fitnes kao priznata grana sporta u isto vreme određen i kao sportska disciplina jedne od oblasti sporta, za razliku od svih drugih grana sporta. Zbog ovoga je nemoguće odrediti koliko se organizacija registrovanih za šifru delatnosti 9313 (fitnes klubovi) u stvari bavi fitnesom kao granom sporta a koliko kao rekreativnom sportskom disciplinom. Sportski savez Srbije je određen kao nadležni nacionalni sportski savez za 5 oblasti sporta (sport u vojsci, sport u policiji, sport u dijaspori, sport starijih osoba i seoski sport), ali treba voditi računa da ovaj krovni nacionalni sportski savez ima na osnovu člana 102. stav 3. Zakona o sportu direktnu zakonsku nadležnost i za "sportsku rekreaciju, sport dece, uključujući fizičko vaspitanje dece predškolskog uzrasta i školski sport i za univerzitetski sport".
Prema ranije navedenim podacima iz Registra udruženja, društava i saveza u oblasti sporta, sredinom marta meseca 2025. godine u ovom Registru je bilo ukupno registrovano 1.243 organizacija u 12 oblasti sporta (u oblasti sport starijih osoba nije bilo registrovanih organizacija), uključujući i organizacije registrovane za granu sporta aerobik koja je samo jedna od sportskih disciplina sportske rekreacije (bez aerobika broj registrovanih organizacije je 1.039). Ako se navedeni broj registrovanih organizacija za pojedine oblasti sporta uporedi sa podacima koje su Ministarstvu sporta dali pet nadležnih nacionalnih sportski savezi za sportsku rekreaciju, školski sport i sokolski sport, u avgustu 2024. godini kroz popunjeni Upitnik o broju organizacija u oblasti sporta koji su u članstvu (neposrednom i posrednom) tih nadležnih nacionalnih sportskih saveza, onda se može uočiti da i u oblastima sporta značajan broj registrovanih organizacija nije u članstvu nadležnih nacionalnih sportskih saveza. Na primer, u oblasti sportske rekreacije je ukupno registrovano 842 organizacije, od kojih je u članstvu nadležnih nacionalnih sportskih saveza 529 (62,83%).
Teritorijalni sportski savezi
Teritorijalni sportski savez (za Republiku Srbiju, autonomnu pokrajinu, jedinicu lokalne samouprave, gradsku opštinu) osnivaju organizacije u oblasti sporta sa određene teritorije, radi uređivanja i ostvarivanja sportskih pitanja od zajedničkog interes (član 102. ZS). Ukoliko na teritoriji iste jedinice lokalne samouprave ima više registrovanih teritorijalnih sportskih saveza, status nadležnog teritorijalnog sportskog saveza ima onaj sportski savez koji je učlanjen u Sportski savez Srbije (član 138. stav 6. ZS). Prema podacima Sportskog saveza Srbije, u 2024. godini u članstvu ovog saveza bilo je 139 sportskih saveza jedinica lokalne samouprave i gradskih opština i dva pokrajinska sportska saveza. Jedine dve jedinice lokalne samouprave u kojima nije obrazovan teritorijalni sportski savez jesu Loznica i Crna Trava.
Prema podacima Agencije za privredne registre, u Registru udruženja, društava i saveza u oblasti sporta bilo je sredinom marta 2025. godine ukupno registrovano 454 aktivnih teritorijalnih sportskih saveza. Međutim, kada se bliže pogleda struktura tih registrovanih saveza može se videti da većina registrovanih saveza u stvari i nisu teritorijalni sportski savezi iz člana 102. Zakona o sportu već su ili granski sportski savezi ili sportski savezi za neku oblast sporta. Pravih teritorijalnih sportskih saveza je 180, od kojih 2 pokrajinska i 178 jedinica lokalne samouprave i gradskih opština. Svi ovi savezi su registrovani za šifru delatnosti 9319 (ostale sportske delatnosti). Većina teritorijalnih sportskih saveza je registrovana za "sve grane sporta" (npr. Sportski savez Beograda, Gradski sportski savez Novog Sada), dok je jedan broj saveza registrovan za pojedine sportove (najverovatnije one koji postoje na teritoriji jedinice lokalne samouprave).
Ministarstvo sporta i Sportski savez Srbije su u septembru 2024. godini sproveli istraživanje, putem upitnika, o stanju u nadležnim teritorijalnim sportskim savezima. Upitnik je popunilo 124 teritorijalna sportska saveza, članova Sportskog saveza Srbije (upitnik nije popunilo nekoliko sportskih saveza iz manjih jedinica lokalne samouprave koji su neaktivni). Podaci iz upitnika pokazuju sledeće: 15 saveza ima dobijeno rešenje nadležnog sportskog inspektora o ispunjenosti uslova za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti; ukupna broj članova saveza - 5.764; ukupan broj sportskih organizacija u članstvu saveza - 5.156; ukupna broj sportsko rekreativnih organizacija u članstvu saveza - 547 (37 saveza nema u članstvu ni jednu ovu organizaciju); ukupan broj organizacija iz školskog sporta u članstvu saveza - 99 (56 saveza nema u članstvu ni jednu ovu organizaciju); ukupan broj zaposlenih lica u savezima - 371 (27 saveza nema zaposleno ni jedno lice); ukupan broj honorarno angažovanih lica u savezima - 195 (71 savez nema honorarno angažovana lica); ukupan broj sportskih stručnjaka zaposlenih u savezima - 163 (48 saveza nemaju zaposlenog sportskog stručnjaka). Navedeni podaci pokazuju da je manje od jedne trećine svih registrovanih organizacija u oblasti sporta u članstvu nadležnih teritorijalnih sportskih saveza jedinica lokalne samouprave kao i da značajan broj saveza nema dovoljne stručne kapacitete za obavljanje nadležnosti zbog kojih postoje.
Krovni sportski savezi
U Republici Srbiji postoje tri krovna nacionalna sportska saveza: Sportski savez Srbije, Olimpijski komitet Srbije i Paraolimpijski komitet Srbije. Oni predstavljaju vrh piramidalnog organizovanja srpskog sporta, svaki u svom području delovanja: Olimpijski komitet Srbije za olimpijski sport, Paraolimpijski komitet Srbije za paraolimpijski sport i Sportski savez Srbije za neolimpijski i neparaolimpijski sport, oblasti sporta i teritorijalne sportske saveze. Sva tri saveza imaju status nadležnih nacionalnih sportskih saveza za područja sporta za koja su u skladu sa Zakonom o sportu nadležni.
Sportski savez Srbije (SSS) je nadležni nacionalni teritorijalni sportski savez koji obavlja poslove (član 102. stav 3. ZS) kojima se obezbeđuju uslovi za praćenje, razvoj i unapređenje sportske rekreacije, sporta dece, uključujući fizičko vaspitanje dece predškolskog uzrasta i školski sport, univerzitetski sport, sport u dijaspori i vrhunskog sporta u neolimpijskim sportovima, kao i druge poslove u skladu sa Zakonom o sportu i Nacionalnom strategijom razvoja sporta. Prema podacima koji su dostavljeni Ministarstvu sporta sredinom 2024. godine putem Upitnika, Sportski savez Srbije je imao u redovnom i pridruženom članstvu dva pokrajinska sportska saveza, 139 opštinskih/gradskih sportskih saveza, jedan nacionalno stručno udruženje, dva druga nacionalna udruženja, 111 nacionalnih granskih sportskih saveza i nacionalnih sportskih saveza za oblasti sporta, kao i sedam drugih saveza kao pomažućih članova. U Savezu je bilo zaposleno 21 lice, od kojih 10 žena. Honorarno je angažovano 23 lica. Od zaposlenih lica tri su imala status sportskog stručnjaka (jedna žena).
Olimpijski komitet Srbije (OKS) jeste organizacija u oblasti sporta, obrazovana u skladu s Olimpijskom poveljom i priznata od strane Međunarodnog olimpijskog komiteta (član 103. ZS). Suštinski, Olimpijski komitet Srbije je nadležni, krovni, nacionalni sportski savez za olimpijski sport. Olimpijski komitet Srbije obavlja poslove kojima se obezbeđuju uslovi za: praćenje, razvoj i unapređenje vrhunskog sporta i sistema vrhunskog sporta u olimpijskim sportovima, organizaciju i održavanje međunarodnih sportskih takmičenja koja su u nadležnosti Međunarodnog olimpijskog komiteta, ostvarivanje muđudržavne i međunarodne sportske saradnje i realizaciju programa i projekata iz ove oblasti koji su od opšteg interesa za Republiku Srbiju, kao i druge poslove u skladu sa Zakonom o sportu. Prema podacima koji su dostavljeni Ministarstvu sporta sredinom 2024. godine putem Upitnika, Olimpijski komitet Srbije je imao u redovnom članstvu 46 članova. U OKS je bilo zaposleno 23 lica, od kojih 13 žena. Honorarno je angažovano 58 lica. Od zaposlenih lica pet lica ima status sportskog stručnjaka (dve žene).
Paraolimpijski komitet Srbije (POKS) jeste organizacija u oblasti sporta obrazovana u skladu s Paraolimpijskom poveljom i priznata od strane Međunarodnog paraolimpijskog komiteta (član 103. stav 7. Zakona o sportu). Paraolimpijski komitet Srbije obavlja poslove kojima se obezbeđuju uslovi za: praćenje, razvoj i unapređenje sporta osoba sa invaliditetom, organizaciju i održavanje međunarodnih sportskih takmičenja koja su u nadležnosti Međunarodnog paraolimpijskog komiteta, ostvarivanje međudržavne i međunarodne sportske saradnje i realizaciju programa i projekata iz oblasti sporta osoba sa invaliditetom koji su od opšteg interesa za Republiku Srbiju, kao i druge poslove u skladu sa Zakonom o sportu. Prema podacima koji su dostavljeni Ministarstvu sporta sredinom 2024. godine putem Upitnika, Paraolimpijski komitet Srbije je imao u redovnom članstvu 57 članova, od kojih 46 sportskih organizacija i 11 nacionalnih sportskih saveza. Ovakva struktura članstva je posledica odredbi Statuta i Pravilnika o članstvu u Paraolimpijskom komitetu Srbije kojima je utvrđeno koje organizacije mogu da budu članovi POKSa. Prema odredbama čl. 18. i 27. Statuta, POKS je organizacija u koju se udružuju svi sportski savezi paraolimpijskih grana sporta Republike Srbije koji su registrovani u skladu sa Zakonom o sportu Republike Srbije i koji su direktno ili posredno učlanjeni u međunarodne sportske federacije koje su nadležne za sportove obuhvaćene programom Paraolimpijskih igara. Granski sportski savez koji je odgovarajućim pravilnikom prepoznat kao nadležan i za olimpijsku i za paraolimpijsku granu sporta, a učlanjen je u POKS, mora da ima organizacionu jedinicu za paraolimpijski sport, a u Skupštini POKS treba da ga predstavlja lice delegirano od strane te organizacione jedinice za paraolimpijski sport. Članovi POKS su, međutim, i klubovi i udruženja u sportskim granama za koje je POKS Pravilnikom o nadležnim nacionalnim sportskim savezima za sportske grane i oblasti sporta u Republici Srbiji prepoznat kao nadležan nacionalni sportski savez. Ovi klubovi su, do osnivanja, prepoznavanja i priznavanja nacionalnog granskog sportskog saveza u koji bi bili učlanjeni, okupljeni u organizacione jedinice za sportske grane u koje delegiraju svoje predstavnike i na taj način ostvaruju svoja prava i obaveze. Upravni odbor POKS osniva organizacionu jedinicu POKS za svaku sportsku granu aktivnu u Republici Srbiji za koji POKS ima ulogu nacionalnog granskog sportskog saveza u oblasti paraolimpijskog sporta. Uvidom u Registar udruženja, društava i saveza u oblasti sporta može se konstatovati da početkom 2025. godini niti Paraolimpijski komitet Srbije niti nadležni nacionalni granski sportski savezi iz člana 18. Statuta POKSa imaju obrazovane i registrovane ogranke (organizacione jedinice) za odgovarajuće paraolimpijske grane sporta. U Paraolimpijskom komitetu Srbije je, inače, u 2024. godini bilo zaposleno 4 lice, od kojih 1 žena. Nije bilo honorarno angažovanih lica. Od zaposlenih lica ni jedno nije imalo status sportskog stručnjaka.
Jedna od značajnijih zakonskih obaveza za sva tri krovna nacionalna sportska saveza jeste da sporazumno utvrde kodeks profesionalne etike za obavljanje stručnog rada u sportu (član 104. Zakona o sportu). Na žalost, ovaj kodeks ni deset godina od donošenja važećeg Zakona o sportu još nije donet.
Organizacije i preduzetnici za obavljanje sportske delatnosti
Privredna društva za obavljanje sportske delatnosti mogu osnivati fizička ili pravna lica, u skladu sa zakonom (član 110. stav 4. ZS). Reč je o Zakonu o privrednim društvima i Zakonu o javnim preduzećima. Zakon o sportu reguliše i jedan poseban slučaj osnivanja privrednog društva za obavljanje sportske delatnosti. Prema članu 118. stav 6. ZS, nosilac programa organizovanja međunarodne sportske priredbe od značaja za Republiku Srbiju može da bude organizacija u oblasti sporta koju je namenski i privremeno osnovala za tehničku organizaciju međunarodnog sportskog takmičenja od značaja za Republiku Srbiju organizacija u oblasti sporta koja ima saglasnost za organizovanje međunarodnog sportskog takmičenja. Reč je o nekom od velikih međunarodnih sportskih takmičenja iz člana 163. stav 1. ZS, jer se samo za ta takmičenja traži saglasnost ili Vlade Republike Srbije (olimpijske i paraolimpijske igre i svetska i evropska prvenstva) ili Ministarstva sporta. U praksi se za realizaciju takvih velikih međunarodnih sportskih takmičenja osnivaju društva sa ograničenom odgovornošću, kod kojih je organizacija (najčešće nadležni nacionalni sportski savez) koja je dobila organizovanje takmičenja jedini osnivač i član privrednog društva. U martu 2025. godine u Registru privrednih društava bilo je upisano 7 ovakvih privrednih društava, s tim da kod četiri privredna društva nije određeno vreme za koje je osnovano (suprotno član 118. stav 6. ZS). Neka od tih privrednih društava su bila formirana za organizaciju određenih međunarodnih sportskih takmičenja koja su već završena, a da u međuvremenu nisu ugašena, takođe suprotno Zakonu o sportu.
Već je ranije izloženo da je sredinom marta 2025. godine u Registru privrednih društava bilo upisano 430 aktivnih privrednih društava u oblasti sporta, od kojih su 412 društva sa ograničenom odgovornošću. Od tih 430 privrednih društava, 319 je na teritoriji Grada Beograda. Ovde bismo posebno izdvojili da je 18 privrednih društava osnovano od strane nadležnih nacionalnih sportskih saveza. U 100% vlasništvu jednog lica je 333 privredna društva. Gradovi su osnovali 30, a opštine 4 privredna društva. Strana pravna lica su osnivači ili imaju udele u 17 privrednih društava, dok strana fizička lica imaju udele u 43 privredna društva. Ukoliko se uzme da je u isto vreme ukupno bilo registrovano 17.394 sportskih udruženja, društava, saveza, privrednih društava i preduzetnika, onda 430 privrednih društava je zanemarljiv broj (2,48%) i govori o tome da se sport u našoj zemlji još ne tretira kao ozbiljna privredna, odnosno poslovna delatnost.
Ustanove u oblasti sporta mogu osnivati, u skladu sa zakonom kojim se uređuju javne službe, Republika Srbija, autonomna pokrajina i jedinica lokalne samouprave i u budžetu osnivača obezbeđuju se sredstva za rad, u skladu sa zakonom. Godišnji program rada ovih ustanove odobrava osnivač. Ustanove u oblasti sporta mogu osnivati i druga pravna i fizička lica, pod uslovima propisanim zakonom (član 110. st. 1-3. ZS). Registar ustanova vode privredni sudovi. Prema podacima Udruženja sportskih centara Srbije, krajem 2024. godine je u Srbiji bilo samo 30 ustanova u oblasti sporta, dok ih je u 2021. godini bilo mnogo više.
Republika Srbija je osnivač dve javne ustanove: Zavoda za sport i medicinu sporta Republike Srbije i Antidoping agencije Republike Srbije. Te dve ustanove su od izuzetne važnosti za ceo sistem sporta Republike Srbije, imajući u vidu njihove zakonom utvrđene nadležnosti. Dok Antidoping agencija Republike Srbije u potpunosti ostvaruje svoje zakonske nadležnosti, to se ne može reći za Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije. Na osnovu podataka sa zvaničnog internet sajta ovog Zavoda i objavljenih izveštaja o radu ne može se zaključiti da se sve utvrđene nadležnosti ostvaruje onako kako su propisane Zakonom o sportu (čl. 107. i 108) i pratećim podzakonskim aktima. Nadležnosti se ostvaruju u pogledu zdravstvenih pregleda sportista i funkcionisanja nacionalnog trening centra, dok se ostale nadležnosti realizuju u znatno manjoj meri ili se u opšte ne realizuju.
Pored navedene dve ustanove koje je osnovala Republika Srbija, za zimske sportove, uključujući i rekreativno skijanje, od izuzetne važnosti je i privredno društvo "Skijališta Srbije" d.o.o. Beograd, koje je takođe osnovala Republika Srbija. Delatnost ovog privrednog društva je regulisana Zakonom o javnim skijalištima i kreće se između turizma i sporta. "Skijališta Srbije" d.o.o. Beograd je osnovano 15. juna 2006. godine i registrovano je za šifru delatnosti 9311 (delatnost sportskih objekata), i spada u privredna društva srednje veličine. Kako je reč o uspešnom privrednom društvu, pitanje je za budući strateški period zašto su nam zimski sportovi slabo razvijeni i šta se može učiniti na njihovom unapređenju.
Podaci Agencije za privredne registre, koji su ranije navedeni, pokazuju da je sredinom marta 2025. godine bilo registrovanih aktivnih 713 preduzetnika u oblasti sporta, od kojih se 441 (61,85%) bavi delatnošću fitnes klubova (fitnes centara i fitnes studia). Za ostale sportske delatnosti iz šifre 9319 registrovano je 244 preduzetnika, u koje spadaju i devet fitnes studia, tri teretane, jedan pilates studio, četiri plesna studia, dve škole tenisa i skijanja, i tri preduzetnika za obuku tenisa i jahanja. Po vrsti preduzetnika u pitanju su samostalne radnje. Od ukupnog broja preduzetnika 669 su domaći državljani, dok su preostalih 44 iz različitih stranih država (Albanija, BiH, Francuska, Gvineja Bisao, Japan, Jermenija, Letonija, Meksiko, Nemačka, Nigerija, Portugal, Rusija). Izdvojene lokacije za obavljanje delatnosti, pored sedišta, imaju 94 preduzetnika. Od donošenja Zakona o sportu registrovano je novih 595 preduzetnika (83,45%), od kojih 147 u 2024. godini (20,62%). Najviše preduzetnika je registrovano na teritoriji Grada Beograda, ukupno 332, od kojih najviše na Novom Beogradu 56, Voždovcu 46 i Zemunu 33.
U istraživanju koje su krajem 2024. godine sproveli Ministarstvo sporta i Sportski savez Srbije preko upitnika za nadležne teritorijalne sportske saveze jedinica lokalne samouprave, ukupno 62 saveza se izjasnilo da na teritoriji jedinice lokalne samouprave za koju su nadležni postoje različite škole sporta (škole fudbala, tenisa, odbojke i dr.) koje ne učestvuju u takmičenjima u okviru nadležnog nacionalnog sportskog saveza a registrovane su kao sportska udruženja. Prema članu 95. stav 1. Zakona o sportu takve sportske škole bi morale biti organizovane i registrovane ili kao privredno društvo ili odgovarajući oblik preduzetništva.
Stručna i druga udruženja u oblasti sporta
Koliko ima registrovanih "drugih udruženja" u oblasti sporta ne može se tačno reći jer su u Registru udruženja, društava i saveza u oblati sporta pod ovim oblikom organizovanje registrovana i brojna sportska udruženja (sportske organizacije), kao i više stručnih sportskih udruženja (11). Na osnovu naziva registrovanih udruženja može se zaključiti da je "pravih" drugih udruženja u oblasti sporta bilo u martu 2025. godine ukupno 40, od kojih 13 udruženja navijača i šest udruženja sportskih veterana.
U Registru udruženja, društava i saveza u oblasti sporta sredinom marta meseca 2025. godine bilo je kao stručno sportsko udruženje ukupno registrovano 119 udruženja, s tim da se 21 udruženje ne može smatrati stručnim sportskim udruženjem prema odredbama Zakona o sportu. Jedan broj stručnih sportskih udruženja je pogrešno registrovan kao sportsko udruženje (36) ili kao granski sportski savez (1) ili kao drugo udruženje u oblasti sporta (11). Kada se, ipak, saberu sva ta udruženja dobija se da je početkom 2025. godini ukupno bilo registrovanih 135 stručnih sportskih udruženja: 63 sportskih sudija (iz 15 sportskih grana - 10%); 34 sportskih trenera (iz 11 sportskih grana - 7%), četiri sportskih novinara, 25 pedagoga fizičke kulture i devet ostalih.
Sportske zadužbine i fondacije
Radi ostvarivanja društveno korisnih ciljeva u oblasti sporta mogu se dobrovoljno osnivati sportske zadužbine (član 111. st. 1. i 2. ZS). Radi ostvarivanja društveno korisnih ciljeva u oblasti sporta mogu se dobrovoljno osnivati i sportske fondacije (član 111. st. 1. i 2. ZS). Prema podacima iz Registra zadužbina i fondacija koji vodi Agencija za privredne registre, u maju 2025. godine bilo je aktivnih 12 fondacija u oblasti sporta i ni jedna zadužbina.
Međunarodni sportski savezi
Prema članu 101. Zakona o sportu, na međunarodne granske sportske saveze koji imaju sedište na teritoriji Republike Srbije shodno se primenjuju odredbe Zakona o sportu koje se odnose na nacionalne granske sportske saveze. Zakon o sportu, međutim, nije uredio mehanizam prema kojem bi postojeći međunarodni sportski savez sa sedištem na teritoriji neke strane države promenili sedište na teritoriji Republike Srbije i izvrši "prevođenje" upisa u Registar udruženja, društava i saveza u oblasti sporta kako bi zadržao pravni i sportski kontinuitet, iako postoji zainteresovanost nekih nadležnih međunarodnih sportskih saveza za ovu mogućnost. Imajući ovo u vidu, Ministarstvo sporta je u 2026. godini pokrenulo proceduru za donošenje zakona kojim bi se uredio pravni položaj međunarodnih sportskih saveza za sedištem u Republici Srbiji.
Koliko ima međunarodnih sportskih saveza sa sedištem na teritoriji Republike Srbije u 2025. godini ne može se tačno reći jer se taj podatak ne vodi u nadležnom Registru kod Agencije za privredne registre, odnosno taj oblik organizovanja nije posebno identifikovan u Registru udruženja, društava i saveza u oblasti sporta. Prema naziva granskih sportskih saveza mogu se identifikovati sledeći međunarodni sportski savezi sa sedištem na teritoriji Republike Srbije: Balkanska sambo federacija; Federacija profesionalnih boksera Balkana; Balkanska bodibilding i fitnes federacija; Svetska karate konfederacija; Balkanska biciklistička federacija; Karate federacija Balkana; Evropski savez za školski fidžital sport; Evropska fudokan konfederacija; Svetska Fudokan Federacija. Pitanje je, međutim, u kojoj meri su to zaista pravi međunarodni sportski savezi.
2.4. Obuhvat bavljenja građana sportom
Pravo na bavljenje sportom je osnovno pravo koje definiše Ustav Republike Srbije, Olimpijska povelja Međunarodnog olimpijskog komiteta, i revidirana Međunarodna povelja fizičkog vaspitanja, fizičke aktivnosti i sporta UNESKA (2015), iz čega proističe da svaka osoba mora da ima mogućnost da ima redovnu fizičku aktivnost i pravo da se takmiči u nekom izabranom sportu. Fizička neaktivnost predstavlja jedan od vodećih faktora rizika za smrtnost povezanu sa nezaraznim bolestima. Osobe koje su nedovoljno fizički aktivne imaju 20% do 30% veći rizik od smrtnosti u poređenju sa onima koje su dovoljno aktivne.
Svetska zdravstvena organizacija (SZO) definiše fizičku aktivnost kao svaki telesni pokret koji proizvode skeletni mišići i koji zahteva potrošnju energije.6 Svetska zdravstvena organizacija je dala preporuke za različite grupe stanovništva koliko minuta nedeljno je potrebno da se praktikuje fizičko vežbanje.7. Deca i adolescenti uzrasta 5-17 godina treba da budu fizički aktivni u proseku najmanje 60 minuta dnevno tokom nedelje, pri čemu većina aktivnosti treba da bude umerenog do visokog intenziteta i pretežno aerobnog tipa. Aerobne aktivnosti visokog intenziteta, kao i aktivnosti koje jačaju mišiće i kosti, treba uključiti najmanje tri dana nedeljno. Deca i adolescenti treba da ograniče vreme provedeno u sedentarnim aktivnostima, posebno kada je reč o slobodnom vremenu provedenom ispred ekrana. Odrasle osobe (18-64 godine) treba da imaju najmanje 150 do 300 minuta aerobne fizičke aktivnosti umerenog intenziteta, ili najmanje 75 do 150 minuta aerobne fizičke aktivnosti visokog intenziteta, ili odgovarajuću kombinaciju aktivnosti umerenog i visokog intenziteta tokom nedelje, kako bi ostvarile značajne zdravstvene koristi. Takođe, odrasli treba da rade aktivnosti za jačanje mišića najmanje dva puta nedeljno, jer one donose dodatne zdravstvene koristi, kao i da ograniče vreme provedeno u sedentarnim aktivnostima. Osobe starije od 65 godina treba da budu fizički aktivne najmanje 150 do 300 minuta nedeljno kroz aerobne aktivnosti umerenog intenziteta, ili najmanje 75 do 150 minuta aktivnosti visokog intenziteta, ili da praktikuju odgovarajuću kombinaciju aktivnosti umerenog i visokog intenziteta, kako bi ostvarile značajne koristi po zdravlje. Takođe, starije osobe treba da uključe aktivnosti za jačanje mišića najmanje dva puta nedeljno, kao i da najmanje tri puta nedeljno rade raznovrsne multikomponentne vežbe koje naglašavaju ravnotežu i trening snage kako bi poboljšale funkcionalne sposobnosti i sprečile padove. Jedan od glavnih izazova nove Strategije je kako povećati broj građanki i građana Republike Srbije koji se redovno bave fizičkim aktivnostima izvan radnih aktivnosti, prateći navedene smernice Svetske zdravstvene organizacije.
Kada govorimo o navikama koje se tiču redovne fizičke aktivnosti u Republici Srbiji u analizi postojećeg stanja korišćeni su poslednji raspoloživi podaci iz istraživanje iz 2019. godine koje je sprovela grupa autora za Republički zavod za statistiku, a koje je objavljeno 2021. godine, pod nazivom Istraživanje zdravlja stanovništva Srbije 2019. godine8. Kada je u pitanju fizička aktivnost odraslog stanovništva Srbije, Istraživanje zdravlja stanovništva Srbije 2019. godine, pokazalo je da je bar 30 minuta dnevno u hodanju ili vožnji bicikla provelo 9,7% stanovnika Srbije. U izvođenju aerobne fizičke aktivnosti (koja uključuje fitnes, sport, rekreaciju, vožnju bicikla), barem 150 minuta nedeljno, provelo je 11% stanovnika Srbije starosti od 18 do 64 godine.
Intenzivnim fizičkim aktivnostima namenjenih jačanju mišića najmanje dva puta nedeljno se u Srbiji 2019. godine bavilo 7,5% stanovnika starosti od 18 do 64 godine. Procenat stanovnika Srbije u 2019. godini koji ispunjava preporuke Svetske zdravstvene organizacije za izvođenje fizičke aktivnosti koja utiče na poboljšanje zdravlja, a koja nije vezana za radne aktivnosti je 4,4 %. Ovaj procenat se linearno smanjuje sa starošću, tj. 11,2 % u uzrasnoj grupi od 18 do 24 i 0,6 % u uzrasnoj grupi od 55 - 64 godine. Jedino ako se uzmu u obzir i umerene radne aktivnosti, onda se može reći da preporuke SZO za izvođenje fizičke aktivnosti koja utiče na poboljšanje zdravlja ispunjava skoro dve trećine (64,6%) stanovništva uzrasta od 18 do 64. godine.
Svakodnevno hodanje u trajanju od najmanje 10 minuta zabeleženo je kod 75,2% stanovnika. Svakodnevna vožnja bicikla u trajanju od najmanje 10 minuta je bila zastupljena kod 9,0% stanovnika, i to značajno više u Vojvodini (23,5%) u odnosu na stanovnike drugih geografskih oblasti, gde se taj procenat kretao od 1,8% u Beogradu do 6,2% u Južnoj i Istočnoj Srbiji. Samo 9,7% stanovnika Srbije provodilo je bar 30 minuta dnevno u hodanju ili vožnji bicikla, u značajno većem procentu muškarci (11,9%), a u najmanjem obimu stanovnici Beograda (6,8%). Fitnesom, sportom ili rekreacijom bar 10 minuta najmanje tri puta nedeljno bavilo se 8,8% stanovnika Srbije. Navika bavljenja sportom i rekreacijom je zastupljenija kod muškaraca (11,0% se rekreira bar tri puta nedeljno), nego kod žena (6,9%).
Stanovnici Srbije sede u proseku 4,7 sati tokom tipičnog dana, najviše stanovnici Beograda (5,8 sati), gradskih naselja (5 sati), osobe uzrasta 75 godina ili više (6,1 sati), kao i oni sa višim i visokim obrazovanjem (5,5 sati). Ekscesivnom sedentarnom stilu života (sedenje 420 i više minuta tokom uobičajenog dana) je bilo izloženo 23% stanovništva Srbije, značajno više u Beogradskom regionu (34,9%), najmlađi (28,3%) i stariji od 75 godina (35,1%), stanovnici gradskih naselja (26,2%), oni sa najvišim prihodima (30,2%) i najobrazovaniji (32,2%).
Ako se prati učestalost najčešćih oboljenja i stanja stanovništva Srbije prema polu i ukupno, onda se dobija da su najčešća tri oboljenja u 2019. godini bili povišen krvni pritisak, deformitet donjeg dela kičmenog stuba i deformitet vratnog dela kičmenog stuba.
U Srbiji je u 2019. godini, na osnovu izmerene vrednosti ITM, bilo 40,5% normalno uhranjenog stanovništva uzrasta 15 i više godina, dok je više od polovine (57,1%) bilo prekomerno uhranjeno, odnosno predgojazno (36,3%) i gojazno (20,8%). To bi dalje značilo da je više od polovine stanovništva Srbije prekomerno uhranjeno (predgojazno i gojazno).
U savremenim uslovima socijalna granica starosti je 65 godina. Prema kriterijumima na osnovu kojih se ocenjuje starost populacije, stanovništvo Republike ima sve karakteristike vrlo starog stanovništva. Jedna od značajnijih karakteristika starenja jeste smanjenje fizičke aktivnosti, kao, pre svega, rezultat smanjenja opšte fizičke sposobnosti, ali i motivacionih podsticaja, što često dovodi do postepenog prelaska od sedentarnog životnog stila do izražene fizičke neaktivnosti. Za starosnu grupu od 65 i više godina, preporuke SZO u pogledu fizičke aktivnosti su praktično iste kao za grupu od 18-65 godina, uz preduslov da to njihovo zdravstveno stanje dozvoljava.
Iako je sport starih proglašen posebnom oblašću sporta za koju je nadležan Sportski savez Srbije, ne postoje podaci o tome kakvo je stvarno stanje u pogledu učešća starih u sportskim aktivnostima, niti kakva je njihova organizovanost. Retka su i istraživanja koja se bave sportom starih. Istraživanje koje su sproveli Ružičić i grupe autora9, a koje je obuhvatilo 100 ispitanika, vojnih osiguranika, starosti od 70 do 93 godine (39 muškaraca i 61 žena), pokazalo je da se nekom rekreativnom aktivnošću ispitanici nisu bavili u 96% slučajeva, a jednom, odnosno dva puta nedeljno nekom rekreativnom aktivnošću (joga, pilates) bavilo se 2% ispitanika. Od fizičkih aktivnosti, najzastupljenije je hodanje (32% ispitanika hoda do 1 km, preko 1 km 29%) i gimnastičke vežbe u stanu (30%, svakodnevno, manje od 30 min.). Istraživanje je pokazalo i da stare osobe imaju dosta slobodnog vremena, ali ga uglavnom provode pasivno, u 89% slučajeva gledaju TV i čitaju štampu i knjige, samo 17% odlazi u šetnju. Da bi bili fizički aktivniji, 42% ispitanih je izjavilo da im je potrebna pomoć društva, a 51% je "nezainteresovano za fizičko vežbanje".
Navedeni podaci ukazuju da je za novu Strategiju poseban izazov da pronađe adekvatnih mera i aktivnosti koje će dovesti do povećanja praktikovanja redovnih fizičkih aktivnosti kod većine građana Republike Srbije, a posebno kod starijih (60+) kojih po poslednjem popisu stanovništva ima 1,9 milion.
________________
6 https://www.who.int/newsroom/factsheets/detail/physicalactivity
7 https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128
8
Istraživanje zdravlja stanovništva Srbije 2019. godine, Nataša Milić i
dr., Beograd, 2021. godine. Istraživanje je sprovedeno u skladu sa
metodologijom Evropske ankete o zdravlju.
9 Ružičić Dragojlović R., Anđelski
H., Branković S., Barnić Stojković A. (2016). Procena fizičke
aktivnosti i funkcionalne sposobnosti vojnih osiguranika starijih od 70
godina. Zdravstvena zaštita, 2, 1-9.
2.5. Sport osoba sa invaliditetom
Sport ima važnu ulogu u doprinosu za prilagođavanje i rehabilitaciju fizičkog i mentalnog zdravlja osoba sa invaliditetom. Promocija i razvoj sporta za sve osobe sa invaliditetom je važno sredstvo poboljšanja kvaliteta njihovog života i doprinosi njihovoj rehabilitaciji i integraciji u društvu. Prema rezultatima poslednjeg popisa stanovništva Republike Srbije koji je realizovan 2022. godine, broj osoba sa invaliditetom u Srbiji je 356.404 (148.104 muškarca i 208.300 žena) što je 5,6% od ukupne populacije.
Kada je u pitanju analiza postojećeg stanja sporta osoba sa invaliditetom najpre treba poći od broja registrovanih sportista kod nadležnih nacionalnih sportskih saveza. Podaci iz istraživanja iz 2024. godine pokazuju da je u četiri nadležna nacionalna sportska saveza ukupno registrovano 4.333 sportiste, od kojih 1.728 žena (39,88%). Gledano po savezima ti podaci su sledeći: Paraolimpijski komitet Srbije: 651 sportista seniora, od kojih 36 žena (bez registrovanih sportista u mlađim kategorijama); Specijalna olimpijada: 3.044, od kojih 1.490 žena (bez podataka o kategoriji sportista); Nacionalni sportski savez slepih i slabovidih: 202 sportista seniora, od kojih 57 žena, i 20 sportista u mlađim kategorijama, od kojih 9 žena; Sportski savez gluvih Srbije: 356 sportista seniora, od kojih 124 žena, i 67 sportista u mlađim kategorijama, od kojih 22 žena.10
Ukoliko sagledamo da je broj osoba sa invaliditetom po poslednjem popisu stanovništva Republike Srbije 356.404, a da je u nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima ukupno registrovano 4.333 sportistkinja i sportista sa invaliditetom videćemo da se od ukupnog broja osoba sa invaliditetom u Republici Srbiji svega 1,22 % bavi takmičarskim sportskim aktivnostima u okviru nadležnih nacionalnih sportskih saveza (0,19% lica koja imaju problem sa vidom i 0,47% lica koja imaju problem sa sluhom). Posebno zabrinjava poređenje ukupnog broja registrovanih sportista bez invaliditeta sa brojem registrovanih sportista sa invaliditetom. Sportista sa invaliditetom je 1,34% od ukupnog broja registrovanih sportista bez invaliditeta, pri čemu je sportiskinja sa invaliditetom 2,12%, a sportista sa invaliditetom 1,08%.
Kada govorimo o poziciji vrhunskih sportista sa invaliditetom u sistemu sporta u Republici Srbiji, politika je naše države da nagrađuje sportiste paraolimpijce i trenere paraolimpijaca novčanim nagradama, i to u identičnom iznosu kao i sportiste i trenere bez invaliditeta. Sportisti osobe sa invaliditetom uživaju u Republici Srbiji apsolutno sva prava kao i sportistkinje i sportisti bez invaliditeta, i kada govorimo o uslovima za finansiranje njihovih programa i kada govorimo o nagrađivanju i stipendiranju vrhunskih sportista sa invaliditetom. Republika Srbija je u smislu nagrađivanja za postignute vrhunske sportske rezultate otišla i korak dalje, a to je da već pomenuti osvajači medalja u paraolimpijskim sportovima i paraolimpijskim disciplinama i to na velikim međunarodnim sportskim događajima stiču i pravo dobijanja nacionalnog sportskog priznanja koje se dobija čitavog života u vidu mesečnih primanja.
______________
10 Ministarstvu
sporta podatke nije dostavio Sportski savez invalida Srbije. Prema
podacima sa internet sajta ovog saveza, u 2025. godini ovaj savez je
organizovao tri takmičenja: pikado (učestvovalo 50 osoba sa
invaliditetom), sportski ribolov (učestvovalo 60 osoba sa
invaliditetom), šah (učestvovalo 20 osoba sa invaliditetom).
2.6. Takmičarski i vrhunski sport
Kakvo je stanje u sistemima takmičenja koje vode nadležni nacionalni granski sportski savezi utvrđivano je na osnovu istraživanja koje je 2021. i 2024. godine sprovelo ministarstvo nadležno za sport u saradnji sa Sportskim savezom Srbije putem upitnika za nadležne nacionalne granske sportske saveze. Upitnike je u 2024. godini popunilo 87 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza od posebnog značaja za Republiku Srbiju, i to oni čiji se programi finansiraju iz budžeta Republike Srbije. Osnovno pitanje istraživanja bilo je usmereno ka broju nivoa takmičenja žena i muškaraca seniora i mlađih kategorija koje organizuju nadležni nacionalni granski sportski savezi. Na osnovu dobijenih odgovora izvršena je komparativna analiza perioda od 2021. do 2024. godine koja je pokazala da je u 2024. godini organizovan značajno veći broj nivoa takmičenja u odnosu na 2021. godinu. Ovo povećanje se odnosi kako na muškarce tako i na žensku konkurenciju. U 2021. godini imali smo 192 nivoa takmičenja za žene seniorke dok smo za žene seniorke u 2024. godini imali organizovano 240 nivoa takmičenja. Što se tiče muškaraca seniora u 2021. godini organizovana su takmičenja na 183 nivoa takmičenja dok je u 2024. godini taj broj iznosio 437 nivoa takmičenja za seniore. Ukoliko sagledamo ukupan broj nivoa takmičenja primetićemo da je u 2021. godini ukupno organizovano 821 nivoa takmičenja (430 za seniore) dok je u 2024. godini taj broj značajno povećan na 1.308 nivoa takmičenja (677 za seniore), što je značajan napredak. Međutim, podaci pokazuju i da čak 11 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza nema niti jedan nivo takmičenja za seniorke, dok 5 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza nije imalo u 2021. godini takmičenje za seniore, da bi se taj broj u 2024. godini povećao na 9. Kada analiziramo broj nivoa takmičenja za mlađe uzrasne kategorije primetićemo da je u 2021. godini organizovano ukupno 183 nivoa takmičenja za žene, a u 2024. godini čak 288 nivoa takmičenja za žene u mlađim uzrasnim kategorijama. Kada analiziramo broj nivoa takmičenja za mlađe uzrasne kategorije kod muškaraca videćemo da je u 2021. godini organizovano ukupno 208 nivo takmičenja, a u 2025. godini čak 343 nivoa takmičenja, što je značajan pomak.
Vrhunski sportisti su moderni heroji i pozitivni uzori mladim generacijama, koji su svoj izuzetni talenat spojili sa izuzetnim trudom. Medalje koje srpski reprezentativci osvajaju na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima ujedinjuju sve naše građane pružajući im osećaj pripadnosti i promovišu Republiku Srbiju na međunarodnoj sceni na najbolji način. Od ukupnog 26 osvojenih medalja na poslednje tri Olimpijade (Olimpijskim igrama), 11 medalja osvojile su žene (42,31%) i 15 medalja su osvojili muškarci. Međutim, ako se analizira podatak da je na Olimpijskim igrama u Parizu 2024. godine učestvovalo ukupno 112 sportista (69 muškaraca i 43 žene), što je najveći broj učesnika od uspostavljanja samostalnosti naše zemlje, a da je ukupan broj registrovanih sportista u nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima 322.065, uvidećemo da je na Olimpijskim igrama u Parizu 2024. godine učestvovalo 0,03 % sportista od ukupnog broja svih registrovanih sportista. Isti broj medalja, ukupno 26, je osvojio naš Paraolimpijski tim na poslednje tri Paraolimpijade, a od toga su 9 medalja osvojile žene i 17 medalja su osvojili muškarci. Ukoliko se sagleda koliko je manji Paraolimpijski pokret u Republici Srbiji, a u smislu broja sportista, klubova i saveza od Olimpijskog pokreta, uspesi naših paraolimpijaca su veoma veliki.
Kada su u pitanju svetska i evropska prvenstva i druga velika međunarodna sportska takmičenja, može se konstatovati da su sportisti Republike Srbije bili veoma uspešni u svim uzrasnim kategorijama. Međutim ukoliko uporedimo broj osvojenih medalja seniora od 4.708 u periodu od 2010. do 2024. godine sa ukupnim brojem registrovanih u 2024. godini sportistkinja i sportista seniora 168.406 (28.029 seniorki i 140.377 seniora) u 87 grana sporta uvideće se da je samo 2,80 % seniorki i seniora osvojilo medalje na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima. Kada analiziramo broj osvojenih medalja sportista osoba sa invaliditetom videćemo da je u navedenom periodu osvojeno ukupno 314 medalja od čega su žene osvojile 107 medalja dok su muškarci osvojili 217 medalja. Isto tako, ukoliko uporedimo broj osvojenih medalja u mlađim kategorijama od 4.322 sa ukupnim brojem registrovanih u 2024. godini sportistkinja i sportista u mlađim uzrasnim kategorijama 153.659 (53.623 devojaka i 100.036 momaka) uvideće se da je svega 2,81 % mladih sportista osvojilo medalje na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima. Interesantan je i podataka da je analiza rezultata postignutih na evropskim i svetskim prvenstvima u toku olimpijskog ciklusa "Pariz 2024" pokazala da ne postoji korelacija između uspeha na svetskim i evropskim prvenstvima sa osvajanjem odličja na Olimpijskim igrama. Konačno, ukoliko uporedimo broj osvojenih medalja u svim uzrasnim kategorijama (9.030) sa ukupnim brojem registrovanih u 2024. godini sportistkinja i sportista u svim uzrasnim kategorijama u 87 grana sporta (322.609) uvidećemo da je samo 2,80 % sportista u svim uzrasnim kategorijama osvojilo medalje na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima.
Broj medalja koje su osvojili sportisti seniori (4.708) i sportisti u mlađim kategorijama (4.322) iz 87 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima u periodu 2010-2024. godina može ozbiljno da zavara ukoliko se ne vodi računa o broju saveza koji nisu osvajali medalje:
- SENIORI:
- Olimpijske igre: od 40 saveza njih 36 nisu osvajali medalje u ženskom sportu a 34 u muškom, s tim da 32 saveza nije osvojilo medalju ni u ženskom ni u muškom olimpijskom sportu;
- Svetska prvenstva: 62 saveza nije osvajalo medalju u ženskom sportu, a 53 u muškom, s tim da 50 saveza nije osvojilo medalju ni u ženskom ni u muškom sportu;
- Evropska prvenstva: 56 saveza nije osvajalo medalju u ženskom sportu, a 44 u muškom, s tim da 40 saveza nije osvojilo medalju ni u ženskom ni u muškom sportu;
- Druga velika međ. sportska takmičenja: 45 saveza nije osvajalo medalju u ženskom sportu, a 36 u muškom, s tim da 32 saveza nije osvojilo medalju ni u ženskom ni u muškom sportu;
- 22 nadležna nacionalna granska sportska saveza nema ni jednu medalju ni na jednom velikom međunarodnom sportskom takmičenju za seniore.
- MLAĐE KATEGORIJE:
- Svetska prvenstva: 64 saveza nije osvajalo medalju u ženskom sportu, a 60 u muškom, s tim da 55 saveza nije osvojilo medalju ni u ženskom ni u muškom sportu;
- Evropska prvenstva: 56 saveza nije osvajalo medalju u ženskom sportu, a 46 u muškom, s tim da 42 saveza nije osvojilo medalju ni u ženskom ni u muškom sportu;
- Druga velika međ. sportska takmičenja: 46 saveza nije osvajalo medalju u ženskom sportu, a 42 u muškom, s tim da 37 saveza nije osvojilo medalju ni u ženskom ni u muškom sportu;
- 24 nadležna nacionalna granska sportska saveza nema ni jednu medalju ni na jednom velikom međunarodnom sportskom takmičenju za mlađe kategorije.
Najproblematičniji podatak je da 16 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza nije u periodu 2010-2024. godine osvojilo ni jednu medalju ni u seniorskoj ni u mlađim kategorijama.
Kada se govori o vrhunskom sportu, organizacija međunarodnih sportskih takmičenja predstavlja veoma značajan činilac u procesu podizanja kapaciteta sportskih organizacija, ali i u smislu povećanja bruto društvenog proizvoda svake zemlje organizatora. U Republici Srbiji je u periodu 2010-2024. godine ukupno organizovano 2.118 različitih velikim međunarodnih sportskih takmičenja. Od tog broja, nadležni nacionalni granski sportski savezi prve kategorije su u organizovali 184 velika međunarodna sportska takmičenja, ili 8,69%: seniori - 87 (žene 37; muškarci 50); mlađe kategorije - 97 (žene 42; muškarci 55).
Postoje, međutim, i nadležni nacionalni granski sportski savezi koji u posmatranom periodu nisu organizovali velika međunarodna sportska takmičenja. Tako u seniorskoj kategoriji 32 saveza nije organizovalo ni jedno takmičenje za žena a 23 za muškarce, s tim da 22 saveza nije organizovalo ni jedno takmičenje ni za žene ni za muškarce. Kada su u pitanju mlađe kategorije, 44 saveza nije organizovalo ni jedno takmičenje za žena a 37 za muškarce, s tim da 35 saveza nije organizovalo ni jedno takmičenje ni za žene ni za muškarce. Postoji, na žalost, i 18 saveza koji nisu organizovali ni jedno veliko međunarodno sportsko takmičenje ni u seniorskoj ni u mlađim kategorijama.
Savremeni sport, bilo takmičarski bilo rekreativni, je nezamisliv bez adekvatnih i modernih sportskih objekata. Pogotovu je razvoj i unapređenje vrhunskog i profesionalnog sporta nemoguće bez posedovanja vrhunski dizajniranih, vosokotehnoloških i multufunkcionalnih sportskih objekata. S druge strane, i ekonomski značaj sportskih objekata je ogroman.
Da bi smo stekli pravi utisak o stanju sportskih objekata u Republici Srbiji analizirana je Nacionalna evidencija sportskih objekata, koju vodi kao povereni posao Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije. Poslednji podaci iz te evidencije koji su dostupni i koji su objavljeni su iz 2021. godine.11 Pretpostavlja se da na teritoriji Republike Srbije ima između 7.000 i 8.000 sportskih objekata. Takođe se logično može pretpostaviti da je kod neprijavljenih sportskih objekata najveći broj u privatnoj svojini. Od ukupno 4.631 registrovanih sportskih objekata na teritoriji Republike Srbije, 2.044 (odnosno 44.14%) vlasnika/korisnika sportskih objekata je do 2021. godine upisalo/započelo upis objekata u Nacionalne evidencije. Prema podacima iz Nacionalnih evidencija koje je Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije objavio 2017. godine, u decembru 2016. godine u Nacionalnoj evidenciji sportskih objekata od ukupno 4.625 registrovanih sportskih objekata na teritoriji Republike Srbije, 1.020 (22,05%) sportskih objekata je upisalo/započelo upis u Nacionalnu evidenciju. To znači da je za pet godina primene Zakona o sportu od 2016. do 2021. godine ukupno registrovano dodatnih samo pet sportskih objekata na teritoriji Republike Srbije, a da je za 50% uvećan upis sportskih objekata u Nacionalnu evidenciju sportskih objekata u odnosu na one koji su već bili upisani. Kada je reč o stanju sportske infrastrukture u našoj zemlji posebno je uočljiv nedovoljan broj sportskih objekata za vodene sportove, a u isto vreme naša vaterpolo reprezentacija je tri puta zaredom osvojila zlatnu medalju na Olimpijskim igrama i to 2016. godine u Rio de Žaneiru, 2021. godine u Tokiju i konačno 2024. godine u Parizu.
Kada su u pitanju nacionalni trening centri, istraživanje koje je sprovelo Ministarstvo sporta u 2024. godini putem upitnika za nadležne nacionalne sportske saveze pokazalo je da 6 saveza ima svoj nacionalni trening centar. Ovome treba dodati i objekte Zavoda za sport i medicinu sporta Republike Srbije, pošto prema članu 107. stav 7. Zakona o sportu, Republički zavod ima status nacionalnog trening centra.
Prema podacima Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja dostavljenim Ministarstvu omladine i sporta u decembru 2021. godine za potrebe pripreme nove Nacionalne strategije razvoja sporta, školske fiskulturne sale se moraju brojati po lokacijama, odnosno moraju se uzeti u obzir sve matične i izdvojene lokacije škola kojih ukupno ima 4.190. Od tog broja škola, fiskulturnu salu u 2021. godini imalo je svega 2.274 škola što predstavlja najveći izazov ukoliko želimo da povećamo obuhvat dece koja se redovno bavi fizičkim vežbanjem i ukoliko želimo da unapredimo realizaciju nastave fizičkog vaspitanja u osnovnim i srednjim školama.
_______________
11
http://rzsport.gov.rs/wp-content/uploads/2021/05/Sportska-infrastruktura-2021.pdf.
Novih podataka nema jer od 2022. godine Nacionalna evidencija sportskih
objekata faktički ne funkcioniše.
2.8. Integritet sporta i sprečavanje negativnih pojava
Iako sport ima značajnu ulogu u društvu kroz doprinos socijalnoj koheziji, prevazilaženju predrasuda, širenju etičkih principa i vrednosti, savremeni sport prate i negativne pojave poput nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama, rasizma, ksenofobije, nameštanja rezultata. Manipulacija sportskim takmičenjima, kao globalni pojam, zapravo ne pokriva samo nameštanje mečeva kao anomaliju sistema sporta već se odnosi i na doping, nameštanje mečeva, korišćenje klubova kao lažnih preduzeća, uticanje na agente igrača, korišćenje insajderskih informacija, sukobe interesa, loše upravljanje, itd. Zaštita integriteta sporta je usmerena zapravo na borbu protiv toga da takmičenja i rezultati takmičenja postanu predvidljivi (delimično ili u potpunosti) čime se uništava osnovna vrednost sporta i interes za fer i etičko takmičenje.
Manipulacija sportskim takmičenjima
Narodna Skupština Republike Srbije je 27. novembra 2024. godine usvojila Zakon o potvrđivanju Konvencije Saveta Evrope o manipulisanju sportskim takmičenjima (Makolin konvencija). Osnovni ciljevi Makolin konvencije su: sprečavanje, otkrivanje i sankcionisanje nacionalnih ili međunarodnih manipulacija na nacionalnim i međunarodnim sportskim takmičenjima, kao i promocija nacionalne i međunarodne saradnje u borbi protiv manipulacija na sportskim takmičenjima između dotičnih javnih organa vlasti, kao i organizacija koje su uključene u sport i sportsko klađenje (član 1).
Za nameštanje rezultata ishoda sportskog takmičenja u Republici Srbiji je Krivičnim zakoniku predviđeno krivično delo "Dogovaranje ishoda takmičenja" (član 208b). U periodu od 2021. do 2023. godine, Ministarstvo unutrašnjih poslova postupalo je po šest (6) predmeta koji se odnose na krivično delo "Dogovaranje ishoda takmičenja", ali ni u jednom slučaju nisu prikupljeni dokazi koji bi doveli do hapšenja učinilaca i podnošenja krivične prijave nadležnom tužiocu, tako da je opšti zaključak da je krivično delo koje je definisano na ovaj način izuzetno teško za dokazivanje, kako u Republici Srbiji, tako i u drugim evropskim zemljama.
Nasilje i nedolično ponašanje na sportskim priredbama
Nasilje na sportskim priredbama, posebno na fudbalskim utakmicama, predstavlja veoma dugo za sve evropske zemlje ozbiljan problem, koji poprima različite oblike, sa uočljivom tendencijom izmeštanja sa unutrašnjosti stadiona na okolne prostore, uključujući i širu urbanu sredinu. Zakonske odredbe usmerene na sprečavanje nasilja i nedoličnog ponaša na sportskim priredbama sadržane su u Zakonu o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama, Zakonu o sportu i Zakonu o potvrđivanju Konvencija Saveta Evrope o integrisanom pristupu bezbednosti, sigurnosti i uslugama na fudbalskim utakmicama i drugim sportskim priredbama (Sen Deni Konvencija).
Prema podacima Ministarstva za unutrašnje poslove, u periodu 2015-2024. godine, zbog izvršenih 1.102 krivičnih dela "Nasilničko ponašanje na sportskoj priredbi ili javnom skupu" iz člana 344a Krivičnog zakonika, podneto je 1.085 krivičnih prijava protiv 1.746 lica. Pored krivičnog dela iz člana 344a Krivičnog zakonika podneto je i 19 krivičnih prijava za krivično delo "Nasilničko ponašanja" iz člana 344. Krivičnog zakonika, a registrovana su i krivična dela "Uništenje i oštećenje tuđe stvari" iz člana 212. Krivičnog zakonika. U istom periodu, od strane pravnih lica izvršeno je 2.320 prekršaja iz člana 21. Zakona o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama, a od strane fizičkih lica 1.584 prekršaja iz člana 23. istog Zakona. Pored prekršaja propisanih Zakonom o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama, protiv učesnika incidenata su podnošene i prekršajne prijave zbog izvršenih prekršaja iz Zakona o javnom redu i miru i Zakona o oružju i municiji. U periodu 2017-2024. godine (nisu se vodile evidencije za 2015. i 2016. godinu) izrečeno je 2.645 mera bezbednosti "Zabrana prisustvovanja određenim sportskim priredbama" i 2.046 zaštitnih mera bezbednosti "Zabrana prisustvovanja određenim sportskim priredbama".
Doping u sportu
Upotreba dopinga suprotna je osnovnim vrednostima savremenog sporta i predstavlja njegovu grubu zloupotrebu. Međunarodne organizacije, države i svi međunarodni i nacionalni sportski savezi borbu protiv dopingovanja stavljaju u svoje osnovne zadatke. Tri su osnovna legitimna cilja te borbe: zaštita zdravlja sportista, očuvanje jednakosti šansi (konkurencije) i održanje verodostojnosti sportske grane. Republika Srbija se na sistemski način bori protiv dopingovanja u sportu i to kroz sledeća dokumenta: Zakon o sportu; Zakon o sprečavanju dopinga u sportu; Zakon o potvrđivanju Međunarodne konvencije protiv dopinga u sportu; Svetski antidoping kodeks i prateći međunarodni standardi odobreni od strane Svetske antidoping agencije.
Antidoping agencija Srbije (ADAS) je osnovana Zakonom o sprečavanju dopinga u sportu iz 2005. godine, a sa radom je počela 1. januara 2006. godine. Danas radi i funkcioniše u skladu sa važećim Zakonom o sprečavanju dopinga u sportu, kao i drugim relevantnim propisima. ADAS je javna ustanova, koja posluje u skladu sa propisima o javnim službama, a čiji je osnivač Republika Srbija. U sklopu svojih javnih ovlašćenja, ADAS sprovodi doping kontrolu na takmičenjima i izvan takmičenja i vrši sve ono što je zakonom i Svetskim antidoping kodeksom, te pratećim međunarodnim standardima, određeno kao dužnost i posao nacionalnih antidoping organizacija. U periodu od osnivanja ADAS (2005. godine), zaključno sa 2024. godinom, sprovedeno je 14.919 doping kontrola sportista i 838 doping kontrola konja. U tom periodu utvrđeno je da su 143 lica počinila 147 povreda antidoping pravila (133 sportista je počinilo povrede koje se odnose na prisustvo zabranjene supstance ili njenih metabolita ili markera u telesnom uzorku sportiste, dok je 10 lica (osam sportista i dva lica u svojstvu pomoćnog osoblja sportista) počinilo 14 drugih povreda antidoping pravila). Od 143 lica koja su počinila povrede antidoping pravila, ADAS je procesuirala 111 lica (106 sportista koji su počinili povrede koje se odnose na prisustvo zabranjene supstance ili njenih metabolita ili markera u telesnom uzorku sportiste i pet lica (tri sportista i dva lica u svojstvu pomoćnog osoblja sportista) koja su počinila šest drugih povrede antidoping pravila), dok su inostrane antidoping organizacije procesuirale 32 lica (27 sportista koji su počinili povrede koje se odnose na prisustvo zabranjene supstance ili njenih metabolita ili markera u telesnom uzorku sportiste i pet sportista koji su počinili osam drugih povreda antidoping pravila). ADAS je u istom periodu utvrdila i procesuirala 66 povreda antidoping pravila u konjičkom sportu i trkama (65 povreda koje se odnose na prisustvo zabranjene supstance u uzorku urina ili krvi konja i 1 druga povreda antidoping pravila - odbijanje doping kontrole).
ADAS je od osnivanja pa zaključno sa 2024. godinom održao oko 800 antidoping edukacija (ADAS u proseku drži oko 50 antidoping edukacija godišnje, dok je u 2024. godini održano 98 antidoping edukacija). Svi stipendisti Ministarstva sporta redovno su edukovani u pogledu antidoping pravila, dva puta godišnje.
Kako Zakon o sprečavanju dopinga u sportu predviđa postojanje dva krivična dela u vezi sa dopingom u sportu (Omogućavanje upotrebe doping sredstava i Neovlašćena proizvodnja i stavljanje u promet doping sredstava), za uspešno suzbijanje ovih krivičnih dela i efikasnu borbu protiv dopinga, neophodna je saradnja različitih institucija, koje su u okviru svojih nadležnosti angažovane po ovom pitanju. Pripadnici Ministarstva unutrašnjih poslova, Uprave kriminalističke policije, Službe za borbu protiv organizovanog kriminala, u saradnji sa Javnim tužilaštvom za organizovani kriminal, i na osnovu informacija prosleđenih od ADAS, tokom 2024. godine su u nekoliko odvojenih akcija zaplenili oko 3.000 kilograma različitih doping sredstava čija je vrednost na srpskom tržištu veća od tri miliona evra. Privedeno je 10 članova grupe koja je krijumčarila doping sredstva.
Jedan od izazova sa kojima se susreću mladi naročito onda kada se odluče na učešće u rekreativnim aktivnostima jeste i korišćenje nedozvoljenih doping sredstava. Sa doping sredstvima se ne susreću samo sportisti već i rekreativci. Istraživanje koje su sproveli ADAS i Savez za rekreaciju i fitnes, a uz podršku Ministarstva sporta, pod nazivom TVOJE TELO, TVOJ IZBOR. RECI NE! DOPINGU u 62 teretane u 14 gradova na teritoriji Republike Srbije, a na 1.500 rekreativnih sportista pokazuje da je korišćenje dopinga u rekreativnoj populaciji zastupljeno u velikoj meri. O tome govori podatak da čak 37% rekreativnih sportista poznaje nekoga ko koristi doping, a njih 28% nekoga ko je imao štetne posledice korišćenja doping sredstava. Po ovoj studiji oko 18% rekreativnih sportista koristi doping sredstva. Rezultati pokazuju da se kao doping sredstva najviše koriste anabolici čija primena može da dovede do ozbiljnih štetnih efekata po zdravlje sa mogućim smrtnim ishodom. Pored toga, korišćenje doping sredstava može da izazove zavisnost, poveća agresiju i psihotične promene kod korisnika. Posebno zabrinjava što je najugroženija populacija mladih osoba od 18 do 35 godina starosti. Osnovni uzrok ovog problema je laka dostupnost doping sredstava na crnom tržištu kao i okolnost da 66,59% mladih treniraju sami bez nadzora trenera.
Zaštita bezbednosti dece u sportu
Desetine hiljada dece (uključujući sva maloletna lica) učestvuju u sportskim aktivnostima u Republici Srbiji. Prema ranije navedenim podacima, samo u okviru 87 nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza je registrovano u 2024. godini 100.018 aktivnih mladih sportista, u svim kategorijama, dok u školskim sportskim takmičenjima je učestvovalo 100.713 dece i mladih.
Nasilje, zlostavljanje i različite zloupotrebe dece u sportu se prečesto dešavaju, u svim zemljama, u svim sportovima i od bazičnog do elitnog sporta i ono može poticati od odrasle osobe ili mladog trenera ili drugog sportiste ili od strane njihovih vršnjaka ili bilo kog drugog iz pratnje, uključujući i roditelje.12 Zaštita u sportu (safeguarding in sport) dobija sve veću pažnju poslednjih godina, pri čemu je većina istraživanja, politika i praksi usmerena na decu kao najugroženiju, iako pojedinci ne postaju bezbedni na svoj 18 rođendan. Zaštita dece u sportu znači zaštitu dece od zlostavljanja i zloupotreba, sprečavanje štete i promovisanje njihove dobrobiti, stvaranjem sigurnog i podržavajućeg okruženja za sve. Posebno su osetljivi slučajevi seksualnog nasilja nad decom sportistima. Iz više studija se može, načelno, zaključiti: elitni mladi sportisti su više seksualno napadnuti od svojih kolega u odnosu na sportiste iz nižih nivoa; tip sporta kojim se bavi mladi sportista nema uticaja; devojčice su češće seksualno zlostavljane u sportu od dečaka (mada su dečaci možda manje spremni da prijave ovu vrstu zlostavljanja); izvršioci seksualnog zlostavljanja su identifikovani kao prvenstveno ličnosti od autoriteta za mladog sportistu, posebno treneri, ali i timski lekari, instruktori ili "savetnici" (nisu isključeni slučajevi vršnjačkog seksualnog nasilja).
Vlada Republike Srbije donela je 10. februara 2022. godine Zaključak o usvajanju Opšteg protokola za zaštitu dece od nasilja13, čijim donošenjem je prestao da važi Opšti protokol za zaštitu dece od zlostavljanja i zanemarivanja iz 2005. godine. Novi Opšti protokol definiše više od dvadeset oblika nasilja nad decom, među kojima su fizičko i vršnjačko nasilje, nasilje u porodici, seksualno i digitalno nasilje, zloupotreba dečijeg rada i dečiji brak kao oblik nasilja kojim se grubo krše prava deteta. Za realizaciju Opšteg protokola za zaštitu dece od nasilja nadležno je više ministarstava, uključujući i Ministarstvo sporta, koja su dužna da donesu posebne protokole za zaštitu dece od nasilja.
Iskustva borbe protiv dopinga pokazuju da borba protiv negativnih pojava u sportu koje prati pojava zataškavanja, negiranja, minimalizovanja ili čak podržavanja mogu samo ako postoje izgrađene nezavisne i kompetentne institucije (tela) koje se sistemski i permanentno bave određenom negativnom pojavom. Trener, roditelj, sportski zvaničnik ili drugo lice koje ima sumnju ili zna za neposredni rizik zlostavljanja ili nasilja nad detetom u sportu, ne treba sam da odlučuje da li je dete zlostavljano ili pretrpelo nasilje, ili je bilo izloženo nekom drugom vidu zloupotrebe, već mora imati mogućnost i osiguran mehanizam da određenom nadležnom telu ili instituciji prijavi svoju zabrinutost i svoja saznanja. To može biti, na primer, posebno obrazovano telo za zaštitu bezbednosti dece u sportu pri nadležnom nacionalnom sportskom savezu. To, razume se, može biti i lokalni centar za socijalni rad ili policija, ali iskustvo pokazuje da su to krajnje mogućnosti koje su većinom nedovoljne. Savremena uporedna-pravna pozitivna iskustva (Australija - Sport Integrity Australia, Kanada) pokazuju tendenciju obrazovanja posebnih državnih agencija za zaštitu integriteta u sportu koje se bave i bezbednošću dece i mladih u sportu, kao i žena u sportu.
______________
12
ExpertGroup on Good Governance, Recommendations on the protection of
young athletes and safeguarding children`s rights in sport, Final
document, July 2016,
http://ec.europa.eu/transparency/regexpert/index.cfm?do=groupDetail.groupDetailDoc&id=25000&no=1
13 https://www.minbpd.gov.rs/wp-content/uploads/2023/06/Opsti-protokol-za-zastitu-dece-od-nasilja.pdf
Zaštita žena od seksualnog nasilja u sportu
Ujedinjene nacije definišu nasilje nad ženama kao "svaki čin rodno zasnovanog nasilja koji rezultira ili će verovatno rezultirati fizičkom, seksualnom ili psihološkom povredom ili patnjom žena, uključujući pretnje takvim delima, prisilu ili proizvoljno lišavanje slobode, bilo da se dešava u javnom ili privatnom životu". Primeri su: fizičko, seksualno i psihološko nasilje koje se dešava u opštoj zajednici, uključujući silovanje, seksualno zlostavljanje, seksualno uznemiravanje i zastrašivanje na poslu, u obrazovnim, sportskim institucijama i drugde. (Komisija za status žena u Ujedinjenim nacijama 2001).
Jedno od najvažnijih i najsloženijih pitanja vezanih za nasilje nad ženama u sportu jeste pojava seksualnog nasilja. Prema WomenSport International, najčešći oblici seksualnog nasilja su rodno uznemiravanje (širok spektar verbalnih i neverbalnih ponašanja, koja nisu usmerena na seksualnu saradnju, već na prenošenje uvredljivih, neprijateljskih i ponižavajućih stavova o nečijem polu), seksualno uznemiravanje (bilo koje neželjeno i nepoželjno ponašanje seksualne prirode, bilo verbalno, neverbalno ili fizičko) i seksualno zlostavljanje (bilo koje ponašanje seksualne prirode, bilo beskontaktno, kontaktno ili penetrativno, gde je pristanak prinuđen/manipulisan ili nije ili ne može biti dat). Izvor tenzija leži u činjenici da sport često podrazumeva bliske lične odnose, kako među grupama sportista, tako i između pojedinačnih sportista, kao i njihovih trenera ili vođa. Sportiskinje mogu, naročito, na klupskom nivou, postati žrtve svojih "sportskih idola" - seniorskih sportista ili trenera - prema kojima mogu imati bezuslovno poverenje. Na elitnom nivou, od sportistkinja se često očekuje da prihvate odgovornost "odraslog", iako je njihov sportski razvoj ili "sportski uzrast" daleko ispred njihovog socijalnog i fizičkog razvoja, što može stvoriti tenzije i seksualnu nesigurnost.14
U kombinaciji sa normalizacijom agresivnih ili neprimerenih metoda treninga, kao i sa "kulturom ćutanja", stvara se okruženje u kojem je prepoznavanje i prijavljivanje zloupotrebe izrazito otežano. Sportisti često retroaktivno prepoznaju ponašanja koja prelaze profesionalne granice, što dodatno potvrđuje da ranjivost mladih u sportu proizilazi ne samo iz pojedinačnih incidenata, već i iz sistemske organizacione strukture, a roditelji dece sportista ne poseduje jasnu informaciju o procedurama prijavljivanja nasilja, dok se većina oslanja isključivo na poverenje u trenere.15
Seksualno nasilje u sportu je, inače, u našem sportu tabu tema o kojoj se ili u opšte ne priče ili priča samo kada je to iznuđeno, što ne znači da ne postoji. U javnosti su se poslednjih godina pojavila pojedina istraživanja ovog problema, ali kako nije navođena metodologiju istraživanja kao ni podatak o broju i strukturi ispitanih sportiskinja, dobijeni podaci se ne mogu uzeti kao pouzdani i merodavni. Sprovođenje pouzdanih istraživanja je, zbog toga, prioritet u narednom periodu, s tim da bi ona trebala da obuhvate ne samo sportiskinje nego i sportiste.
_____________
14
Non-Accidental Violence in Sport
Task, WomenSport International, May
2021,
https://womensportinternational.org/sport/wp-content/uploads/2020/01/2019-WSI-Position-Statement-Non-Accidental-Violence-Sexual-Abuse.pdf
15 Centar za nestalu i
zlostavljanu decu, Novi Sad 2025. "Seksualno zlostavljanje i zaštita
dece u sportu: Percepcije, dinamika moći i okviri za intervenciju u
Republici Srbiji
2.9. Fizičko vaspitanje i sport dece
Svako ljudsko biće ima osnovno pravo na fizičko vaspitanje i sport, koji su od suštinskog značaja za razvoj ličnosti. Posebne mogućnosti se moraju pružiti deci, uključujući i decu predškolskog uzrasta, da razviju, u potpunosti, svoje ličnosti kroz fizičko vaspitanje i sportske programe prilagođene njihovim zahtevima.16 Na republičkom, pokrajinskom i lokalnom nivou, kao i na organizacijama u oblasti sporta i drugim odgovarajućim privatnim organizacijama, leži obaveza da udruže snage i obezbede optimalno korišćenje infrastrukture, objekata i opreme za fizičko vaspitanje i sport. Posebna odgovornost u tom pogledu leži na školama. Njihov je osnovni zadatak da omoguće zdrav fizički razvoj mladih kako bi se omogućilo ravnomerno fizičko i intelektualno razvijanje. Svi mladi treba da dobiju adekvatno fizičko vaspitanje i steknu osnovne sportske veštine u okviru redovnog nastavnog programa ili u okviru van nastavnih aktivnosti, čime se omogućava svakodnevno bavljenje sportom.
Prema rezultatima Istraživanja ponašanja u vezi sa zdravljem dece školskog uzrasta u Republici Srbiji 2022. godine17, podržavajuće školsko okruženje u kome učenici provode značajan deo vremena tokom radne nedelje pozitivno utiče na ponašanja koja promovišu i podržavaju zdrave stilove života. Slobodno vreme, van školske nastave, kod adolescenata obuhvata skoro polovinu vremena provedenog u budnom stanju. Adolescenti koji učestvuju u organizovanim aktivnostima u slobodnom vreme imaju bolji uspeh u školi, bolje se povezuju sa vršnjacima i pokazuju veće zadovoljstvo životom, a takođe ređe koriste psihoaktivne supstance. Prema iskazima anketiranih učenika, najveći broj učestvuje u organizovanim aktivnostima dva puta nedeljno i češće, i to najčešće u organizovanim timskim sportovima kao što su fudbal, košarka, odbojka (41,7%). Najmanji broj mladih je uključen u rad dečjih i omladinskih organizacija (4,2%). Kada je reč o neorganizovanim aktivnostima u slobodnom vremenu, trećina anketiranih svakodnevno provodi vreme sa drugovima/drugaricama ispred zgrade, u dvorištu/parku (31,6%), a isto toliko njih svakoga dana provodi vreme u dokolici (33%).
Pokrajinski sekretarijat za sport je 2019. godine u saradnji sa partnerima iz Mađarske realizovao "Istraživanje na temu barijere koja uzrokuju nizak nivo fizičke aktivnosti kod devojčica u Autonomnoj pokrajini Vojvodini", a u okviru projekta Active Girls koji je sproveden u okviru InterregIPA CBC Mađarska-Srbija18. Istraživanje je sprovedeno u pet jedinica lokalnih samouprava u AP Vojvodini - u gradovima Zrenjaninu, Subotici i Somboru i u opštinama Vrbas i Mali Iđoš, gde je učestvovalo više od 1.082 ispitanika. Bez obzira što je istraživanje trebalo da bude usmereno na ispitivanje stavova devojčica, istraživanje je prošireno i na dečake tako da je dobijena kompletna slika.
Istraživanje je pokazalo da deca koja se ne bave redovnom fizičkom aktivnošću zapravo najviše vremena provode pred računarom, igraju igrice u svojoj sobi što se najviše odnosi na dečake, dok je korišćenje socijalnih mreža karakterističnije za devojčice i dečaci. Kada pominjemo igrice, najčešći način za njihovo igranje u uzrastu osnovne škole jeste igranje onlajn igrica u svojim sobama, gde zapravo dete stiče utisak igre sa svojim vršnjacima, ali izolovano, u sobi. Još veći izazov jeste to što ta igra nepodrazumeva samo igru s drugarima iz razreda ili s drugarima iz njihovog okruženja, već igru s vršnjacima i starijima iz čitavog sveta. Ovaj segment igre naročito je usmeren na one koji su uzrasta 13 ili 14 godina i uglavnom je specifičan za dečake. Roditelji čije devojčice i dečaci nisu uključene u redovno fizičko vežbanje kao problem ističu ne samo povećano korišćenje socijalnih mreža, nego i praćenje različitih rijaliti programa koji su dostupni tokom čitavog dana na našim TV kanalima koji imaju status nacionalnih TV emitera, pa i u vreme kada su oni na poslu i nisu u mogućnosti da kontrolišu šta im deca gledaju.
Jednoglasna ocena svih ispitanika jeste da se nastavni plan i program za realizaciju nastave fizičkog vaspitanja program mora menjati, uz navođenje nelogičnosti. Jedna od njih u vezi je s časovima na kojima se radi program iz gimnastike, gde je rad na spravama predviđen za one najstarije, to jest za učenike sedmih i osmih razreda. Prema mišljenju profesora, to je najgori mogući momenat za takvu aktivnost i to zbog neusklađene motorike, te nemogućnosti profesora da pravilno asistira, jer su đaci u tom periodu već previsoki i preteški da bi mogli i izvesti gimnastičke elemente koji se nalaze u programu. Stoga je predloženo da se taj deo programa radi kada su deca manja, motorički sposobnija, lakša, dakle, u nižim razredima. Druge primedbe u pogledu nastave fizičkog vaspitanja odnose se na činjenicu da su se interesovanja dece pomerila s tradicionalnih sportova na neke druge oblike fizičke aktivnosti, kao što su fitnes, ekstremni sportovi, vožnja rolera, skejtovi, plesovi i dr.
Među anketiranim učenicima u Republici Srbiji najveći procenat i dečaka i devojčica spada u grupu normalno uhranjenih (69,1%), prekomernu težinu ima 15,8% anketiranih učenika, dok je tri procenta adolescenata gojazno. Jedna trećina anketirane školske dece je bila fizički aktivna svakog dana tokom sat vremena u nedelji koja je prethodila istraživanju (31,5%), pri čemu su u svim uzrasnim grupama dečaci bili značajno fizički aktivniji od devojčica. Sa uzrastom se zapaža smanjenje broja svakodnevno fizički aktivne dece, koje je posebno izraženo kod devojčica, pa je samo16,0% devojčica u prvom razredu srednje škole svakodnevno fizički aktivno.
Podaci o zdravstvenom stanju dece se prikupljaju rutinski u okviru preventivnih pregleda dece, školske dece i omladine. Na osnovu podataka Instituta za javno zdravlje Srbije "Dr Milan Jovanović Batut" prikupljeno toko sistematskih pregleda u školskoj 2022/2023. godini uočava se da je većina dece dobrog zdravlja. Sistematski pregledi učenika osnovnih škola u 2023. godini pokazali su sledeće: pregledano je 73,7% učenika osnovne škole; loše držanje tela imalo je 14,4% pregledanih učenika osnovne škole; loša telesna uhranjenost bila je prisutna kod 7,3% pregledanih učenika osnovne škole; deformiteti kičmenog stuba kod 11,4% pregledanih učenika osnovne škole; deformiteti stopala kod 12,5% pregledanih učenika osnovne škole; deformiteti grudnog koša kod 2% pregledanih učenika osnovne škole. Na sistematskim pregledima učenika srednjih škola u 2023.godini registrovano je: 67% pregledanih učenika srednjih škola; loše držanje tela kod 15,1% pregledanih učenika srednjih škola; loša telesna uhranjenost kod 7% pregledanih učenika srednjih škola; deformitet kičmenog stuba kod 11,9% pregledanih učenika srednjih škola; deformitet stopala kod 7,2% pregledanih učenika srednjih škola; deformitet grudnog koša kod 0,9% pregledanih učenika srednjih škola.
Kakvo je stanje u oblasti školskih sportskih takmičenja može se videti iz Izveštaja o radu Saveza za školski sport Srbije za školsku 2022/2023. godinu.19 U školskim sportskim takmičenjima u školskoj 2022/2023. godini učestvovalo je: 114.282 učenika i učenica osnovnih i srednjih škola, 85.532 učenika i učenica osnovnih škola, (47.569 učenika osnovnih škola, 37.963 učenica osnovnih škola), 28.750 učenika i učenica srednjih škola, (16.713 učenika srednjih škola, 12.037 učenica srednjih škola), 11.127 ekipa u kategoriji učenika i učenica osnovnih i srednjih škola.
Na početku školske 2022/23. godine u Republici Srbiji nastava se odvijala u 3206 redovnih osnovnih škola od toga u 1135 matičnih škola i 2071 izdvojenom odeljenju. Nastavu je pohađalo ukupno 505.247 učenika, 456.206 u matičnim školama i 49.041 u izdvojenim odeljenjima. Kada je u pitanju srednješkolsko obrazovanje, u 495 redovnih srednjih škola bilo je ukupno 232.534 učenika (115.184 učenica) a u 27 škola za učenike sa smetnjama u razvoju bilo je još 1670 učenika (609 učenica). Dakle, u sportskim takmičenjima u osnovnim školama je učestvovalo 16,93% đaka od ukupnog broja đaka, a u sportskim takmičenjima u srednjim školama je učestvovalo 12,28% učenika od ukupnog broja učenika.
_____________
16 Član 1. Međunarodne povelje o fizičkom vaspitanju i sportu UNESKA
17
Rezultati istraživanja ponašanja u vezi sa zdravljem dece školskog
uzrasta u Republici Srbiji 2022. godine, autori Jelena Gudelj Rakić i
dr., Beograd: Institut za javno zdravlje Srbije "Dr Milan Jovanović
Batut", 2023.
18 Atanasov. D.
(2019): Active Girls,InterregIPA CBC Mađarska-Srbija, Pokrajinski
sekretarijat za sport, Novi Sad,
https://activegirls.eu/wpcontent/uploads/2018/09/Istrazivanje_SRB_FINAL_new.pdf
19 https://skolskisportsrbije.org.rs/wp-content/uploads/2024/02/IZVESTAJ-O-RADU-SSSS-2022.2023.pdf
Krajem 2025. godine na visokoškolskim ustanovama u Republici Srbiji je studiralo 264.314 student i to 229.616 studenata je studiralo u javnim ustanova što čini 87%, a 34.452 studenata je studiralo u privatnim ustanovama što čini 13%.20
Koliko se studenata realno bave sportskom, odnosno fizičkom aktivnošću, ne može se pouzdano reći jer nema sveobuhvatnijih istraživanja. Posredni zaključak se može izvesti iz nekih od objavljenih istraživanja.21 Ta istraživanja, nesumnjivo, ukazuju da je nivo fizičke aktivnosti studenata u Republici Srbiji veoma nizak i da većina studenti ne ispunjava preporuke da se bave umerenom fizičkom aktivnošću u trajanju od najmanje 30 minuta pet dana nedeljno. Redovnu fizičku aktivnost upražnjava samo 30,7% studenata ispitanika, a dužina bavljenja kreće se od pola sata (34,7), preko 1 sat (42,7%) do 2 sata i duže (22,7%). Tokom konsultativnog procesa u izradi Strategije, učesnici konsultacija su jednodušno zauzimali stav da bi trebalo vratiti obaveznost nastave fizičkog vaspitanja na visokoškolskim ustanovama.
Prema podacima iz nadležnog registra kod Agencije za privredne registre, za univerzitetski sport je registrovano ukupno 26 sportskih udruženja, društava i saveza. Pojedine organizacije imaju u nazivu reč "univerzitetski" (14), "univerziteta" (6), "studentsko" (6) ili "studenata" (3), ali nisu registrovane za univerzitetski sport već su registrovane za pojedine sportove. Da problem bude veći, Univerzitetski sportski savez je isključen iz članstva nadležnog međunarodnog sportskog saveza i praktično poslednjih nekoliko godina i ne funkcioniše.
___________
20 https://opendata.mpn.gov.rs/otvoreni-podaci/visoko-obrazovanje.html
21
Malčić Borka, Jurišin Marić Stanislava (2018). Fizička aktivnost
studenata Univerziteta u Novom Sadu - realnost i perspektive, SPORT -
Nauka i Praksa, 8, 13-26; Georgiev Milošević Andrijana (2020).
Zdravstvene navike studenata i dostupnost primarne prevencije
arterijske hipertenzije u studentskoj populaciji, doktorska
disertacija, Farmaceutski fakultet Univerziteta u Beogradu.
2.11. Finansiranje sporta od strane javnih vlasti
Finansiranje sporta iz budžeta Republike Srbije
Prema podacima Ministarstva sporta o finansiranju zadovoljavanja opšteg interesa u oblasti sporta iz budžeta Republike Srbije u periodu 2021-2024. godine, to finansiranje se može prikazati kroz sledeću tabelu:
SPORT U BUDŽETU RS |
2021 |
2022 |
2023 |
2024 |
1. Godišnji i posebni programi |
6.463.930.963 |
5.337.810.544 |
5.518.917.212 |
8.001.979.077 |
1.1. Redovni programi nacionalnih sportskih saveza |
2.425.371.314 37,52% |
2.407.945.000 45,11% |
2.455.314.000 44,49% |
2.719.491.000 33,99% |
1.2. Organizacija vel. međ. takmičenja |
1.586.426.880 |
685.000.000 |
180.000.000 |
1.810.727.825 |
1.3. Međunarodna i nacionalna takmičenja |
518.513.950 |
493.339.458 |
923.995.858 |
587.779.792 |
1.4. Nagrade |
536.104.267 |
230.064.598 |
231.460.095 |
884.219.356 |
1.5. Sportske stipendije |
354.540.265 |
377.436.811 |
473.426.731 |
544.802.197 |
1.6. Nacionalna priznanja |
958.601.927 |
1.055.372.677 |
1.206.836.054 |
1.371.651.637 |
1.7. Kampovi |
49.372.360 |
43.552.000 |
47.884.474 |
48.307.220 |
1.8. Posebni programi |
35.000.000 |
35.000.000 |
0 |
35.000.000 |
2. Organizacije kojima je Republika Srbija osnivač |
1.598.364.357 |
364.232.657 |
1.007.970.360 |
858.994.211 |
2.1. Republički zavod za sport |
1.568.428.560 |
329.899.272 |
972.194.261 |
819.742.977 |
2.2. Antidoping agencija Republike Srbije |
29.935.797 |
34333385 |
35776099 |
39251234 |
3. Sportski objekti |
53.210.373 |
52.192.065 |
54.734.733 |
22.960.559 |
4. Program pomoći klubovima |
1.200.000.000 |
|
|
|
UKUPNO ZA SPORT |
9.315.505.693 |
5.754.235.266 |
6.581.622.305 |
8.883.933.847 |
Budžet Republike Srbije |
1.792.952.656.000 |
1.988.643.207.000 |
2.131.465.063.000 |
2.436.349.194.000 |
Sport % u odnosu na republički budžet |
0,52% |
0,29% |
0,31% |
0,36% |
Nešto drugačiji podaci za 2023. i 2024. godinu o % izdvajanju za sport u odnosu na Republički budžet se dobijaju ako se sredstvima dodeljenim iz budžeta preko Ministarstva sporta dodaju i sredstva koja su dodeljena sportskim savezima iz tekuće budžetske rezerve preko Generalnog sekretarijata Vlade i sredstva koja su u budžetu obezbeđena za sportsku infrastrukturu preko Ministarstva za javna ulaganja. U tom slučaju se dobija da je za sport u budžetu Republike Srbije izdvojeno u 2023. godini ukupno 14.400.089.305 dinara (0,68% - 122.846.692 evra) i u 2024. godini 18.609.933.797 dinara (0,76% - 158.991.318 evra).
Republika Srbije pruža, u skladu sa Zakonom o sportu, preko Ministarstvo sporta sistemsku podršku vrhunskim sportistima amaterima na osnovu Pravilnika o bližim uslovima i kriterijumima za stipendiranje vrhunskih sportista amatera za sportsko usavršavanje i za dodelu novčane pomoći vrhunskim sportistima sa posebnim zaslugama. Ovako uspostavljena sistemska podrška vrhunskim sportistima amaterima zapravo služi kao rešenje već do sada utvrđene anomalije, a to je da naši najbolji sportisti žive i rade u statusu sportista amatera, a ne profesionalaca i da uglavnom nemaju nikakav finansijska primanja niti od svog matičnog kluba niti od nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza. U 2024. godini Ministarstvo sporta je finansiralo stipendije za ukupno 408 stipendista, od čega njih 159 žena i 249 muškaraca. Kada govorimo o rodnoj zastupljenosti možemo reći da je ona u ovom slučaju realizovana u relativno visokom procentu i on iznosi 39% žena i 61% muškaraca. U 2025. godini je broj stipendija povećan na rekordnih 434 vrhunskih sportista amatera koji su ostvarilo pravo na dobijanje stipendije, od čega je 139 zaslužnih sportista, 130 sportista međunarodnog razreda i 165 sportista nacionalnog razreda. Za potrebe isplate stipendija Ministarstvo sporta je za 2025. godinu opredelilo ukupno 655.649.820 dinara.
Ukoliko se broj stipendista uporedi sa ukupnim brojem kategorisanih sportista u 2024. godini (1.411) odmah se može uočiti da je broj stipendista i broj kategorisanih sportista u disproporciji jer se stipendiranje vrhunskih sportista amatera realizuje isključivo na Republičkom nivou dok se na nivou jedinica lokalnih samouprava ova vrsta aktivnosti gotovo i ne realizuje, što nije u skladu sa Zakonu o sportu.
Finansiranje sporta iz budžeta jedinica lokalne samouprave
Ministarstvo sporta je u pripremi ove ex-ante analize zatražilo sredinom 2024. godine od jedinica lokalne samouprave (JLS) da za potrebe izrade Nacionalne strategije razvoja sporta u Republici Srbiji 2025-2025. godine dostave podatke o finansiranju sporta iz budžeta u periodu 2021-2024. godine, uz korišćenje istog upitnika koji je korišćen u istraživanju Sportskog saveza Srbije iz 2021. godine. Popunjen upitnik je dostavilo samo 109 jedinica lokalne samouprave, s tim da 12 gradova (uključujući i Beograd) i opština nisu dostavili podatak o ukupnom budžetu, tako da se ne mogu uporediti izdvajanja za sport sa ukupnim sredstvima budžeta. Ovakav odnos pojedinih lokalnih samouprava prema učešću u pripremi Nacionalne strategije razvoja sporta, sa kojom će morati da usaglase svoje razvojne programe (član 142. stav 3. Zakona o sportu) ne treba da čudi kada se zna da najveći broj jedinica lokalne samouprave u opšte ne poštuje svoju obavezu iz člana 130. stav 10. Zakona o sportu da dostavljaju jednom godišnje Ministarstvu sporta izveštaje o odobrenim i realizovanim programima i projektima kojima se zadovoljavaju potrebe i interesi građana u oblasti sporta.
Iako fale podaci za značajan broj jedinica lokalne samouprave od koristi je da se sagledaju "tendencije" u izdvajanjima sredstava budžeta za sport u onim gradovima i opštinama (109) koji su dostavili podatke. Izabrali smo podatke za 2022. i 2023. godinu (2021. godina je godina KORONA virusa a 2024. je bila u toku kada su podaci pribavljani).
Izdvajanja za sport u 109 JLS |
2022. |
2023. |
Ukupni budžeti JLS (98) |
392.141.000.000 |
448.665.000.000 |
Ukupna sredstva budžeta za sport |
13.936.141.540 |
15.013.703.057 |
Organizacije kojima je JLS osnivač |
4.160.297.884 (29,92%) |
4.206.986.494 |
Programi organizacija u oblasti sporta |
7.202.657.331 |
8.895.190.543 |
Redovni programi |
6.173.974.550 |
7.498.748.529 |
Posebni programi |
987.544.934 |
1.336.177.745 |
Sportski objekti |
3.849.627.651 (27,62%) |
3.615.301.611 |
Školski sport |
311.493.218 |
307.483.780 |
Sportska rekreacija |
542.291.607 |
523.490.143 |
Organizacije od posebnog značaja za JLS |
1.029.883.030 |
1.553.881.406 |
Stipendije perspektivnim sportistima |
24.714.305 |
27.096.028 |
Učešće Grada Beograda u prethodno navedenim sredstvima za sport je značajno, što se može videti iz sledeće tabele:
Izdvajanja za sport u Beogradu |
2022. |
2023. |
Ukupna sredstva budžeta za sport |
2.740.149.048 |
3.459.408.538 |
Organizacije kojima je JLS osnivač |
815.017.500 |
538.539.100 |
Programi organizacija u oblasti sporta |
1.846.130.546 |
2.739.750.473 |
Redovni programi |
1.791.861.446 |
2.541.367.538 |
Posebni programi |
54.269.100 |
198.382.935 |
Sportski objekti |
0 |
0 |
Školski sport |
155.710.000 |
142.350.000 |
Sportska rekreacija |
9.000.000 |
15.118.000 |
Organizacije od posebnog značaja za JLS |
237.901.400 |
562.596.125 |
Stipendije perspektivnim sportistima |
3.567.667 |
3.144.000 |
Preko 300 miliona dinara za sport je u 2023. godini izdvojeno u 11 gradova: Beograd: 3.459.408.538; Novi Sad: 1.428.501.384; Pančevo: 561.817.000; Sremska Mitrovica: 549.984.936; Niš: 489.788.000; Kragujevac: 458.399.000; Gornji Milanovac: 393.430.259; Čačak: 349.174.941; Zrenjanin: 341.127.433; Subotica: 334.104.068; Leskovac: 311.759.419.
Iz dostavljenih podataka vidi se i: 58 JLS nije imalo finansiranje organizacija kojima je osnivač; 3 JLS nije finansiralo programe organizacija u oblasti sporta; 63 JLS nije finansiralo posebne programe organizacija u oblasti sporta; 47 JLS nije finansiralo programe izgradnje, održavanja i opremanja sportskih objekata; 50 JLS nije finansiralo programe školskog sporta; 70 JLS nije finansiralo programe sportske rekreacije; 75 JLS nije finansiralo programe organizacija od posebnog značaja za JLS; 70 JLS nije stipendiralo perspektivne sportiste; 15 JLS je tražilo povraćaj nenamenski utrošenih sredstava.
Ako se prethodno izneti podaci o finansiranju sporta u jedinicama lokalne samouprave u 2022. i 2023. godini uporede sa podacima o finansiranju u periodu 2017-2020. godina iz istraživanja koje je 2021. godine sproveo Sportski savez Srbije za potrebe Ministarstva omladine i sporta, vidi se da postoji "kontinuitet" u procentualnom međusobnom učešću navedenih devet vrsta (namena) izdvajanja: delatnost organizacija u oblasti sporta kojima je JLS osnivač, finansiranje programa organizacija u oblasti sporta, finansiranje redovnih godišnjih programa organizacija u oblasti sporta; finansiranje posebnih programa organizacija u oblasti sporta, finansiranje izgradnje, opremanja i održavanja sportskih objekata; finansiranje programa školskog sporta; finansiranje programa sportske rekreacije, finansiranje programa organizacija u oblasti sporta koje su od posebnog značaja za JLS, finansiranje stipendija za sportsko usavršavanje perspektivnih sportista, u ukupnim sredstvima izdvojenim za finansiranje sporta. Na primer, dovoljno je uporediti 2018. i 2022. godinu. Jedina odstupanja se beleže u nešto povećanom učešću izdvajanja za sportske objekte i sportsku rekreaciju i smanjenom, i onako malom, učešću izdvajanja za stipendije za perspektivne sportiste (sa 0,4% na 0,18%). Očigledan je i kontinuitet u značajnom broju jedinica lokalne samouprave u nefinansiranju pojedinih vrsta programa (na primer, programa školskog sporta ili programa sportske rekreacije iako ovi programi imaju prioritet pri finansiranju prema članu 138. stav 7. Zakona o sportu).
Suštinskih promena nema ni u odnosu ukupnih izdvajanja za sport u odnosu na ukupne budžete jedinica lokalne samouprave. Prosečno izdvajanje za sport u budžetima jedinica lokalne samouprave u periodu 2017-2020. godine bilo je 3,07%, dok je u periodu 2022-2023. godine prosečno bilo 3,44%.
Finansiranje sporta iz budžeta AP Vojvodine
Prema objavljenim Odlukama o budžetu AP Vojvodine za 2023. i 2024. godinu, za sport je ukupno izdvojeno:
- 2023: 708.485.340 dinara od ukupnog budžeta od 108.509.779.218,10 dinara, ili 0,65%. Sredstva za sport su podeljena na tri velike celine: razvoj sistema sporta - 386.260.795,93 (122.000.000 aktivnosti pokrajinskih sportskih saveza; 158.760.000 posebni programi; 8.000.000 afirmacija školskog i univerzitetskog sporta; 21.719.300 KROSBOKS; 2.961.495,93 Parainspirisani); razvoj sportske infrastrukture - 225.000.000; Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta - 97.224.544 dinara.
- 2024: 757.855.527 dinara od ukupnog budžeta od 108.441.955.670,69 dinara ili 0,70%. Sredstva za sport su podeljena na tri velike celine: razvoj sistema sporta - 406.041.527 (121.000.000 aktivnosti pokrajinskih sportskih saveza; 175.150.000 posebni programi; 8.000.000 afirmacija školskog i univerzitetskog sporta; 4.956.000 KROSBOKS; 21.527 Parainspirisani); razvoj sportske infrastrukture - 250.000.000; Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta - 101.814.000 dinara.
Ukupna izdvajanja za sport u budžetima svih javnih vlasti
Ako se kao referentna godina uzme 2023. godina, onda najpre treba konstatovati da je bruto domaći proizvod (BDP) u 2023. godini iznosio je u Republici Srbiji 8.817.763 miliona dinara. Za sport su sve javne vlasti iz budžeta zbirno izdvojile oko 31 milijardu dinara (Republika Srbija 46,45% i JLS 51,61%), ili 0,35% BDPa. U zemljama EU i EFTA prosek izdvajanja za sport je 0,40% BDPa (u rasponu od 0,10% do 1,50%).22 Ako bi uporedili ukupna izdvajanja za sport u budžetima svih javnih vlasti sa ukupnim budžetima svih javnih vlasti, dobilo bi se da je za sport izdvojeno oko 1,15% svih budžetskih sredstava. Prosek izdvajanja u EU i EFTA u 2024. godini iznosio je 0,8% (u rasponu od 0,4% do 3,3%).
U Srbiji je 2023. godine bilo 6.623.000 stanovnika. Kada se izdvajanja za sport svih javnih vlasti podeli sa ovim brojem stanovnika dobija se da je po stanovniku izdvojeno 4680 dinara (2174 dinara iz budžeta RS), ili 40 evra.23
Odnos izdvajanja na nivou Republike Srbije naspram izdvajanja za sport u jedinicama lokalne samouprave je takav da jedinice lokalne samouprave izdvajaju samo 5% više sredstava nego Republika. Ako dodamo i sredstva AP Vojvodine onda su rezultati još porazniji i u značajnom su raskoraku sa evropskim standardima.
____________
22
https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Government_expenditure_on_recreational_and_sporting_services
23 Sa
stanovišta raspodele
javnih sredstava za sport po glavi stanovnika, prosek u EU je 130 evra
(sa populacijom od približno 15,89 miliona) u 2021. godini (u rasponu
od 21 evro do 763 evra).
https://www.researchgate.net/publication/372554254_Sustainable_Management_of_the_Public_Financial_Model_for_Sports_Support_in_Slovakia
Utrošak sredstava za realizaciju godišnjih programa nadležnih nacionalnih sportskih saveza finansiranih iz budžeta Republike Srbije
Ministarstvo sporta je u decembru 2024. godine u okviru "Finansijske analize redovnih godišnjih programa nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza za 2023. godinu" izvršilo i evaluaciju finansijskog plana redovnih godišnjih programa za 2023. godinu nadležnih nacionalnih sportskih saveza. Ministarstvo sporta Republike Srbije je u 2023. godini finansiralo redovne godišnje programe 85 saveza, u ukupnom iznosu od 2.454.737.000,00 dinara. Saveza koji su finansirani iznosima do 5.000.000,00 dinara je ukupno 33 i opredeljeno im je 88.850.000,00 dinara za redovne godišnje aktivnosti (3,62% od ukupno opredeljenih sredstava za redovne godišnje programe saveza). Ukoliko posmatramo nadležne nacionalne sportske saveze za olimpijske sportove, možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi osam saveza, a za neolimpijske sportove možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi 25 saveza. Za redovne godišnje aktivnosti u 2023. godini, finansijska sredstva od 5.000.000,00 dinara do 10.000.000,00 dinara, Ministarstvo sporta je opredelilo za ukupno 17 saveza, kojima je isplaćeno 121.987.000,00 dinara (4,97% od ukupno opredeljenih sredstava). Ukoliko posmatramo nadležne nacionalne sportske saveze za olimpijske sportove, možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi 10 saveza, a za neolimpijske sportove možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi sedam saveza. Za redovne godišnje aktivnosti u 2023. godini, finansijska sredstva od 10.000.000,00 dinara do 50.000.000,00 dinara, Ministarstvo sporta je opredelilo za ukupno 21 saveza i isplaćeno im je 456.827.000,00 dinara (18,61% od ukupno opredeljenih sredstava). Ukoliko posmatramo nadležne nacionalne sportske saveze za olimpijske sportove, možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi 12 saveza, a za neolimpijske sportove možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi devet saveza. Za redovne godišnje aktivnosti u 2023. godini, finansijska sredstva od 50.000.000,00 dinara do 100.000.000,00 dinara, Ministarstvo sporta je opredelilo za ukupno 8 saveza i isplaćeno im je 532.450.000,00 dinara (21,69% od ukupno opredeljenih sredstava za programe). Ukoliko posmatramo nadležne nacionalne sportske saveze za olimpijske i paraolimpijske sportove, možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi 7 saveza, a za neolimpijske sportove možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi 1 savez. Za redovne godišnje aktivnosti u 2023. godini, finansijska sredstva preko 100.000.000,00 dinara, Ministarstvo sporta je opredelilo za ukupno šest saveza (51,13% od ukupno opredeljenih sredstava), računajući i Olimpijski komitet Srbije, i isplaćeno im je 1.245.200.000,00 dinara. Ukoliko posmatramo nadležne nacionalne sportske saveze za olimpijske sportove, možemo konstatovati da ih je u ovoj grupi četiri saveza.
Analizom navedenih podataka za 2023. godinu, dolazi se do zaključka da je procentualno najviše finansijskih sredstava dobila grupa saveza kojima je opredeljeno preko 100.000.000,00 dinara i to 51,13% celokupnog budžeta. Preko polovine budžeta opredeljenog za redovne godišnje programe dobili su sledeći savezi: Rukometni savez Srbije (4,54%), Olimpijski komitet Srbije (10,59%), Odbojkaški savez Srbije (10,55%), Vaterpolo savez Srbije (6,90%), Sportski savez Srbije (7,84%) i Košarkaški savez Srbije (10,71%).
Posmatrajući prosečnu potrošnju u procentima za svaki pojedinačni trošak u odnosu na sve finansirane Nadležne nacionalne sportske saveze, može se zaključiti da su troškovi za koje se najviše sredstava izdvaja od strane svih nosilaca redovnih godišnjih programa u 2023. godini, gledano prema Obrascu finansijskog plana programa, sledećih pet troškova: trošak 5 - troškovi smeštaja i ishrane (19,63%); trošak 9 - honorari lica koja učestvuju u realizaciji programa (13,41%); trošak 6 - troškovi iznajmljivanja prostora (11,65%); trošak 1 - troškovi putovanja (prevoz) za sportiste i sportske stručnjake koji neposredno učestvuju u realizaciji programa (9,80%); trošak 23 - troškovi zarade lica zaposlenih na realizaciji programa (bruto zarada) (7,51%).
Za navedenih pet troškova, nadležni nacionalni sportski savezi utrošili su u 2023. godini 62,00% ukupno opredeljenih sredstava za redovne godišnje programe. Kada prethodno iznete podatke uporedimo sa onim za period 2017-2020. godine vidi se da nema značajnih promena. Od navedenih pet troškova četiri su zadržala svoje mesto i jedino su troškove kotizacije za učešće na takmičenjima (koji su sa 11,65% spali na 5,94%) "istisli" troškovi iznajmljivanja prostora.
Različite aktivnosti i analize koje su vršene od strane brojnih međunarodnih organizacija (međudržavnih i nevladinih) pokazale su da sport može osigurati širok spektar koristi ženama (svih uzrasta) i da može poslužiti kao moćno sredstvo za unapređenje položaja žena i postizanje polne ravnopravnosti. Sport, međutim, nije pošteđen ni neopravdane diskriminacije žena, ma koliko se izgovori tražili u određenim specifičnim karakteristikama pojedinih sportskih disciplina. Čak iako se određena "povlašćenost" muškaraca može razumeti u pogledu samog odvijanja pojedinih sportskih aktivnosti (fizičkog vežbanja i takmičenja), diskriminacija žena u pogledu učešća u odlučivanju u upravnim organima organizacija u oblasti sporta nema nikakvo opravdanje.
Kakav je položaj žena u sportu Republike Srbije delimično je već prikazano u delu analize stanja koje se odnosi na sportiste, sportske stručnjake i takmičarski sport. Ovde će se ukazati na poziciju žena u sistemu sporta u Republici Srbiji u segmentu upravljanja sistemom sporta. Prema podacima koje su dali nadležni nacionalni granski sportski savezi u Istraživanju iz 2024. godine, u 2024. godini 134 žene su bile članice Upravnih odbora saveza (19,01%), a u odnosu na 571 muškaraca. Navedeni podaci odstupaju od onih datih u Istraživanju iz 2021. godine kada je broj članova upravnih odbora bio 659, od kojih 112 žena (17%). Ukoliko se pogleda struktura sastava Nadzornih odbora jasno će se videti da je i u ovom segmentu u 2024. godini angažovano značajan manji broj žena, jer je od ukupno 250 članova nadzornih odbora njih 51 žena (20,40%). U odnosu na podatke iz 2021. godine nema značajnije razlike jer je tada u nadzornim odborima ukupno bilo 244 članova od koji 51 žene (21,31%).
Veoma važan segment sistema sporta u Republici Srbiji jesu i aktivnosti predstavnika nadležnih nacionalnih granskih saveza u Međunarodnim sportskim savezima. U ovom trenutku Republika Srbija ima značajan broj svojih predstavnika u rukovodećim organima u Međunarodnim sportskim savezima i to čak njih 123. Međutim, od tih 123 samo je 22 žene.
Prethodno navedeni podaci pokazuju da naši nadležni nacionalni sportski savezi u opšte ne funkcionišu u skladu sa principima dobre uprave u sportu utvrđenim u Osnovnim univerzalnim načelima (principima) dobrog upravljanja u okviru Olimpijskog pokreta, koja su deo implementacionih odredbi Etičkog kodeksa MOKa. U skladu sa Preambulom ovih Osnovnih načela: "Svi članovi Olimpijskog pokreta će usvojiti ova Osnovna univerzalna načela dobrog upravljanja i odražavaće ove standarde u svojim pravilima, propisima, politikama i operacijama.". U članu 2.3. (Načelo 2 - Institucionalno upravljanje) ovih univerzalnih načela utvrđeno je: Organizacija će utvrditi jasne, otvorene, odgovarajuće i objektivne kriterijume podobnosti, koji će, istovremeno uključiti potrebne veštine i stručnost i fer, inkluzivnu i raznoliku zastupljenost glavnih komponenti u njenim organima upravljanja, uključujući posebno: Uravnoteženu zastupljenost polova među članovima organa (sa najmanje 30% svakog pola); Zastupljenost sportista sa aktivnim učešćem u procesima donošenja odluka; Poseban fokus na raznolikost i uključivanje." Osim toga, u članu 5.2. utvrđeno je i: "Biće ustanovljena Komisija sportista u okviru svake sportske organizacije, sa rodno uravnoteženom zastupljenošću. Članove Komisije sportista treba da biraju njihovi vršnjaci, a uslovi u pogledu njih treba da budu u skladu sa MOK smernicama."
Generalno podređen položaj ženskog sporta u odnosu na muški u našoj zemlji, nije u skladu sa brojem medalja koje osvajaju naše sportiskinje na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima. Od 26 medalja osvojenih na Olimpijskim igrama od 2012. do 2024. godine njih 11 su osvojile žene. Ili, od ukupno 655 medalja na svetskim prvenstvima njih 205 su osvojile žene, a od ukupno 686 medalja na evropskim prvenstvima njih 254 su osvojile žene.
Na osnovu analize postojećeg stanja, uz sve manjkavosti raspoloživih podataka, mogu se prepoznati sledeći problemi vezani za položaj žena u srpskom sportu: rodno nesenzitivan, neravnopravan i višestruko diskriminisan položaj žena u sportu kao sportiskinja, stručnjakinja, preduzetnica i liderki; nepotpun i neadekvatan zakonski i strateški okvir; rodno neravnopravno i netransparentno finansiranje; nedostatak preciznih i tačnih, aktuelnih informacija iz relevantnih izvora podataka; neprilagođena sportska infrastruktura potrebama devojčica i žena; sport kao nesigurna oblast za žene i devojčice; neadekvatno medijsko izveštavanje i nedovoljna medijska vidljivost žena u sportu.
2.13. Sport u vojsci i policiji
Zakon o sportu i prateća podzakonska akta tretiraju sport u vojsci i sport u policiji kao posebne oblasti sporta, za koje Sportski savez Srbije obavlja poslove nadležnog nacionalnog sportskog saveza. Fizičko vežbanje profesionalnih pripadnika Ministarstva odbrane i Vojske Srbije, kao i Ministarstva za unutrašnje poslove i Policije sprovodi se planski i organizovano. Vojni sportisti najviše učestvuju na takmičenjima u atletici (trke na putu, trke u prirodi sa preprekama i sl.), a zatim slede sportovi kao što su orijentiring, streljaštvo, vojni pentatlon, skijanje, padobranstvo, kolektivni sportovi, borilački sportovi, plivanje i drugi sportovi od značaja za vojnu službu.
Fizičko vežbanje profesionalnih pripadnika Ministarstva odbrane i Vojske Srbije, kao i Ministarstva za unutrašnje poslove i Policije sprovodi se planski i organizovano. Takmičarskim sportom se bavi oko 12% pripadnika Vojske Srbije (zastupljenost žena na sportskim takmičenjima je oko 10%). Vojni sportisti najviše učestvuju na takmičenjima u atletici (40%), a zatim slede sportovi kao što su orijentiring (17%), streljaštvo (12%) i vojni pentatlon (11%), skijanje (7%), padobranstvo (6%), kolektivni sportovi (3%), borilački sportovi (2%) i plivanje (2%). Takmičarski sport u Policiji se organizuje kroz različita takmičenja koja organizuje Sportski savez Srbije u saradnji sa Ministarstvom za unutrašnje poslove. Najbrojnija takmičenja su održana 2022. godine. Od ukupnog broja zaposlenih u Ministarstvu unutrašnjih poslova, za aktivnost "Sport u policiji" u 2022. godini, prijavilo se ukupno 3203 policijskih službenika (2.887 muškog pola i 316 ženskog pola), odnosno 432 ekipe za takmičenje u ekipnim sportovima ili 2.620 policijska službenika (2.383 muškog pola i 237 ženskog pola) i 583 policijska službenika (504 muškog i 79 ženskog pola) za takmičenje u pojedinačnim sportovima. Na završno takmičenje koje je održano u Vrnjačkoj Banji plasiralo se ukupno 213 policijskih službenika (159 muškaraca i 54 žena) u 24 ekipe.
Sportski savez Srbije je nadležan za sport u vojsci i sport u policiji od 2016. godine, i pri ovom savezu su formirana dva posebna odbora: Odbor za sport u vojsci i Odbor za sport u policiji, u kojima svoje predstavnike imaju i Ministarstvo odbrane i Ministarstvo unutrašnjih poslova. Za obim i efikasnost rada ovih odbora od suštinskog je značaja obim i sadržaj saradnje između Sportskog saveza Srbije i Ministarstva odbrane, jer bez toga Sportski savez Srbije ne može realizovati bilo kakve aktivnosti. Podaci Sportskog saveza Srbije pokazuje da je i obim i sadržaj te saradnje kroz godine varirao, uz različite probleme, i da je bitno zavisio od personalnog sastava menadžmenta Ministarstva odbrana i Ministarstva unutrašnjih poslova.
Mediji su arterije savremenog sporta. Bez njih, sport bi bio daleko manje globalan, manje profitabilan i manje dostupan. Oni su transformisali sport iz običnog takmičenja u globalni kulturni i ekonomski fenomen. S druge strane, bez sporta, mediji bi izgubili jedan od najvažnijih stubova svog sadržaja i programa. U savremenom društvu sport i mediji čine nerazdvojivu celinu. Posebno treba naglasili značaj specijalizovanih sportskih medija (sportski TV kanali, sportski portali, sportski podkasti, sportske rubrike sa samostalnom redakcijom, sportski magazini) za današnji sport. Oni predstavljaju glavne posrednike između sportskih organizacija i javnosti, šire vidljivost i vrednost sportskog proizvoda i omogućavaju strateško pozicioniranje sportskih organizacija na tržištu, kroz promociju, reputaciju i interakciju sa publikom.
Ne treba, međutim, zaboraviti, u savremenom kontekstu, posebno važnu ulogu koju imaju društvene mreže (mediji). Neki ih ne smatraju medijima, ali one uveliko funkcioniše kao informativni i medijski prostor. Društvene mreže su revolucionisale odnos između sporta, navijača i igrača, stvarajući dinamičnu i direktnu vezu koja je istovremeno i moćan alat i izvor novih izazova. One omogućavaju sportskim organizacijama direktnu komunikaciju sa navijačima, izgradnju zajednica i plasiranje personalizovanog sadržaja. Medijski prostor je iz jednostranog emitovanja poruke prešao na interaktivni model, gde potrošači aktivno učestvuju u kreiranju i širenju sportskog sadržaja. Ne treba onda da čudi što već sada na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima u stručnim štabovima pojedinih reprezentacija deo tima je i menadžer za društvene mreže (menadžer za sadržaje na društvenim mrežama).
Važno je shvatiti da budućnost odnosa medija i sporta neće biti ista. I tradicionalni mediji i sport se više ne takmiče samo međusobno, već i sa video igrama, e-sportom i društvenim mrežama za pažnju mlade publike. Bliska budućnost korišćenja Streaming platforme i veštačke inteligencije će omogućiti navijačima da gledaju personalizovane prenose, odnosno da imaju personalizovano iskustvo (biraju komentatore i načine komentarisanja, uglove kamere, hajlajtove omiljenog igrača, isticanje statistike uživo u realnom vremenu, i dr.).
U Republici Srbiji postoji veći broj specijalizovanih sportskih medija, uključujući i sportske portale: Sportski žurnal, Sport, Arena sport, SOS Plus kanal, Sportissimo.rs, sportske.net, sportal.rs, mozzartsport.com, maxbetsport.rs, srbijasport.net, meridiansport.rs, hotsport.rs. U isto vreme, svi glavni novinski i televizijski mediji imaju i sportske redakcije i na njihovim internet portalima posebno mesto zauzima sport.
Prema podacima koji su dobijeni od Udruženja sportskih novinara Srbije, na rang listi najgledanijih televizijskih emisija u Srbiji u poslednje 23 godine prva tri mesta zauzimaju prenosi sportskih događaja (prednjače tenis, vaterpolo, fudbal i košarka). Potpuno je paradoksalno da su kod takvog stanja stvari sportski novinari u Srbiji potpuno samouki, što je za jednu sportsku naciju kakva je Srbija veliki problem. Takvo stanje stvari nije ni u skladu sa Zakonom o sportu. Prema Nomenklaturi sportskih zanimanja i zvanja, sportski novinari i sportski reporteri su sportski stručnjaci. Ovakav položaj sportskih novinara i sportskih reportera je u skladu sa član 27. Zakona o sportu kojom je utvrđeno da je izveštavanje sa sportskih priredbi i pisanje informativnih i analitičkih novinskih članaka u oblasti sporta, stručni rad u sportu. Problem je, međutim, što se navedene odredbe Zakona o sportu i Pravilnika o nomenklaturi sportskih zanimanja u zvanja u praksi ne poštuju. Razloga je više, ali ključna su tri: sportski novinari i sportski reporteri skoro isključivo rade u medijima a ne u organizacijama u oblasti sporta tako da se u praksi njihov rad od strane medija tretira kao medijski rad a ne stručni rad u sportu; ne postoji, odnosno nije utvrđen nadležni nacionalni sportski savez koji bi izdavao dozvole rad sportskih novinara i sportskih reportera; ne postoji stručni i inspekcijski nadzor nad radom sportskih novinara i sportskih reportera. Posledice su da se medijski rad sportskih novinara i sportskih reportera u praksi ne vrši kao stručni rad u sportu, usled čega sportski novinari i sportski reporteri ne podležu ni obavezi permanentnog stručnog usavršavanja (član 28. stav 3. Zakona o sportu). Razume se, takvo stanje ne doprinosi kvalitetu stručnog rada sportskih novinara i sportskih reportera i u naredno periodu mora biti izmenjeno.
Mediji mogu da daju izuzetan doprinos realizaciji ciljeva Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2026-2035. godina. Da bi se to postiglo, saradnja između sporta i sportskih medija mora biti temeljena na poverenju, uzajamnom poštovanju, transparentnosti i etici. Odnos između medija i sporta neophodno je graditi na odgovornosti, objektivnosti i promociji pravih sportskih vrednosti. Mediji bi trebalo da budu partner sportu, ne samo u stvaranju uspeha, već i u negovanju fer-pleja, zdravih navika i sportskog duha u društvu.
3. Međunarodna kretanja i uporedna praksa strateškog planiranja razvoja sporta
Sport je nesumnjivo globalni fenomen i kao takav ima više zajedničkih, univerzalnih karakteristika i vrednost, ali se i suočava sa problemima koji su globalno prisutni, ali čiji intenzitet, oblik i način rešavanja dramatično variraju u zavisnosti od ekonomskog razvoja zemlje, kulturne tradicije i političkog sistema. Zajedničke karakteristike sporta kao globalne pojave su: univerzalnost i masovnost (sport prelazi sve jezičke i kulturne barijere); integrisanost u društvo; institucionalizacija i organizovanost; takmičarski karakter; komercijalizacija i profesionalizam; medijska i kulturna uloga; politički simbolizam; socijalna i integrativna funkcija; ekonomski značaj; standardizacija i pravila. Nasuprot tome, zajednički problemi su: korupcija; doping; nasilje; komercijalni pritisak i gubitak autentičnosti i sportskih vrednosti; nejednak pristup; nameštanje rezultata; politička instrumentalizacija sporta; pritisak na mlade sportiste. U takvim okolnostima, uprkos razlikama u kulturama, ekonomskom razvoju i političkim sistemima, strateško planiranje dugoročnog razvoja sporta ima jasne zajedničke univerzalne elemente koji se mogu identifikovati. Oni čine okosnicu svake ozbiljne sportske strategije, dok se sadržaj i prioriteti unutar tih elemenata prilagođavaju lokalnom kontekstu. Osim zajedničkih karakteristika i problema, mogu se identifikovati i zajednička, dugoročna međunarodna kretanja koja utiču na planiranje razvoja sporta: sve veća globalizacija sporta; intenziviranje profesionalizacije i komercijalizacije; digitalizacija i tehnološki razvoj; pomak ka konceptu "sporta za sve"; jačanje društvene odgovornosti sporta (uključivanje socijalnih ciljeva); borba za integritet sporta; zdravlje i bezbednost sportista; održivost i ekološka svest. Navedene karakteristike, problemi i kretanja uslovljavaju ciljeve strategije, strukturu sportskog sistema i način upravljanja i finansiranja sporta u svakoj zemlji. Zbog toga, ni strateško planiranje razvoja sporta u Republici Srbiji ne može biti izolovano, već mora biti usklađeno sa globalnim sportskim trendovima i izazovima.
Kako je sport u Republici Srbiji duboko integrisan u međunarodni sport, u ex-ante analizi Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2026-2035. godina i tokom pripreme Strategije analizirane su u 2025. godini važeće strategije razvoja sporta više zemalja: Hrvatska (Nacionalni program sporta Hrvatske za period 2019-2026); Australija (Nacionalna sportska strategija 2024-2034. - Sportski horizont; Australijska nacionalna strategija učešća u sportu - Igraj dobro; Australijska 2032+ strategija sporta visokih performansi - Dobro pobedi); Engleska (Ujedinjeni pokret 2021-2031); Irska (Nacionalna sportska politika 2018-2027); Kanada (Strategija razvoja vrhunskog sporta; Kanadska sportska politika); Indija (Nacionalna sportska politika 2025); Češka (Koncept sporta 2016-2025 - Sport 2025); Crna Gora (Strategija razvoja sporta u Crnoj Gori 2024-2028). Analiza je pokazala postojanje zajedničkih karakteristika i dominantnih pravaca u definisanju vizije, misije, ciljeva i mera strategija i sportskih politika razvoja sporta u posmatranim državama.
Pregled strategija razvoja sporta u analiziranim državama pokazuje visok stepen podudaranja u načinu strateškog razmišljanja, iako se nacionalni konteksti, institucionalni kapaciteti i razvojni prioriteti razlikuju. Sve strategije posmatraju sport kao javnu politiku od šireg društvenog značaja, a ne isključivo kao oblast takmičarskih rezultata ili vrhunskog sporta. Zajednička polazna tačka jeste razumevanje sporta kao sredstva unapređenja zdravlja i blagostanja stanovništva, mehanizma društvene kohezije, inkluzije i jednakosti, instrumenta razvoja ljudskog kapitala i oblasti sa značajnim ekonomskim, obrazovnim i međunarodnim potencijalom. Strategije su, u najvećem broju slučajeva, zasnovane na dokazima i podacima, jasnim indikatorima učinka, međusektorskom pristupu, dugoročnom planiranju, kombinaciji kvantitativnih i kvalitativnih ciljeva.
Sa stanovišta vizija posmatranih strategija, može se konstatovati visok stepen sličnosti i postojanje nekoliko zajedničkih tematskih oblasti: sport kao način života i univerzalno pravo (sve strategije ističu da sport treba da bude dostupan svima, tokom celog životnog veka, bez obzira na pol, uzrast, socio-ekonomski status, etničku pripadnost ili invaliditet); ravnoteža između masovnosti i izvrsnosti (nijedna strategija ne potencira isključivo vrhunski sport, već sve strategije polaze od ideje da se vrhunski sportski rezultati mogu održivo postići samo uz široku bazu učešća); zdravlje, blagostanje i kvalitet života (sport se jasno povezuje sa prevencijom bolesti, mentalnim zdravljem, smanjenjem sedentarizma i ukupnim kvalitetom života); pozitivna društvena i kulturan uloga sporta (sport se vidi kao sredstvo izgradnje zajednice, nacionalnog identiteta, socijalne kohezije i međunarodnog ugleda države).
Analizom postavljenih ciljeva može se identifikovati nekoliko univerzalnih ciljnih oblati, prisutnih u gotovo svim strategijama: povećanje celoživotnog učešća u sportu i fizičkoj aktivnosti, uz posebno usmerenje na decu, od ranog detinjstva, mlade, žene, starije osobe, osobe sa invaliditetom i marginalne grupe (najčešći i najistaknutiji cilj); razvoj vrhunskog i takmičarskog sporta, na temelju selektivnog i strateški usmerenog ulaganja u sportove i discipline sa realnim potencijalom, uz oslanjanje na dokaze (unapređenje međunarodnih sportskih rezultata, sistemska identifikacija i razvoj talenata, stabilno i višegodišnje finansiranje vrhunskog sporta, dualna karijera sportista i podrška tokom i nakon karijere, naglašena etika i integritet rezultata); unapređenje sportskih kadrova (obrazovanje i kontinuirano usavršavanje trenera i drugih sportskih stručnjaka i zvaničnika, zadržavanje kadrova i profesionalni status, povećanje rodne i društvene raznolikosti u kadrovima, jačanje uloge volontera); sportska infrastruktura (ravnomerna teritorijalna dostupnost sportskih objekata; racionalno planiranje i ulaganje i održivo upravljanje, energetska efikasnost, višenamenska i zajednička upotreba i povezivanje sa obrazovnim ustanovama i lokalnim zajednicama); integritet i bezbednost u sportu (sve strategije naglašeno insistiraju na dobrom upravljanju i jasnim linijama odgovornosti, etici, integritetu i borbi protiv dopinga, zloupotreba i diskriminacije, i na bezbednom sportskom okruženju); jačanje upravljanja i institucionalnih kapaciteta u sportu (sve strategije prepoznaju da je slabo upravljanje jedan od glavnih uzroka problema u sportu, zbog čega zajednički prioriteti uključuju jasno definisane uloge i odgovornosti, transparentnost u finansiranju, profesionalizaciju organizacija u oblasti sporta, jačanje kapaciteta nacionalnih sportskih saveza, lokalnih struktura i klubova i primenu principa dobrog upravljanja).
Zajedničke karakteristike analiziranih strategija mogu se pronaći i u odnosu na planirane mere. Dominantni pravci su: sistematsko planiranje i praćenje učinka (uvođenje jasnih indikatora i ciljnih vrednosti; redovno praćenje, evaluacija i prilagođavanje politika, razvoj centralizovanih baza podataka i registara); finansijski mehanizmi i održivost (prelazak sa kratkoročnog na višegodišnje finansiranje, kombinovanje javnih i privatnih izvora, podsticanje sponzorstva, donatorstva i javno-privatnih partnerstava, veća transparentnost u dodeli i kontroli javnih sredstava); međusektorska i međuinstitucionalna saradnja (snažno povezivanje sporta sa obrazovanjem, zdravljem, socijalnom politikom i lokalnim razvojem, koordinacija nacionalnog, regionalnog i lokalnog nivoa, partnerstva za privatnim i civilnim sektorom); inkluzija i pravičnost (ciljani programi za nedovoljno zatupljene grupe, uklanjanje, finansijskih, kulturnih i infrastrukturnih barijera, promocija jednakih mogućnosti i rodne ravnopravnosti).
Uporedna analiza je pokazala da savremene strategije razvoja sporta imaju zajedničku filozofsku i operativnu osnovu: sport je prepoznat kao dugoročna društvene investicija. Dominira pristup koji povezuje masovnost, kvalitet stručnog rada i vrhunske rezultate, uz snažan naglasak na dobro upravljanje, održivost i inkluziju.
4. Obim i priroda problema u oblasti sporta
Republika Srbija ima razvijen sportski sistem, sa dugom tradicijom organizovanja (vertikalno i horizontalno) i sportskim rezultatima. Organizacija sporta je postavljena prema evropskom piramidalnom modelu i bazira se na zakonom garantovanoj autonomiji sportskog pokreta, uz zakonsku i institucionalnu intervenciju države samo u pitanjima za koje je procenjeno da su od javnog interesa. Država Srbija tretira sport kao delatnost od opšteg interesa i predstavlja glavnog podržavaoca i finansijera njegovog razvoja. Samo u 2023. godini iz budžetskih sredstava svih javnih vlasti u Republici Srbiji za sport je izdvojeno oko 260 miliona evra.
Koji sve problemi postoje u sistemu sporta Republike Srbije, koji je njihov obim i priroda, i koji su njihovi uzroci i posledice detaljno je identifikovano i analizirano u ex-ante analizi Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2026-2035. godine. Oni su dugogodišnji i ako bi se u nekoliko rečenica pokušali sublimirati i opisati, može se konstatovati da iako sistem sporta u Republici Srbiji postoji, normativno je uređen i institucionalno razuđen, on je istovremeno i funkcionalno neujednačen i razvojno neuravnotežen. Sistem je pretežno usmeren ka takmičarskom i vrhunskom sportu i formalnim strukturama (klubovi i savezi), dok su sportska rekreacija (sport za sve), školski sport, dugoročni razvoj dece i celoživotno bavljenje građana sportom sistemski potcenjeni. Ex-ante analiza je jasno ukazala na glavne sistemske probleme u sportu Srbije: demografsko starenje; slaba uključenost celokupnog stanovništva, posebno dece i mladih; nedostatak sportske infrastrukture; neproporcionalno i nedovoljno transparentno finansiranje; organizacione i upravljačke slabosti; neodgovarajući kvalitet stručnog rada; nedovoljna zaštita integriteta sporta.
Iako je Zakonom o sportu utvrđeno da je sport delatnost od posebnog značaja za Republiku Srbiji (član 2. stav 1) i postoji tradicija sportskih uspeha, slaba povezanost svih učesnika u sistemu sporta (kako na nivou javnih vlasti tako i u nevladinom sportskom sektoru), nedostatak pouzdanih podataka, slabi kapaciteti ključnih učesnika i aktera u sistemu sporta i neusklađeno finansiranje ograničavaju ukupnu efikasnost sistema. U celini gledano, sport u Srbiji više počiva na pojedinačnim uspesima i ad-hoc intervencijama nego na održivom, na sportiste usmerenom i razvojno orijentisanom modelu. On je pretežno rezultatski orijentisan, fragmentisan i vođen kratkoročnim ciljevima, umesto da bude usmeren na dugoročni razvoj dece, sportista i celoživotnog bavljenja sportom. Fokus je na vidljivom, uz zanemarivanje temelja (baze). Samim tim, sistem sporta u Srbiji nema jasno postavljenu razvojnu logiku. Drugim rečima, ključni problem nije nedostatak pravnog okvira, institucija ili novca, već činjenica da vrh sporta funkcioniše bez stabilne i široke baze, da masovni sport i škole nisu temelj sistema, da finansiranje, upravljanje i stručni rad nisu usklađeni sa jasno definisanim razvojnim ciljem i da sistem meri uspeh medaljama, a ne obuhvatom bavljenja građana sportom, u svim segmentima, zdravljem stanovništva, brojem dece koja ostaju u sportu i održivošću sportskih karijera. Osnovni uzroci leže u istorijskom modelu sporta usmerenom na rezultat i medalje, finansiranju iz javnih sredstava koje favorizuje takmičarske strukture, finansijskoj nedostupnosti sporta (za veliki broj građana učešće u sportu je preskupo), i nedostatku jasne odgovornosti za razvoj masovne fizičke aktivnosti. Posledica je da veliki deo populacije ostaje izvan sporta jer ne prepoznaje sebe u postojećem sportskom sistemu, da dobri rezultati zavise od pojedinaca i generacija i da sportisti nisu glavni i zaštićeni nosioci sistema. Zaključak je: Srbija nema loš sport, već ima loše povezan, funkcionalno slab, neujednačen i nedovoljno efikasan sistem sporta. Problem sporta u Srbiji nije odsustvo zakona ili institucija već nedostatak dosledne primene propisa, pouzdanih podataka, koordinacije i dugoročne vizije usmerene ka građanima, a ne samo ka rezultatima.
Prethodno iznete globalne ocene o stanju u sistemu sporta mogu se sistematizovale prema nekoliko ključnih problemima, i oni će u daljem tekstu biti nešto detaljnije opisani.
Odsustvo adekvatnog strateškog i operativnog planiranja
Analiza Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2014-2018. godina je pokazala da očekivani ishodi nisu ni približno postignuti, a značajan broj aktivnosti i mera nije realizovan. Ovu Strategiju nije pratilo adekvatno operativno planiranje, sa jasnim nosiocima odgovornosti i evaluacijom učinka. Identično se može konstatovati i za programe razvoja grana sporta, koje mnogi nadležni nacionalni sportski savezi nisu ni doneli, kao i za programe razvoja sporta jedinica lokalne samouprave. Prethodne strategije i planovi su suštinski bili "spisak lepih želja" bez realne primene. Posledice su da sportski sistem "troši strateške cikluse" bez opipljivih promena (resursi se troše na mere i aktivnosti koje ne dovode do planiranih ishoda), dok istovremeno poverenje u javnu sportsku politiku slabi (učesnici u sistemu sporta se prilagođavaju minimalnom ispunjavanju forme, a ne suštine).
Negativni uticaji demografskih kretanja
Demografski razvoj ima značajan uticaja na ključne faktore u sportu: članstvo u sportskim organizacijama, ponudu sportskih sadržaja; organizacioni razvoj, ciljne grupe. Pri tom, efekti demografskih promena na sistem sporta su veoma različiti u odnosu na pojedine sportove ili pojedine regione i zajednice. Četiri oblasti demografskog razvoja će, bez ikakve sumnje, bitno odrediti budućnost srpskog sporta u narednim decenijama, uključujući i period 2026-2035. godine: 1) stanovništvo će se brojčano smanjiti; 2) broj dece i mladih će se znatno smanjiti; 3) znatno će se povećati broj starih ljudi; 4) pad broja stanovnika neće jednako pogoditi sve regione i oblasti Srbije. Te demografske promene već pogađaju sport u svim njegovim aspektima: obim učešća, organizacija takmičenja i liga, promocija talenata, prilagođavanje usluga, planiranje sportskih objekata, finansiranje. U odnosu na tipove klubova, demografski razvoj će znatno više pogoditi male i srednje sportske organizacije, u odnosu na velike sportske organizacije. U svakom slučaju, na osnovu demografskih procena kretanja stanovništva u Republici Srbiji do 2052. godine, osnovno polazište svih razmatranja mera kojima bi se minimizirao uticaj negativnih demografskih kretanja na srpski sport u periodu važenja Strategije i nakon toga, trebalo bi biti da će se nastaviti opadanje broja stanovništva. Ono što se nikako ne sme zanemariti jesu jasne tendencije ka starenju stanovništva, odnosno da se udeo mlađih od 65 godina stalno smanjuje, a udeo starijih preko 65 godina stalno raste. Razlozi za to leže u kombinaciji niskog nataliteta i povećanja očekivanog životnog veka, uz konstantnu migraciju stanovništva. Pad broja dece i adolescenata i starenje stanovništva imaće, nesumnjivo, najviše negativan uticaj na naš sport: kriza mladih sportskih talenata (manji broj dece direktno znači manji izvor talenata za sve sportove), pad članstva i finansijska nestabilnost klubova (manje dece = manje članova = manji prihodi od članarina), organizacioni problemi (smanjenje broja dece i mladih otežava formiranje timova i liga po starosnim kategorijama), promena potreba korisnika (starije stanovništvo ima potpuno drugačije zahtev od sportskih organizacija od mladih - oni traže sadržaje usmerene na zdravlje, socijalizaciju, pristupačnost i rekreativni karakter), gubitak volonterskog potencijala, neadekvatnost ponude sportskih sadržaja. Ne sme se, takođe, prevideti da sportski klubovi i sportski savezi imaju tendenciju da potcenjuju demografske promene i njihove efekte, posebno sa stanovišta smanjenja broja dece i adolescenata i povećanja broja starih. Kao rezultat, rizikuju da se ne pripreme na odgovarajući način za ovu centralnu društvenu promenu.
Do 2035. godine mlađe kategorije sportista će dolaziti iz generacije Alfa i Z, uz promene u dominantnosti kako se bude bližio kraj važenja Strategije, dok će se kod seniora za vreme primene Strategije pojavljivati tri generacije Y (1980-1969), Z (1997-2012) i Alfa (2013-), uz dominantnost generacije Z. Kako su mlađe kategorije "zalog za budućnost", uključujući i budućnost nacionalnih sportskih reprezentacija, očigledno je da se u strateškom planiranju razvoja sporta do 2035. godine moraju posebno uzeti u obzir karakteristike generacije Alfa i generacije Z. Ove generacije će, u svakom slučaju, imati u sledeće dve decenije najveći uticaj na društvo i sportsku industriju. Zbog toga svi učesnici u oblasti sporta moraju da pronađu odgovore na neke važne trendove koji su se već pojavili i biće sve izraženiji, a na koje neće biti moguće adekvatno reagovati ako se ozbiljno ne uzmu u obzir karakteristike generacija Alfa i Z: tehnologija će biti sastavni i bitni deo sporta; učenje i podučavanje novih sportova će se suštinski promeniti; tradicionalni sportovi postaju sve nezanimljiviji; E-sport će nastaviti da raste; sportisti Gen. Alfa će se tokom života baviti sa nekoliko sportova; sport će postati globalan u potpunosti; sport će postati deo zelene agende; sportski medijski pejzaž će se dramatično promeniti; ravnoteža snaga će se pomeriti prema sportistima; ženski sportovi će sve više dobijati na popularnosti; biće teže privući i zadržati sportiste u organizaciji; sportskim stručnjacima i stručnjacima u sportu biće potrebne drugačije stručne veštine.
Nezaokružen pravni okvir
Na normativnom nivou, pravni okvir je funkcionalno "dovoljno dobar" i može se oceniti kao moderan, opsežan, slojevit, u velikoj meri usklađen sa međunarodnim standardima i teoretski sveobuhvatan. Zakon o sportu i prateći propisi prepoznaju sport kao delatnost od javnog interesa, jasno definišu i uređuju učesnike u sistemu sporta i ulogu javnih vlasti i usklađeni su sa osnovnim evropskim principima (autonomija sporta, javni interes, piramidalna struktura organizacije sporta). Utoliko, pravni okvir ne stvara probleme direktno, ali otvara prostor da se oni sistemski javljaju jer je praktična delotvornost ozbiljno narušena zbog kombinacije nedovršenosti, sistemske inertnosti i nepoštovanja pravila od strane samih aktera u sistemu i hroničnog nedostatka institucionalnih kapaciteta za nadzor i sprovođenje.
Ex-ante analiza postojećeg stanja je pokazala da se svi problemi koji postoje u postojećem pravnom okviru za oblast sporta mogu se podeliti u dve velike grupe: 1) problemi vezani za nedonošenje propisanih pravnih akata; 2) problemi vezani za nesprovođenje donetih propisa i neujednačenu primenu. Ključna greška sistema je, ipak, to što se donošenje zakona tretira kao rešenje, a ne kao početak procesa. Propisi postoje, ali sistem nema snage da ih sprovede. Kada je u pitanju zakonsko uređenje sporta može se konstatovati da je ono zaokruženo i da obuhvata sve segmente sportskog organizovanja, ali se mora konstatovati da je pored velikog broja donetih podzakonskih akata ipak ostalo još pet koji nisu doneti, a šest pravilnika (donetih na osnovu Zakona o sportu iz 2011. godine) nisu usaglašeni sa Zakonom o sportu iz 2016. godine. Jedini ozbiljni nedostatak se odnosi na nedonošenje zakona kojim bi se uredio status imovine i kapitala u društvenoj, odnosno javnoj svojini u organizacijama u oblasti sporta (član 179. stav 1. Zakona o sportu), odnosno kojim bi se, bolje reći, uredio status društvene imovine kojom su raspolagale organizacije u oblasti sporta koje su postojale u trenutku stupanja na snagu Zakona o sportu iz 1996. godine. Nedonošenje ovog zakona ima ogromne posledice po nacionalni sport: organizacije u oblasti sporta sa društvenim, odnosno javnim kapitalom i imovinom ne mogu vršiti statusne promene, promene pravnog oblika i promene vlasničke strukture kapitala (član 179. stav 3. ZS); organizacije u oblasti sporta sa društvenim, odnosno javnim kapitalom i imovinom podležu značajnim ograničenjima u pogledu raspolaganja nepokretnostima u društvenoj, odnosno javnoj svojim na kojima imaju pravo korišćenja i u odnosu na drugu imovinu (član 179. stav 4. ZS); do donošenja zakona nije moguće uspostaviti profesionalne sportske lige na način koji je utvrđen Zakonom o sportu (član 3. stav 1. tačka 26) ZS); dok se ne donese zakon nije moguće regulisati model promene pravnog oblika sportskog udruženja u sportsko privredno društvo, čak i za ona sportska udruženja koja ne raspolažu društvenom ili javnom svojinom.
Zakoni i podzakonska akta kojima je uređena oblast sporta su ili u potpunosti ili u najvećoj meri usklađeni sa relevantnim međunarodno-pravnim okvirom i prilikom njihovog usvajanja sprovođene su široke konsultacije sa relevantnim učesnicima u sistemu sporta. Uz to, zakonski propisi su prilikom donošenja imali najširu moguću podršku u Narodnoj skupštini skoro svih poslaničkih grupa. Paradoks je da se već odmah nakon stupanja na snagu propisa mogu uočiti izražene tendencije od strane učesnika u sistemu sporta da se u praksi izbegne primena onih zakonskih rešenja koja su iziskivala promene u postojećoj organizaciji i načinu rada, kojima je u značajnoj meri doprinosila neaktivnost javnih vlasti da kroz nadzorne i kaznene mehanizme spreče takve tendencije. Tako se došlo do toga da se nakon devet godina primene Zakona sportu neke od ključnih zakonskih odredbi ne sprovode u praksi ili se sprovode u minimalnom delu, kako od strane učesnika u sistemu sporta tako i od strane javnih vlasti. Primer nefunkcionalnih "javnih servisa" su faktičko nepostojanje propisanih nacionalnih evidencija, nadzor nad stručnim radom se ne sprovodi na propisan način; u najvećem broju jedinica lokalne samouprave nije obrazovana sportska inspekcija, odnosno nije imenovan sportski inspektor (sredinom 2025. godine samo 22 jedinice lokalne samouprave je imalo sportskog inspektora), zbog čega se nad najvećim brojem učesnika u sistemu sporta i ne vrši nadzor u skladu sa članom 169. Zakona o sportu. Primeri nepoštovanja obaveza od strane nadležnih sportskih saveza su: nedostavljanje obaveznih izveštaja i dokumenta Ministarstvu sporta (o transferima, sportskim pravilima, programima razvoja); netraženje prethodne saglasnost Ministarstva sporta za ključna sportska pravila (npr. o transferima maloletnika, dozvolama za rad sportskih stručnjaka).
Opšti zaključak je da pravni okvir sporta u Republici Srbiji ne predstavlja primarni uzrok sistemskih problema, već okvir koji je normativno adekvatan, ali nedovoljno operacionalizovan, diferenciran i praćen efikasnim mehanizmima primene, kontrole i evaluacije. Problemi nastaju pre svega u sferi upravljanja, finansiranja i institucionalnih kapaciteta, a ne u samim zakonskim rešenjima. Zakoni ne generišu probleme već ih proizvodi sistem koji treba da sprovede zakone.
Strukturni problemi sistema sporta
Sistem sporta je nepovezan i fragmentisan. Postoji veliki broj aktera (ministarstva, autonomna pokrajina, lokalne samouprave, klubovi, škole, savezi i dr.), sa formalno jakom hijerarhijom ali slabom operativnom saradnjom, uz nejasnu koordinaciju i preklapanje nadležnosti. Vertikalna koordinacija je slaba i ne postoje jasni mehanizmi odgovornosti i praćenja učinka. Posledice su da programi sporta u najvećoj meri zavise od lokalne volje i kapaciteta, ne od realnih potreba stanovništva, da su prisutne velike regionalne razlike u dostupnosti sporta i da sistem ne reaguje brzo na promene (demografija, nove potrebe, razvoj tehnologije). Suštinski, u Republici Srbije nema premalo države (javnih vlasti) u sportu, već premalo konzistentnog i doslednog upravljanja sistemom sporta (postavljanja pravila, merenje učina, utvrđivanje odgovornosti).
Postoji veliki broj registrovanih organizacija u sistemu sporta i nema jedinice lokalne samouprave koja nema neku takvu organizaciju. Sport je, samim tim, duboko institucionalno prisutan u društvu. Problem je što značajan deo organizacija postoji samo formalno (radi sticanja statusa pravnog lica, finansiranja, ili tradicije), bez stabilnih programa i članstva. U praksi je teško razlikovati aktivne i neaktivne organizacije, što podstiče finansiranja na nivou lokalnih zajednica široke mreže organizacija, koje u odsustvu merljive evaluacije učinaka ne doprinose razvoju sporta u javnom interesu već služe parcijalnim interesima. Naročito izražen problem je da veliki broj tih organizacija i ne ispunjava propisane uslove za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti, iako reč o minimalnim uslovima bez kojih ni jedna od ovih organizacija ne bi trebala ni da postoji, a kamoli da obavlja sportske aktivnosti i sportske delatnosti. Zakon o sportu je prihvatio sistem slobodnog osnivanja bilo koje organizacije u oblasti sporta i početka rada, a da li određena organizacija ispunjava propisane uslove za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti utvrdiće sportski inspektor kada bude preduzeo inspekcijski nadzor u tom cilju (na zahtev organizacije ili na osnovu plana inspekcijskog nadzora). Usled zanemarljivo malog broja sportskih inspektora u odnosu na potreban broj u odnosu na ukupan broj učesnika u sistemu sporta, došlo se u situaciju da za ogromnu većinu organizacija u oblasti sporta nije ni nakon devet godina od donošenja Zakona o sportu utvrđena ispunjenost uslova da obavljaju sportske aktivnosti i sportske delatnosti. Ta situacija u praksi u velikoj meri zloupotrebljava od učesnika u sistemu sporta, u smislu nepoštovanja zakonskih obaveza u pogledu ispunjenosti uslova za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti. Te "zloupotrebe" postoje na svakom od nivoa piramidalne organizacije našeg sporta.
Većinu registrovanih organizacija čine mala sportska udruženja, dok je broj profesionalno organizovanih sportskih privrednih društava zanemarljiv. Osnovni uzroci leže u tradicionalnom modelu sporta zasnovanom na amaterizmu i entuzijazmu, slaboj profesionalizaciji upravljanja sportom, ograničenim finansijskim resursima i nedostatku stručnog menadžmenta, marketinga i dugoročnog planiranja. Većina sportskih klubova zavisi gotovo isključivo od javnih sredstava i poseduju slabu otpornost na krize. Nemogućnost transformacije sportskih udruženja u privredna društva, "školice sporta" koje deluju u sivoj zoni, nemogućnost uspostavljanja pravih profesionalnih liga, preterana zavisnost klubova od lokalnih budžeta, samo su neki od strukturnih problema našeg klupskog sporta.
Sportski sistem "na papiru" izgleda stabilno, ali je u praksi krhak. Organizacije u oblasti sporta često nepoštuju ili nerazumeju svoje zakonske obaveze. Registracija ne garantuje njihovo zakonito i funkcionalno poslovanje.
Nedostatak pouzdanih podataka i evidencija
Iako je Republika Srbija bila među prvim zemljama u Evropi kada je 1996. godine zakonski uredila postojanje nacionalnog sportsko-informacionog sistema (nacionalne matične evidencije), i posle trideset godina ne postoji jedinstvena, pouzdana i ažurna baza podataka o sportu u Srbiji. Važni podaci ne postoje, a oni koji su prikupljeni na različite načine često su nepotpuni ili se moraju uzimati "sa rezervom". Upravljanje sportskim sistemom zavisi od samoprijavljenih i neproverenih informacija, što slabi upravljanje sportom kako na nacionalnom tako i na lokalnom nivou. Decenijsko zanemarivanje statistike u sportu i nepoštovanje zakonskih obaveza evidentiranja propisanih podataka dovelo je do toga da je nemoguće realno planirati razvoj sporta, da se strategije i operativne odluke zasnivaju više na procenama nego na dokazima i da se javna sredstva raspodeljuju bez jasnih kriterijuma učinka. Samim tim, planiranje sportskih politika postaje "gađanje u mraku" i teško je odrediti realne prioritete i meriti napredak. Razume se, ako se ne zna tačno šta se finansira i kakav efekat proizvodi, rastu rizici zloupotreba i neefikasnosti.
Neuravnotežen odnos masovnog i vrhunskog sporta
Uporedna iskustva pokazuju da kontinuirani i trajni vrhunski sportski uspeh dolazi iz sistema u kome je vrhunski sport rezultat masovnosti, kvaliteta stručnog rada i jasne podele odgovornost, a ne njihov supstitut. Ex-ante analiza postojećeg stanja je pokazala da u Republici Srbiji postoji fokus na takmičarski i vrhunski sport, uz zapostavljanje masovnog sporta (sportske rekreacije). Osnovni uzroci leže u političkoj i medijskog atraktivnosti vrhunskog sporta, nedovoljno razvijenim programima unapređenja fizičke aktivnosti građana i sportske rekreacije i u sistemu finansiranja koji favorizuje takmičarski sport. Posledice su da uski krug sportista ima podršku, dok većina građana ostaje van sistema, da sport ne ostvaruje puni društveni i zdravstveni potencijal i da se dugoročno ugrožava i sam vrhunski sport zbog slabe baze. Vrhunski i takmičarski sport je u praksi (ne i normativno) postavljen kao centralni cilj sistema, dok su masovni sport, školski sport i dugoročni razvoj sportista sekundarni. To proizvodi kratkoročne uspehe, ali slabi održivost.
Vrhunski sport u Srbiji nije optimalno postavljen u sistemu sporta. On ostvaruje rezultate zahvaljujući tradiciji, talentu i pojedinačnim ostrvima izvrsnosti, ali je sistemski prenaglašen u odnosu na bazu, slabo povezan sa masovnim sportom i nedovoljno profesionalno upravljan. Posledice su da imamo sužavanje baze sportskih talenata (manje dece ulazi i ostaje u sportu), talenti "prebrzo sagorevaju" (rana specijalizacija, rani rezultatski pritisak i nerealna očekivanja, izloženost neadekvatnim treninzima i povredama) i rezultati zavise od "sportskog kvaliteta" generacije, ne od sistema.
Posebno je problematično što je nejasno i nekonzistentno određenje šta je "vrhunski sport". Veoma mali broj sportista dostiže olimpijski i vrhunski nivo, veliki broj saveza je bez ijedne medalje u dugom vremenskom periodu, i ne postoji korelacija između uspeha mladih i vrhunskih sportskih rezultata. Usled pritisaka na zadržavanje "statusa" radi finansijskih benefita (što je više "vrhunskih sportista" to je više sredstava, stipendija i statusa klubova i saveza), korišćenja vrhunskog sporta kao simbola nacionalnog uspeha bez stvarne selekcije, i straha nacionalnih sportskih saveza da će ispasti iz sistema vrhunskog sporta ako se kriterijumi pooštre, definisanje vrhunskog sporta je preširoko postavljeno (nacionalne lige se tretiraju kao vrhunski sport, kao što se i plasman van medalja ili barem plasmana u finalne faze takmičenja tretira kao "vrhunski sportski rezultat"). Gotovo svi sportovi se tretiraju kao vrhunski, bez obzira na domet, broj učesnika i realnu konkurenciju. Kriterijumi kategorisanja vrhunskih sportista nisu ujednačeni po sportovima, formirani su na osnovu predloga samih nacionalnih sportskih saveza koji imaju direktan finansijski interes i u velikom broju sportova su blaži nego kod sportova koji nisu eksplicitno regulisani Pravilnikom o nacionalnoj kategorizaciji vrhunskih sportista. Samim tim, obim vrhunskog sporta je višestruko precenjen (samo je 2,80% sportista od ukupnog broja registrovanih sportista osvajalo medalje na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima u period 2010-2024. godine i samo je 0,03% sportista učestvovalo na Olimpijskim igrama u Parizu 2024. godine, što ukazuje da vrhunski sport ne čini više od 1-3% ukupnog srpskog sporta). Uprkos tome, finansijski, statusno i retorički se naš vrhunski sport tretira kao da je znatno širi. Posledice su da postoji razvodnjavanje resursa (finansijskih, kadrovskih, infrastrukturnih), odsustvo fokusa na olimpijski (uključujući i paraolimpijski), svetski i evropski vrh, nepostojanje jasne linije "ulaska" i linije "izlaska" iz vrhunskog sporta i jasnog razdvajanje nacionalnog, razvojnog i elitnog nivoa sporta, i nerealna očekivanja od sistema koji je po definiciji mali. Naš sportski sistem teško prihvata da vrhunski sport nije "vrh piramide svih", već uski vrt malobrojnih, i da je određenje šta će se smatrati vrhunskim sportom javno-politička odluka a ne vrednosni sud o sportistima. Država ne finansira "sport" već javni interes u sportu, a on je kada je reč o vrhunskom sportu međunarodna reprezentacija države, nacionalni prestiž i dugoročni efekti. Zaključno rečeno, problem srpskog sporta nije što previše ograničava vrhunski sport, već što ga uopšte ne ograničava, a sistem koji nema granice, nema ni vrh.
Sredstva državnog budžeta su dominantno usmerena ka vrhunskim sportistima, reprezentativnim selekcijama i velikim sportskim takmičenjima, uz relativno slabo i nestabilno finansiranje razvojnih programa i stručnog rada. Posledice su da se nedovoljno ulaže u tranzicione faze (kadeti → juniori → seniori) i da je izražena "praznina" između talentovanih mladih sportista i vrhunskog nivoa, koju prati kratka sportska karijera i veliki odliv potencijala. Stabilno finansiranje svake faze razvojnog lanca sportista u praksi ne postoji (identifikovanje talenta → razvoj → vrh), jer novac umesto da prati put razvoja usmeren je samo na krajnji rezultat.
Vrhunski sport je visoko rizična "investicija" i zahteva profesionalno upravljanje. Srpski vrhunski sport se, međutim, dominantno vodi kroz volonterske strukture, sa slabim sportskim menadžmentom i bez ozbiljne evaluacije učinka. Kao rezultat imamo neefikasno korišćenje resursa, donošenje odluka zasnovano na tradiciji i autoritetima, a ne na podacima, i zavisnost od pojedinaca umesto od institucija.
Iako postoje institucije sportske medicine i sportskih nauka, one nisu sistemski integrisane u svakodnevni rad vrhunskog sporta. Naš vrhunski sport ne karakteriše holistički pristup u kome je sportista dugoročni projekat, a ne potrošna kategorija, i koji polazi od toga da je zaštita sportista uslov održivog vrhunskog sportsko rezultata. Povrede i prerani prekidi karijera, nedovoljna postkarijerna zaštita sportista i fokus na medalju "po svaku cenu", samo se neke od posledica neadekvatnog pristupa.
Suštinski gledano, vrhunski sport u Republici Srbiji nije pogrešno zamišljen, ali je pogrešno pozicioniran jer je previše izdvojen iz baze, previše zavisan od države i nedovoljno profesionalno upravljan.
Jedan od važnih segmenata vrhunskog sporta u Republici Srbiji jeste i organizacija velikih međunarodnih sportskih takmičenja. Oni se uglavnom operativno uspešno sprovode, ali se teško može reći da se organizacija realizuje na sistemski ispravan način. Problem nije u sposobnosti da se takmičenje organizuje i sprovede, već u tome kako se ono uklapa u sistem sporta i javne politike. Javne vlasti i organizatori su sposobni da obezbede infrastrukturu, ispune zahteve nadležnih međunarodnih sportskih saveza i garantuju bezbednost učesnika. Ključni problem je što strateški gledano, velika međunarodna sportska takmičenja nisu deo dugoročne sportske politike i jasno definisane strategije razvoja sporta, već se realizuju ad-hoc, oportunistički i često iz pojedinačnih a ne opšteg interesa. Posledice su da ne postoji dugoročni kalendar kandidatura, jasni kriterijumi zašto baš "to" takmičenje, veza sa razvojem domaćeg sporta i dugoročnim sistemskim ciljevima, niti se ostavljaju trajni razvojni efekti. Organizacija velikog međunarodnog sportskog takmičenja postaje cilj sam po sebi i izolovani spektakl, a ne sredstvo i poluga za masovnost i razvoj određene grane sporta i društva uz celini. U takvom sistemu ne postoje javno dostupne, nezavisne analize troškova, dugoročnih sportskih i društvenih koristi i alternativnih ulaganja, dok se javna sredstva ulažu u organizaciju, u privremenu infrastrukturu i operativne troškove. Po završetku takmičenja sistem ne zna da li je dobio vrednost (merljivo i trajno nasleđe i direktno jačanje domaćeg sporta i beze) za uloženi novac i resurse.
Finansiranje iz javnih sredstava je normativno uređeno, ali nefunkcionalno u praksi
Republika Srbije je u poslednjoj deceniji povećala izdvajanja za sport u budžetima javnih vlasti. Glavni nedostaci su: izdvajanja za sport su niska u odnosu na društveni značaj sporta i evropske prakse, uglavnom usled ograničenih fiskalnih kapaciteta države i lokalnih samouprava ili i zbog niske prioritizacije sporta u odnosu na druge javne politike na nivou značajnog broja jedinica lokalnih samouprava; finansiranje programa sporta iz javnih sredstava je u značajnom delu netransparentno i neefikasno u delu realizacije, a veza između nivoa finansiranja i stvarnog obuhvata bavljenja stanovništva sportom je slaba (više novca ne proizvodi masovnost); razlika između pravnog okvira i stvarne prakse je značajna; zakonom utvrđeni prioriteti se ne poštuju i najveći deo sredstava ide takmičarskom i vrhunskom sportu preko sportskih klubova i saveza, dok građani koji se bave sportom van sportskih organizacija nisu obuhvaćeni finansijskom podrškom sistema; finansiraju se programi i organizacije, ali bez jasne obaveze postizanja određenih efekata (finansira se postojanje sistema, a ne njegov učinak); finansiranje se ne zasniva na standardizovanom pristupu i ujednačenoj praksi; skoro isključivo se finansiraju kratkoročni programi finansiranja (godišnji i kraći) umesto dugoročnih razvojnih programa; kontrola trošenja sredstava i evaluacija programa je slaba; alternativni izvori finansiranja su nedovoljno razvijeni (privatni sektor, fondovi); kvalitet sportskih programa i projekata je neujednačen; očigledna je neusklađenost između "ambicija" (podnetih programa - kako u pogledu broja programa tako i traženih budžetskih sredstava) i budžetske realnosti koja su u praksi rešava tako što se manjak sredstava "razvuče" na sve; rizik od nenamenskog trošenja sredstava je izražen; kvalitet menadžmenta upravljanja podnetim i odobreni programima je nedovoljan; efekti realizacije finansiranih programa sa stanovišta postizanja razvojnih ciljeva su većinom nepoznati. Posledice su da se javna sredstva ne usmeravaju na jasne prioritete i merljive ishode već se "disperzuju" (svima po malo, ili izabranim većina sredstava), tretman uporedivih sportskih programa je neujednačen i nestandardizovan u različitim lokalnim sredinama, i povećava se prostor za ad-hoc intervencije i neujednačen tretman učesnika u sistemu sporta i pojedinih područja opšteg interesa i potreba građana u oblasti sporta.
Ex-ante analiza postojećeg stanja je pokazala da ključni problem finansiranja sporta iz javnih sredstava u Republici Srbiji nije količina novca sama po sebi, već način na koji se sredstva raspodeljuju, kome idu i koje efekte proizvode. Finansiranje sporta u Srbiji je funkcionalno, ali strukturno neefikasno. Sistem omogućava opstanak i povremene vrhunske rezultate, ali ne obezbeđuje održiv razvoj sporta kao masovne, zdravstvene i obrazovne delatnosti.
Manjak adekvatne sportske infrastrukture
Kakvo je realno stanje sportske infrastrukture u Republici Srbiji teško je reći jer ne postoji potpuna i pouzdana evidencija sportske infrastrukture, niti je ona mapirana u prostoru. Na osnovu ex-ante analiza postojećeg stanja može se generalno zaključiti da postoji relativno veliki ukupna broj sportskih objekata koji prestavljaju solidnu osnovu za razvoj sporta, ali da je sportska infrastruktura većinom dotrajala, neujednačeno teritorijalno raspoređena i neadekvatno iskorišćena, da su sportski objekti uglavnom bez upotrebnih dozvola i ispunjenosti savremenih bezbednosnih standarda, da nedostaju specijalizovani i strateški sportski objekti (izuzetno je mali broj objekata za vodene sportove, sport osoba sa invaliditetom i nacionalnih trening centar), da školska sportska infrastruktura ne može da zadovoljni standarde i potrebe školskog sporta, da je slaba povezanost sporta, turizma i lokalnog razvoja na bazi multi-funkcionalne sportske infrastrukture, da dominira javna svojina u strukturi vlasništva nad sportskim objektima i da su sportski objekti većinom nepristupačni osobama sa invaliditetom. Uzroci leže u nedostatku dugoročnog i strateškog planiranja investicija i odlaganja sistemske rekonstrukcije i tehničkog usklađivanja, nedovoljnoj, neselektivnoj i neujednačenoj investicionoj politici koja nije zasnovana na podacima, neadekvatnom upravljanju i slabom održavanju postojećih objekata, nedovoljnom nadzoru nad poštovanjem standarda i neadekvatnom korišćenju školskih i javnih prostora za sport. Posledice su ograničen i otežan pristup građana sportu, posebno osoba sa invaliditetom, nemogućnost ravnomernog sportskog razvoja po teritorijama, visoki troškovi održavanja bez proporcionalne koristi, slaba povezanost sporta sa urbanim i prostornim planiranjem, ograničen razvoj takmičarskog i vrhunskog sporta, nemogućnost realizacije nastavnih planova u punom obimu, neiskorišćen potencijal sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa, propuštene prilike za lokalni ekonomski razvoj i zapošljavanje, ograničene sposobnosti Srbije da bude domaćin pojedinih velikih međunarodnih sportskih događaja. Zaključak je da se sportska infrastruktura, uprkos značajnim ulaganjima u nju poslednjih godina, i dalje karakteriše neadekvatnim upravljanjem koje je opterećeno niskim zaradama zaposlenih u sportskim centrima, nepouzdanom evidencijom, pravnom i tehničkom neuređenošću, velikim regionalnim nejednakostima i nedovoljnom povezanošću sa obrazovanjem, javnim zdravljem i turizmom, što dugoročno ograničava razvoj sporta i društva u celini.
Nizak obuhvat bavljenja građana sportom
Postojanje velikog broja registrovanih organizacija u oblasti sporta ne prati proporcionalno veliki obuhvat bavljenja građana sportom. Sistem proizvodi "organizacije bez mase korisnika". Sve analize pokazuju da obuhvat bavljenja sportom raste sporo i nedovoljno. Većina građana se ne bavi organizovanom fizičkom aktivnošću, dok kod odraslih i starijih dominira sedentaran način života. Fizička aktivnost se najčešće svodi na hodanje (često kratkih deonica), povremene vežbe niskog intenziteta, bez kontinuiteta i stručnog nadzora. Često ista mala grupa sportista cirkuliše kroz više sistema. Konstantno se sužava baza budućih sportista i rekreativaca, što dugoročno slabi i vrhunski sport. Rastu zdravstveni i socijalni troškovi (manja fizička aktivnost populacije), a sport gubi širu javno-zdravstvenu i društvenu funkciju. Sport ostaje fokusiran na takmičarski segment, a ne na masovnu fizičku aktivnost. Fizička aktivnost nije integrisana u svakodnevni život građana, već se doživljava kao luksuz, dodatna obaveza ili aktivnost rezervisana za mlade i takmičare.
Greške su strukturne i međusobno povezane i vode gubicima koji su mnogo veći nego što se na prvi pogled vidi. Nizak obuhvat bavljenja sportom nije posledica jednog faktora, već rezultat kumulativnog dejstva institucionalnih slabosti (predškolski i školski sport, finansiranje, infrastruktura), socijalno-ekonomskih barijera, neadekvatne pedagoške prakse i promena životnih navika građana. Gubici takvog stanja nisu samo sportski, već i zdravstveno, obrazovni, ekonomski i društveni: 1) gubitak zdrave i fizički aktivne populacije - fizička aktivnost se koncentriše na manji broj dece u sportskim klubovima, dok većina dece ne razvije trajne navike kretanja i fizičkog vežbanja, što za posledicu ima povećane troškove zdravstvenog sistema, manju radnu produktivnost u budućnosti, generacije sa lošijim fizičkim i mentalnim zdravljem i negativan uticaj na ostvarivanje koncepta totalne odbrane države; 2) gubitak obrazovne i vaspitne funkcije sporta - sport prestaje da bude vaspitni prostor, dok je naglasak na pobedi a ne na vrednostima; 3) gubitak održivog vrhunskog sporta - sistem usmeren "ka vrhu" iscrpljuje talente prerano, ne obezbeđuje stabilan razvojni put i zavisi od izuzetaka i entuzijazma pojedinaca, što za posledicu ima da Srbija gubi dugoročnu konkurentnost u međunarodnom sportu i sportiste sa dužim i zdravijim karijerama; 4) gubitak poverenja u sistem sporta - roditelji i deca vide sport kao skup, stresan i nesiguran put, što dovodi u pitanje društveni legitimitet sporta kao javnog dobra; 5) gubitak ekonomskog potencijala sporta - sport se posmatra kao trošak, a ne kao investicija, dok su masovni sport i rekreacija potcenjeni, čime Srbija gubi na razvoju sportske industrije, usluga i turizma, nova radna mesta i mogućnost da sport bude ozbiljna privredna grana.
Posebno ugrožena kategorija stanovništva su žene. Iako su nam sportiskinje na Olimpijskim igrama od 2012. do 2024. godine donele 42% od ukupno osvojenih medalja (11 od 26), problemi sa učešćem žena u sportu Srbije su višestruki i sistemski: nedovoljna ponuda takmičenja, neujednačena sportska ponuda, nizak broj registrovanih sportiskinja (25,35%), manjak devojčica u sportu, diskriminatorno finansiranje, manje sponzorstava i marketinških ugovora, malo žena na rukovodećim pozicijama i nedovoljna zastupljenost u međunarodnim sportskim organizacijama, seksizam i rodni stereotipi, nedovoljna medijska pokrivenost.
Zaključak je da modelom sporta koji produkuje nizak obuhvat bavljenja građana sportom, u svim segmentima stanovništva, Srbija gubi širinu - širinu sportskih talenata, širinu zdrave populacije, širinu društvenih i ekonomskih koristi, a na kraju i sam vrh sporta koji pokušava da zaštiti.
Nestabilan obuhvat i odlazak dece iz sistema sporta
Na osnovu ex-ante analize postojećeg stanja u sportu Srbije može se jasno zaključiti da položaj dece u sistemu sporta nije odgovarajući, ne zato što deca formalno nisu "prepoznata" u javnim politikama, već zato što sistem ne funkcioniše u skladu sa razvojnim, pedagoškim i zdravstvenim potrebama deteta.
Iako svi dokumenti javnih politika naglašavaju značaj fizičkog vaspitanja i sporta za razvoj dece, u praksi je sportski sistem usmeren ka ranom takmičenju i selekciji, fokusiran na rezultat umesto na razvoj i pod snažnim uticajem klupskog i reprezentativnog sporta. U takvom sistemu deca se prerano izlažu pritisku, preopterećenju i specijalizaciji, pa oni koji ne "ispune kriterijume" vrlo rano ispadaju iz sistema sporta, a razvoj motoričkih, socijalnih i emocionalnih veština postaje sekundarna kategorija. Posledice su da se sužava baza dece u sportu i sport prestaje da bude sredstvo zdravog dečjeg razvoja i postaje filter za mali broj "uspešnih". Veliki broj dece nikada ne uđe u sistem sporta, ili iz njega ispadne veoma rano. Selekcija je rana i uska i sistem "vidi" samo mali procenat dece. Srbija time gubi potencijalne vrhunske sportiste koji se nikada ne otkriju, kontinuitet generacija (rezultati postaju generacijska slučajnost) i mogućnost da vrhunski sport bude stabilan, a ne talasast.
Školski sport i fizičko vaspitanje dece su normativno uređeni i formalno postoje, ali nisu sistemski povezani sa lokalnim sportom, ne funkcionišu kao mehanizam uključivanja sve dece i često se svode na takmičenja za već aktivne sportiste. Školski sport funkcioniše kao "takmičarski dodatak" za već sportski aktivnu decu, umesto kao inkluzivni mehanizam uključivanja šire populacije učenika. Školski sportski programi postoje, ali njihov dizajn i implementacija nisu dovoljni da zadrže decu koja nisu već u klubovima. Posledice su da škole ne obuhvataju decu koja nije već sportski aktivna i gubi se ključni kanal za masovno uključivanje i zadržavanje dece u fizičkoj aktivnosti. Uzroci takvog stanja su brojni i dugogodišnji, i uključuju: nedovoljan fond časova i neodgovarajući kvalitet programa i realizacije nastave fizičkog vaspitanja, nedostatak sportske infrastrukture i savremene opreme u školama, nedostatak sistemskog ulaganja, slabo korišćenje školskih i javnih prostora za sport dece, slaba saradnja škola, lokalnih samouprava i sportskih organizacija. Ex- ante analiza je pokazala da problem nije u formalnom postojanju školskog sporta, već u tome što je nedovoljno iskorišćena karika sistema i ne obavlja onu sistemsku ulogu koju bi morao da ima u savremenom sportskom modelu. Školski sport je u Srbiji formalno prepoznat kao važan deo sistema sporta, ali u praksi ne obavlja ključnu ulogu baze i masovnog uključivanja dece. Škole ne funkcionišu kao temelj sportskog sistema koji obezbeđuje masovnost, ravnopravan pristup, rano prepoznavanje interesovanja i talenata, razvoj zdravih navika i pozitivan odnos prema fizičkoj aktivnosti, već kao njegov periferni deo, potčinjen klupskom i takmičarskom sportu.
Kvalitet stručnog rada sa decom koji nije ujednačen po regionima i sportovima, koji je opterećen rezultatima i selekcijom i ne uključuje dovoljno pedagoške i razvojne kompetencije, predstavlja jedan od ključnih ograničavajućih faktora za veće "zadržavanje" dece u sportu. Kada kvalitet stručnog rada nije dobar, deca doživljavaju sport kao stres, a ne kao pozitivan razvojni prostor, i rastu rizici odustajanja i negativnog odnosa prema fizičkoj aktivnosti. Ograničavajući faktori za unapređenje takvog stanja leže u nedovoljnoj profesionalizaciji sportskih stručnjaka koji rade sa decom, odsustvu kontinuiranog usavršavanja i neadekvatnim radnim uslovima (nestabilni angažmani i niska primanja).
Zaključak je da položaj dece u sistemu sporta Srbije nije odgovarajući jer je sistem projektovan prema potrebama takmičarskog sporta, a ne prema razvojnim, pedagoškim i zdravstvenim potrebama dece. Greške su u ranom takmičarskom pritisku, slaboj inkluzivnosti školskog sporta, neujednačenom stručnom radu, neadekvatnoj infrastrukturi i izostanku sistemskog praćenja sportskog razvoja dece.
Nadležni nacionalni sportski savezi imaju jak formalni položaj, ali ne i uvek realnu bazu i kapacitete da obavljaju poverene javne funkcije
Podaci o nadležnim nacionalnim sportskim savezima i njihovom članstvu pokazuju da je sistem sporta u Srbiji formalno centralizovan oko ovih saveza, ali da ti savezi često nemaju dovoljno široku, aktivnu i reprezentativnu bazu niti kapacitete koji bi opravdali njihovu ključnu ulogu u razvoju sporta.
Zakon o sportu je garantovao priznatim nadležnim nacionalnim sportskim savezima monopolsku i centralnu ulogu u sistemu sporta, ali njihovo članstvo često ne odražava stvarni obuhvat bavljenja sportom u određenog grani sporta. Razlike između sportova su značajne: neki savezi imaju široku mrežu sportskih organizacija, dok su drugi "savezi sa uskom bazom" (okupljaju mali broj sportskih organizacija ili aktivnih sportista). Posledica je da određeni nacionalni sportski savezi odlučuju o sportu koji je u praksi marginalno prisutan, kao i da je teško opravdati isti nivo javne podrške za saveze sa drastično različitim obuhvatom bavljenja sportom.
Članstvo u nadležnim nacionalnim sportskim savezima je strukturalno neujednačeno i razlikuje se po broju klubova, teritorijalnog rasprostranjenosti i stepenu aktivnosti članica. Uzroci su različiti, ali uglavnom potiču iz razlika u tradiciji i popularnosti sportskih grana, demografskom padu i koncentraciji sporta u urbanim sredinama i postojanju sportskih organizacija koje su formalni članovi saveza ali sa minimalnom ili povremenom aktivnošću. Posledice su da pojedini nadležni nacionalni sportski savez često predstavljaju "administrativnu mrežu", a ne realno aktivnu sportsku zajednicu, i da se dobija lažna slika o njihovim kapacitetima, zasnovana samo na broju članova, a ne na kvalitativnim pokazateljima.
Prema Pravilniku o sportskim granama i oblastima sporta i sportskim disciplinama u okviru sportskih grana i oblasti sporta, svaka grana sporta obuhvata i disciplinu rekreativnog bavljenja odgovarajućom granom sporta. Prikupljeni podaci pokazuju da članstvo u nadležnim nacionalnim sportskim savezima u opšte nije u direktnoj korelaciji sa masovnošću bavljenja sportom, kao što često nije ni u vezi sa brojem registrovanih organizacija u određenoj grani sporta. S jedne strane, postoje sportovi sa velikim brojem formalno registrovanih sportskih organizacija, ali sa malim brojem aktivnih sportista, dok se, s druge strane, značajan deo građana bavi fizičkom aktivnošću i sportskim aktivnostima (rekreativno, neformalno, komercijalno) izvan sistema nadležnih nacionalnih sportskih saveza. Posledica je da nadležni nacionalni sportski savezi ne predstavljaju uvek realne potrebe građana koji se bave sportom, zbog čega javna politika koja se isključivo oslanja na njih zanemaruje rekreativni i neformalni sport.
Organizacioni, kadrovski, stručni i finansijski kapaciteti mnogih nadležnih nacionalnih sportskih saveza nisu dovoljni da efikasno sprovode široka javna (zakonska) ovlašćenja. Većina saveza se oslanja na mali broj profesionalaca i volonterski rad, uz nedostatak kvalifikovanih sportskih stručnjaka sa odgovarajućom dozvolom za rad. Evidencije (registri) o sportskim organizacijama, sportistima, sportskim stručnjacima i drugim članovima se slabo vode, a propisana sportska pravila se ili ne donose ili neujednačeno sprovode. Nepoštovanje i nerazumevanje Zakona o sportu i podzakonskih akata je široko rasprostranjeno. Uzroci leže u nedovoljnoj stručnosti zaposlenih i funkcionera u savezima, nedostatku jasne kontrole i nadzora nad radom saveza, finansijskoj slabosti saveza koja direktno utiče na kadrove i organizaciju i u odsustvu jedinstvenog nacionalnog sportsko-informativnog sistema. Posledice su da mnogi nadležni nacionalni sportski savezi postoje kao "stub sistema", ali operativno funkcionišu ograničeno i samodovoljno, da je izražen rizik od neujednačenog razvoja sportskih grana, da su sistemi takmičenja zastareli i neprilagođeni savremenim uslovima, da ne postoji strateško planiranje, da se dupliraju nadležnosti; da postoji tendencija "cepanja" i fragmentacije grana sporta i da se od države očekuje da interveniše više nego što je uobičajeno u razvijenim sportskim sistemima.
Sama činjenica da nadležni nacionalni sportski savez okuplja u svom članstvu najveći broj registrovanih sportskih organizacije automatski ne znači i da savez funkcioniše demokratski, inkluzivno i razvojno. Savezi su često više usmereni na takmičarski i reprezentativni nivo nego na razvoj baze i u tom sistemu male i slabo razvijene sportske organizacije imaju ograničen uticaj a mala grupa organizacija (klubova) ili pojedinaca imaju odlučujuću reč u odlučivanju. Nacionalni principi dobre uprave u nadležnim nacionalnim sportskim savezima nisu definisani, a oni utvrđeni pravilima Međunarodnog olimpijskog komiteta se u praksi zanemaruju i nesprovode. Posledice su da se slabi uloga nacionalnih sportskih saveza kao kohezivnih faktora razvoja sporta, povećava se jaz između "centra" i periferije sportskog sistema i odluke saveza često ne odražavaju potrebe većine članica.
Neodgovarajući nivo kvaliteta stručnog rada u sportu
Na osnovu ex-ante analize postojećeg stanja može se osnovano reći da je kvalitet stručnog rada jedno od ključnih "uskih grla" sistema sporta u Srbiji, ali ne kao izolovan problem već kao tačka u kojoj se prelamaju gotovo svi drugi sistemski nedostaci. On nije jedini problem, ali je najkritičnija tačka u kojoj se prelamaju problemi finansiranja, organizacije, strategije, infrastrukture i obuhvata bavljenja sportom. Ovaj segment sportskog sistema je normativno uređen i nadležne institucije postoje, ali je funkcionalno neujednačen i slab u praksi. Bez obzira na to koliko imamo registrovanih sportskih organizacija, koja je visina ulaganja i kakva je sportska infrastruktura, kvalitet srpskog sporta se u praksi ostvaruje kroz stručni rad na terenu. Naš sportski sistem ima dovoljno sportskih organizacija, ima pravila i ima finansiranje, ali ishodi (obuhvat, zadržavanje dece, kvalitet treninga, razvoj baze, pa i sportski rezultati) nisu zadovoljavajući. Veliki broj dece nam "ispada iz sistema sporta", u sportu ostaju često samo ona deca koja su već u klubovima, a školski sport ne uspeva da zadrži i uključi širu populaciju. Nekvalitetan ili neadekvatan stručni rad (preopterećenje, prerana selekcija, fokus na rezultat umesto na razvoj, nedostatak pedagoških kompetencija) je, nesumnjivo, jedan od glavnih razloga za to. Jasno je da je loš stručni rad = gubitak baze = dugoročna šteta za ceo sistem.
Nije uspostavljena sistemska finansijska podrška sportskim stručnjacima na svim nivoima, uključujući i mogućnost sticanja nacionalnog sportskog priznanja od strane sportskih trenera koji postižu vrhunske sportske rezultate.
Ex-ante analiza pokazuje da ne postoje pouzdani i objedinjeni podaci o broju i strukturi sportskih stručnjaka, da se standardi rada različito tumače i primenjuju, da značajan deo sportskih stručnjaka radi bez potrebne dozvole za rad i bez kontinuiranog stručnog usavršavanja i da nadzor nad kvalitetom stručnog rada skoro i da ne postoji. Posledica je neujednačen kvalitet stručnog rada po sportovima i regionima i velike razvojne nejednakosti. Sportista u jednoj sportskoj organizaciji i lokalnoj zajednici dobija kvalitetan razvojni trening, dok je sportista u drugom sportu ili sredini izložen formalnom ili čak štetnom stručnom radu. Razlike postoje, razume se, i unutar pojedinog sporta.
Posledice neodgovarajućeg finansiranja i slabe profesionalizacije našeg sporta su možda najizraženije upravo kod stručnog rada. Sportske organizacije i savezi često nemaju kapacitet da zaposle sportske stručnjake profesionalno, pa se stručni rad oslanja na volonterizam, nisko plaćeni rad i nestabilne angažmane. Posledice su da stručni kadar odlazi iz sporta ili se dodatno angažuje u više organizacija i grupa, bez mogućnosti razvoja. Suštinski, kvalitet stručnog rada opada čak i tamo gde postoji potrebno znanje.
Položaj sportista je ambivalentan
Status i položaj sportista u sistemu sporta Srbije jesu protivurečni - vrhunski sportisti su relativno vidljivi i dobro podržani, dok je većina drugih sportista (deca, mladi, sportisti amateri) sistemski nedovoljno zaštićena i slabo podržana. Nepoštovanje prava sportista (ugovori, transferi, naknade za razvoj), posebna ugroženost maloletnih sportista, prekomerno angažovanje stranih sportista na uštrb domaćih, nedostatak kontrole i sankcija, samo su neki od problema sa kojima se sportisti suočavaju. Sistem je više usmeren na rezultat sportiste, nego na sportistu kao osobu i nosioca prava.
Sportisti su prepoznati u Zakonu o sportu i njihov pravni položaj je u osnovi adekvatno regulisan (zdravstvena zaštita, bezbednost, status, zabrana diskriminacije, ugovorni odnosi sa klubom i dr.). Problem je što je on operativno slab jer su prava sportista fragmentisana, teško ostvariva i često zavisna od volje kluba ili saveza. Sistem je duboko nejednak gledano po vertikali, jer je ogromna razlika između malog vrha i široke baze. Vrhunski sportisti imaju institucionalnu podršku, stipendije, nagrade, vidljivost, ali i dalje zavise od ad-hoc odluka i nemaju dugoročne garancije. Nasuprot tome, većina sportista nema stabilan status, siguran prihod, socijalnu zaštitu i često kombinuju sport, školu i rad - bez sistemske podrške. U takvom sistemu mladi sportisti u tranziciji su posebno ugrožena grupa. Prelaz iz statusa juniora u seniora, amatera u profesionalca, iz sporta na tržište rada, kritične su tačke sistema. Nedostaju programi dualnih karijera, karijerno savetovanje, sistemska podrška obrazovanju. Posledice su da veliki broj talentovanih sportista odustaje od bavljenja sportom i ostaje "između" (bez sporta i bez karijere).
Sistem je rezultatski a ne sportista centričan. Sportista se u sistemu posmatra kao sredstvo za rezultat (medalja, plasman), a ne kao subjekat sa dugoročnim potrebama. Kao rezultat se dobija da je u praksi fokus na kratkoročne ciljeve, sportisti su preopterećeni i izloženi povredama i sagorevanju, a mentalno zdravlje, obrazovanje i postkarijerna tranzicija sportista su zanemarene kategorije. Ne čudi onda što sportisti imaju minimalnu i simboličnu ulogu u upravljanju i radu klubova i saveza, donošenju odluka i definisanju politika. Odluke se donose "o sportistima - bez sportista" i sistem ne reflektuje realne potrebe onih koji nose sport.
Posebno ranjiva grupa su sportisti sa invaliditetom. Mali broj osoba s invaliditetom koja učestvuju u redovnim fizičkim aktivnostima, nedovoljno razvijeni kapaciteti sportskih organizacija koje se bave sportom osoba sa invaliditetom, nedostatak dovoljnog broja sportskih stručnjaka edukovanih za rad sa sportistima osobama sa invaliditetom, nedovoljno razvijena svest o mogućnostima i pozitivnim uticajima redovnog bavljenja fizičkim aktivnostima na osobe sa invaliditetom, samo su neki od najvažnijih problema sa kojima se sportisti sa invaliditetom susreću u praksi.
Integritet sporta nije u dovoljnoj meri zaštićen
Republika Srbija ima razvijen normativni okvir u oblasti sprečavanja negativnih pojava u sportu, ratifikovane su ključne međunarodne konvencije Saveta Evrope i UNESKA, postoje specijalizovane institucije i tela (Nacionalni savet za sprečavanje negativnih pojava u sportu, ADAS), a antidoping sistem predstavlja primer dobre prakse čak i u međunarodnim okvirima. Međutim, uprkos normativnoj uređenosti, primena propisa je neujednačena, fragmentisana i često reaktivna, sa izuzetkom sprečavanja dopinga u sportu. Teret sprovođenja mera je disproporcionalno prebačen na policiju, dok drugi akteri (sportski savezi, klubovi, organizatori, mediji) često izostaju iz aktivnog delovanja. Preventivni mehanizmi su slabo razvijeni u odnosu na represivne, a pojedine oblasti (zaštita bezbednosti dece i žena u sportu) su sistemski zapostavljene, bez funkcionalnih protokola, centralne evidencije i nezavisnih mehanizama zaštite. Organizovani kriminal ima sve veću ulogu u pojedinim negativnim pojavama (nelegalna klađenja, nameštanje sportskih rezultata, distribucija zabranjenih doping sredstava). Kodeksi profesionalne etike za rad sportskih stručnjaka nisu doneti iako su zakonska obaveza.
Nasilje na sportskim priredbama je i dalje prisutno. U najvažnije probleme koji su identifikovani tokom izrade ex-ante analize postojećeg stanja spadaju: Nedostatak protokola o saradnji na nacionalnom i lokalnom nivou između subjekata nadležnih za uspostavljanje integrisanog pristupa bezbednosti, sigurnosti i uslugama na sportskoj priredbi; nedostatak komunikacije i saradnje sa medijima i medijskim udruženjima u cilju onemogućavanja promovisanja negativnog ponašanja na sportskim priredbama; nedovoljno unapređeni kapaciteti organa državne uprave i sportskih organizacija na uspostavljanju sistema integrisane obuke policijskih i pravosudnih službenika i lica organizatora koja se brinu o bezbednosti na sportskom objektu, uključujući i specijalističke obuke za zaposlene u sportskim organizacijama; nedostatak proaktivne i redovne komunikacije sa predstavnicima navijača i lokalne zajednice zasnovanim na srednjoročnim i dugoročnim merama, kroz adekvatne društvene i obrazovne projekte; nedostatak prevencije nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama; delimična usklađenost zakonskih rešenja sa odredbama Konvenciju br. 218 i Preporuke (2015) 1, zajedno sa pratećim Aneksima; nedovoljno poštovanje obaveza od strane nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza; problemi u radu redarskih službi organizatora sportskih priredbi.
Zaključak je da je ex-ante analize postojećeg stanja jasno pokazala da Republika Srbija poseduje normativne i institucionalne osnove za zaštitu integriteta sporta, ali da je ključni deficit u doslednoj primeni, koordinaciji i prevenciji. Najveći izazov nije nedostatak propisa, već nedostatak funkcionalnog sistema odgovornosti, saradnje i zaštite integriteta sporta (integrisanog, multiagencijskog pristupa), naročito u osetljivim oblastima kao što su manipulacije, bezbednost dece i seksualno nasilje nad ženama.
Podeljena odgovornost za stanje u sistemu sporta između učesnika u sportu i javnih vlasti
Kada se prethodno izneta ocena prirode i obima problema u sistemu sporta Srbije razmotri sa stanovišta "odgovornih" za identifikovane probleme, zaključak je da je odgovornost podeljena između učesnika u sportu i javnih vlati. Sami učesnici u sportu su u velikoj meri odgovorni za postojeće stanje, ali ne kao jedini niti primarni uzrok, već kao ključni koproizvođač sistema kakav danas postoji, jer su se prilagodili njegovim slabostima i time ih učinili trajnim. Njihova odgovornost je značajna, ali diferencirana i mora se posmatrati u odnosu na podsticaje koje sistem šalje. Oni nisu samo žrtva sistema, već njegovi aktivni održavaoci, jer su se tokom vremena prilagodili postojećim pravila i često ih reprodukuju, umesto da ih aktivno razvojno menjaju: klubovi reaguju racionalno na nedostatke sistema, ali time postaju njegov produžetak; nacionalni sportski savezi, imaju najveći kapacitet za promene, ali ga retko koriste, čime snose i najveću institucionalnu odgovornost; značajan deo struke aktivno brani zastarele modele rada. Učesnici u sportu nisu primorani da proizvode loše ishode, ali su navikli na sistem u kome se takvo ponašanje toleriše i nagrađuje. Nasuprot učesnicima u sportu koji su odgovorni operativno, država je odgovorna strateški. Bez države kao "arhitekte sportskog sistema", ponašanje ostalih aktera u sistemu sporta se ne može suštinski promeniti. Odgovornost države (javnih vlasti) je najveća jer ona: postavlja logiku sistema (ako javne vlasti nagrađuju rezultate i medalje, finansiraju vrh i ne mere masovnost, onda sistem racionalno ide ka vrhu, bez obzira na drugačije proklamacije); ima moć da poveže delove sistema; jedina može da promeni podsticaje, a ko menja podsticaje menja i sistem (promena ponašanja ne dolazi iz apela već iz kriterijuma finansiranja, evaluacije, dugoročnih ugovora i drugih podsticaja). Ako bi se sumarno konstatovalo u čemu je odgovornost države za postojeće stanje koje se uspostavlja od raspada Jugoslavije, onda je to što nije dosledno sprovodila razvoju logiku, nije koristila instrumente koje već ima i često je birala ad-hoc umesto strateških rešenja. Ako se želi suštinska i uspešna reforma sistema sporta, koja će odgovoriti izazovima u narednim decenijama, onda država mora da promeni "pravila igre" i preuzme ulogu odgovornog upravljanja sistemom (dosledno postavlja pravila, sprovodi ih i meri učinak). Pitanje nije da li država treba da se meša u sistem sporta, već jedino "kako" i "u koje svrhe".
Imajući u vidu prirodu i obim svih prethodno navedenih problema u sistemu sporta Republike Srbije jasno je da su potrebne trajne i temeljne promene, i da će stanje biti sve lošije ako se nastavi sa improvizacijama i privremenim rešenjima.
"Sportski aktivna, zdrava i uspešna Srbija"
Stvoren održiv, transparentan, inkluzivan, efikasan i visokokvalitetan sistem sporta u Republici Srbiji zasnovan na vrednostima, koji će unaprediti kvalitet života i obogatiti društvene odnose stanovništva kroz omogućavanje svim građanima da se aktivno bave sportom i fizičkim vežbanjem, od početnog nivoa do dostizanja vrhunskih sportskih performansi, kao komponenti od ključnog značaja za lični razvoj građana, održavanje dobrog zdravlja i poboljšanja njihovih fizičkih i mentalnih sposobnosti.
Željeno stanje podrazumeva da je unapređen sistem sporta u Republici Srbiji, kako na nivou javnih vlasti tako i na nivou nevladinih učesnika, na način da stvara jednake mogućnosti za sve i obezbeđuje širok spektar aktivnosti koji omogućuju građanima Republike Srbije da se razvijaju u skladu sa sopstvenim željama i potrebama.
1. Opšti cilj - Unapređen i razvijen inkluzivni, demokratski, transparentan, održiv, bezbedan, inovativan i dobro upravljan sportski sistem, zasnovan na vrednostima.
Efekti primene javne politike u oblasti sporta meriće se na osnovu dostupnih podataka o stanju u sistemu sporta kao i na osnovu ispunjenosti indikatora na nivou mera i aktivnosti definisanih ovom Strategijom i pratećim akcionim planovima.
Kao izvori verifikacije za postignute rezultate i efekte primene mera iz ove Strategije, služiće zvanične informacije i podaci institucija, podaci organizacija u oblasti sporta, kao i druge javno dostupne informacije i podaci.
Postavljeni opšti cilj je u skladu sa ciljevima održivog razvoja.
Pokazatelji učinka na nivou Opšteg cilja Strategije su:
1. Broj stanovnika obolelih od hroničnih nezaraznih bolesti (HNB) u odnosu na ukupan broj obolelih
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 76,1% u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 66,1-71.1%
- Izvor provere: Statistički godišnjak Instituta Batut
2. Bavljenje aerobnom fizičkom aktivnošću građana Republike Srbije najmanje 150 minuta nedeljno
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 11% u 2019. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: 15%
- Izvor provere: Nacionalno istraživanje zdravlja stanovništva iz 2031. godine
3. Broj kategorisanih vrhunskih sportista
- Jedinica mere: broj
- Početna vrednost: 1.411 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 1.520
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
1.1. Poseban cilj 1 - Povećano bavljenje fizičkim rekreativnim aktivnostima i sportom u svim segmentima stanovništva
Pojedinci mogu učestvovati u sportskim aktivnostima na različite načine: neformalno ili formalno, na takmičenjima ili rekreativno, sami ili kao deo grupe ili tima, kao početnici ili na vrhunskom nivou. U društvenom smislu, mogu se javiti kao volonteri za mnoge različite uloge, biti članovi jednog ili više sportskih udruženja ili prisustvovati sportskim priredbama kao gledaoci. Cilj se sastoji u negovanju sportskog okruženja koje omogućava inkluzivno celoživotno bavljenje fizičkim rekreativnim aktivnostima (uključujući i rekreativno hodanje) i sportom, odnosno stvara uslove da se što više ljudi iz svih oblasti društva redovno i smisleno bave sportom, kako takmičarski i rekreativno tako i društveno. Cilj je da se poveća broj građana, iz svih segmenata stanovništva, posebno dece, žena, osoba sa invaliditetom i starih lica, koji su redovno uključeni u različite oblike sportskih aktivnosti i društvenog učešća u sportu, i to tokom celog životnog veka. Da bi se to ostvarilo prepoznaju se savremeni trendovi među stanovništvom ka određenim vrstama sportskih aktivnosti i ka određenim kontekstima učešća, kao i uticaj savremenih tehnologija na odluku ljudi učestvuju u sportu i na načine na koje učestvuju. Kroz realizovanje cilja dolazi se do stanja u kome naši građani imaju osnovne veštine, znanja, želje i prilike za učešće u organizovanom takmičarskom sportu ili samostalno vežbanje radi zabave, zdravlja, društvene interakcije i odmeravanje svojih sposobnosti kroz takmičenja sa drugima i samim sobom. Posebna pažnja se usmerava na decu, sa ciljem da se osigura da sva naša deca uživaju u sportskim iskustvima i da imaju fizičku pismenost koja će biti osnova njihovog učešća u sportu i fizičkim aktivnostima tokom celog života. Razvoj fizičke pismenosti naših građana treba da dovede do toga da su motivisani, samopouzdani i fizički kompetentni i poseduju znanje i razumevanje da treba da preuzmu odgovornost za upražnjavanje svrsishodnih fizičkih aktivnosti tokom celog života.
Ostvarenje ovog posebnog cilja Strategije meri se kroz ostvarenje pokazatelja učinka na nivou ovog posebnog cilja, i to:
Pokazatelji učinka:
1. % stanovništva koji upražnjava sportsku rekreaciju, uključujući i pešačenje i vožnju bicikla, nedeljno između 150 i 300 minuta
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 18,5% u 2019. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: 30%
- Izvor provere: Nacionalno istraživanje zdravlja stanovništva u 2031. godini i Istraživanje Ministarstva sporta
2. Nivo sedentarnog stila života kod odraslih
- Jedinica mere: Minuti
- Početna vrednost: 420 minuta na dan u 2019. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: 300 minuta na dan
- Izvor provere: Nacionalno istraživanje zdravlja stanovništva u 2031. godini
4. Broj dece u organizovanom sportu
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 54.000 registrovane dece u nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: ≥ 30%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
1.2. Posebni cilj 2 - Uspostavljen sistem finansiranja sporta koji je transparentan, efikasan, pravedan, svrsishodan, podsticajan i održiv
Politike i programi finansiranja sporta zasnivaju se na najboljim dostupnim dokazima i fokusirani su na postizanje ciljeva utvrđenih Strategijom razvoja sporta u Republici Srbiji u periodu 2026-2035. godina i programima razvoja sporta u autonomnoj pokrajini i jedinicama lokalne samouprave. Osnovni pristup je investirati najviše u ono što je najviše potrebno i što je razvojne i strukturne prirode, pronalažući pravi balans između različitih izvora finansiranja. Programi i projekti koji se finansiraju iz javnih sredstava se odobravaju na transparentan, efikasan i pravedan način i pod uslovima koji obezbeđuju da se uz najmanji utrošak javnih sredstava postignu postavljeni ciljevi i nameravani rezultati. Javno-privatno partnerstvo je podržano a učesnici u sistemu sporta preduzimaju aktivnosti na unapređenju svog finansijskog poslovanja i obezbeđenju sopstvenih izvora prihoda. Krajnji efekat treba da bude da se uspostavi stabilan, transparentan i održiv sistem finansiranja sporta kroz unapređenje javnih mehanizama podrške, podsticanje privatnih investicija i razvoj novih izvora finansiranja, radi ravnomernog razvoja masovnog, takmičarskog i vrhunskog sporta. Da bi se sve ovo ostvarilo potrebno je i ujednačavanje nivoa izdvajanja finansijskih sredstava iz javnih prihoda za sport sa zemljama Evropske unije, gledano u odnosu na BDP i izdvajanje po stanovniku, ili da se barem približimo proseku izdvajanja u zemljama Evropske unije. Upoređujući se sa zemljama Evropske unije, Republika Srbije zaostaje u visini izdvajanja za javno finansiranje sporta. Deo sredstava će se, u skladu sa primerima dobre prakse zemalja Evropske unije, obezbediti iz igara na sreću (sportska lutrija i sportska klađenja), i usmeriće se u programe i projekte u oblasti sporta kroz Nacionalni fond za razvoj sporta.
Ostvarenje ovog posebnog cilja Strategije meri se kroz ostvarenje pokazatelja učinka na nivou ovog posebnog cilja, i to:
Pokazatelji učinka:
1. Nivo izdvajanja za sportu iz javnih prihoda u Republici Srbiji u odnosu na BDP
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0,35% BDPa u 2023. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 0,50% BDPa
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta i Ministarstva finansija
2. Uspostavljen sistem finansiranja sporta iz igara na sreću preko Nacionalnog fonda za razvoj sporta
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta i Ministarstva finansija
1.3. Posebni cilj 3 - Poboljšan položaj učesnika u sistemu sporta i poboljšani uslovi za razvoj takmičarskog sporta i postizanje vrhunskih sportskih rezultata
Kroz realizovanje ovog cilja obezbediće se izgradnja sposobnosti ljudi, organa i organizacija u oblasti sporta da zadovolje potrebe svih učesnika u sistemu sporta, naročito kroz: stručni razvoj sportskih kadrova; korišćenje savremenih tehnologija i informacionih sistema; jačanje svih kapaciteta, efikasnosti i održivosti sportskih klubova i njihovih sportskih saveza; eliminisanje negativnih pojava u sportu i negovanje bezbednog, privlačnog i podržavajućeg sportskog okruženja; uspostavljanje sistema za identifikaciju i razvoj sportskih talenata; razvoj sportske infrastrukture i uslova za trening; unapređenje sportske nauke, istraživanja, inovacija i sistemskog planiranja razvoja; bolje javno upravljanje u sportu; organizaciju velikih međunarodnih sportskih takmičenja; stvaranje okruženja u kome su sportisti podržani u njihovom statusu i sportskom razvoju, sve do vrhunskih sportskih rezultata; transparentan i podsticajan sistem finansiranja, na osnovu jasno definisanih kriterijuma.
Ostvarenje ovog posebnog cilja Strategije meri se kroz ostvarenje pokazatelja učinka na nivou ovog posebnog cilja, i to:
Pokazatelji učinka:
1. Broj medalja na velikim seniorskim međunarodnim sportskim takmičenjima
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 4.708 (2010-2024. godine)
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 5.000 (2010-2035. godine)
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza, podaci iz Nacionalne evidencije sportskih rezultata
2. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji su uspostavili sistem izdavanja dozvola za rad svim sportskim stručnjacima, u skladu sa Zakonom o sportu
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
3. Broj registrovanih sportista kod nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 323.000 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 380.000
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza
1.4. Poseban cilj 4 - Unapređena sportska infrastruktura
Mesta na kojima se ljudi bave sportom imaju veliki uticaj na njihovo iskustvo i verovatnoću da će se redovno vraćati, a u isto vreme predstavljaju jedan od osnovnih uslova za bavljenje takmičarskim sportom. Kroz realizovanje postavljenog cilja treba da se uspostavi sistematična i svrsishodan pristup izgradnji, održavanju, opremanju i upravljanju sportskom infrastrukturom, kako bi se osiguralo da svako može imati bezbedna i prijatna sportska iskustva na sportskim objektima. Ostvarivanjem postavljenog cilja osiguraće se izgradnja sportskih objekata koji su zaista potrebni učesnicima u sistemu sporta na određenoj teritoriji i koji su multifunkcionalni, samoodrživi, energetski efikasni i usklađeni sa životnom okolinom, oslobodiće se neiskorišćeni potencijal postojeće sportske infrastrukture, uspostaviće se proces za postizanje optimalnih praksi upravljanja sportskim objektima, utvrdiće se planovi za projektovanje, nadogradnju, prenamenu i izgradnju sportskih objekta koji su samoodrživi, podstaknuće se javno-privatnih partnerstava u oblasti sportske infrastrukture, unaprediće se kvalitet postojeće sportske infrastrukture i utvrdiće se putem mapiranje pravo stanje postojećih sportskih objekata i sadržaja koje omogućavaju
Ostvarenje ovog posebnog cilja Strategije meri se kroz ostvarenje pokazatelja učinka na nivou ovog posebnog cilja, i to:
Pokazatelji učinka:
1. Broj sportskih objekata
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 4.631 u 2021. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 5.000
- Izvor provere: Podaci iz Nacionalne evidencije sportskih objekata
2. % sportskih objekata koji imaju upotrebnu dozvolu
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 18,57% u 2021. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 80%
- Izvor provere: Podaci iz Nacionalne evidencije sportskih objekata
1.5. Poseban cilj 5 - Razvijeno i podržano fizičko vežbanje i školski sport dece, učenika i studenata
Školski sistem treba da nudi pristupačne i dostupne mogućnosti za decu i omladinu da razviju fizičku pismenost, da sistematski vežbaju i da se takmičenje sa svojim vršnjacima. Pri tom, fizička pismenost, fizičko vaspitanje i sport moraju biti jedan od prioriteta u obrazovnom sistemu. S druge strane, jačanje školske sportske infrastrukture i opremljenosti može povećati pristup sportu u nedovoljno pokrivenim oblastima, od strane lokalnih sportskih organizacija i pojedinaca. Da bi se to postiglo, saradnja i usklađivanje između sektora sporta i obrazovanja je od ključnog značaja, što uključuje i donošenje akta kojim će se urediti uslovi i pravila za organizovanje školskog sporta. Opšti konsenzus svih učesnika u sistemu sporta je da broj časova fizičkog i zdravstvenog vaspitanja ili sportskih aktivnosti treba povećati u osnovnim, srednjim školama. Za mnoge učenike, to je jedina fizička aktivnost tokom nedelje. Zbog toga postoji mišljenje u stručnoj sportskoj javnosti da treba uvesti svakodnevnu fizičku aktivnost kroz školske programe, ne samo kroz povećanje časova fizičkog i zdravstvenog vaspitanja, a nakon sprovedene analize mogućnosti ispunjenja ove mere (nedeljna opterećenost učenika u školama, nedostatak nastavnog kadra, prostorni mogućnosti u školama). Učenicima će se obezbediti upoznavanje sa sportovima koji su u skladu sa uzrastom i korespondentni sa biološkim zonama senzibiliteta dece, kroz interaktivnu saradnju škola sa relevantnim organizacijama u oblasti sporta, uzimajući u obzir i interesovanja učenika za nove, savremene sportske aktivnosti. Mere za realizaciju cilja će se usklađivati sa realizacijom ciljeva Strategije razvoja obrazovanja i vaspitanja do 2030. godine.
Ostvarenje ovog posebnog cilja Strategije meri se kroz ostvarenje pokazatelja učinka na nivou ovog posebnog cilja, i to:
Pokazatelji učinka:
1. % učenika u osnovnim i srednjim školama koji redovno fizički vežbaju (najmanje 3 puta nedeljno)
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 80%
- Izvor provere: Istraživanje Ministarstva prosvete, nacionalno istraživanje o fizičkoj aktivnosti dece i omladine.
2. Donet Pravilnik o školskom sportu
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: "Službeni glasnik Republike Srbije"
1.6. Usklađenost ciljeva Strategije sa Principima održivog razvoja UN
Održivi razvoj je razvoj koji zadovoljava potrebe sadašnje generacije bez ugrožavanja potreba budućih generacija za život u okviru kapaciteta životne sredine, i ostvaruje se donošenjem i sprovođenjem odluka kojima se obezbeđuje usklađenost interesa zaštite životne sredine i interesa ekonomskog razvoja. Na samitu održanom 25. septembra 2015. godine Ujedinjene nacije usvojile su Rezoluciju A/RES/70/1 - Transformacija našeg sveta: Agenda za održivi razvoj do 2030. godine (Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development - Agenda 2030)24. Agenda 2030 uključuje sveukupan okvir održivog razvoja: ekonomski rast, socijalnu inkluziju i zaštitu životne sredine. Ciljeve održivog razvoja (Sustainable Development Goals) predstavljaju univerzalni poziv na zajedničku akciju u cilju iskorenjivanja siromaštva, zaštite planete i obezbeđivanja mira i prosperiteta za sve ljude - najkasnije do 2030. Centralni deo Agende 2030 su 17 ciljeva održivog razvoja (COR), koji su međusobno povezani, budući da ključ uspeha jednog cilja često leži u sagledavanju izazova koji su svojstveni nekom drugom cilju, a razvoj je neodvojiv od ravnoteže između socijalnog, ekonomskog i aspekta održivosti životne sredine i ne sme biti na štetu ovih aspekata.25 U okviru 17 ciljeva održivog razvoja postoji 169 potciljeva koji su integrisani i nedeljivi i uravnotežuju tri dimenzije održivog razvoja: ekonomsku, socijalnu i ekološku. Ciljevi održivog razvoja sadrže i 248 indikatora kojima se meri napredak u realizaciji ciljeva.26
Sa stanovišta planiranja razvoja sporta u narednom desetogodišnjem periodu može se identifikovati šest Ciljeva održivog razvoja, kao oblasti u kojima pristup zasnovan na sportu može dati najveći doprinos:
1) Cilj 3: Obezbediti zdrav život i promovisati blagostanje za sve, u svim uzrastima. Sport i fizička aktivnost mogu dati važan doprinos preventivnoj zdravstvenoj politici. Značaj fizičkog i mentalnog zdravlja i blagostanja tokom životnog ciklusa ljudi je prioritet u Agendi održivog razvoja. Ovo uključuje ciljeve smanjenja prevremene smrtnosti i unapređenja mentalnog zdravlja i blagostanja (Cilj 3.4), lečenja zlostavljanja i zavisnosti (Cilj 3.5) i univerzalnog pristupa zdravstvenoj zaštiti (Cilj 3.8).
2) Cilj 4: Obezbediti inkluzivno i pravedno kvalitetno obrazovanje i promovisati mogućnosti za celoživotno učenje za sve. Uloga inkluzivnog i pravednog obrazovanja kao katalizatora u svim ciljevima održivog razvoja je dobro prepoznata u Agendi za održivi razvoj do 2030. Centralni deo ove Agende je priznanje da "svi ljudi, bez obzira na pol, starost, rasu ili etničku pripadnost, i osobe sa invaliditetom, migranti, starosedelački narodi, deca i mladi, posebno oni u ranjivim situacijama, treba da imaju pristup mogućnostima za celoživotno učenje". Shodno tome, obim Cilja održivog razvoja 4 je holistički i širok, sa ciljem da se obezbedi "svet sa pravednim i univerzalnim pristupom kvalitetnom obrazovanju na svim nivoima". Od posebnog značaja u razmatranju sporta i inkluzivnog kvalitetnog obrazovanja su potciljevi Cilja održivog razvoja 4 koji se odnose na: besplatno, pravedno i kvalitetno osnovno i srednje obrazovanje (Cilj 4.1), poboljšanje tehničkih i stručnih veština (Cilj 4.4), eliminisanje rodne nejednakosti u pružanju obrazovanja i obezbeđivanje pristupa za ranjive osobe (Cilj 4.5) i holističko obrazovanje za održivi razvoj (Cilj 4.7). Sport, fizička aktivnost i fizičko vaspitanje su takođe relevantni u ciljevima poboljšanja obrazovne infrastrukture, kako u vezi sa inkluzivnim i efikasnim okruženjima za učenje (Cilj 4a), tako i sa sistemima obuke nastavnika (Cilj 4b);
3) Cilj 5: Postići rodnu ravnopravnost i osnažiti sve žene i devojčice. Rodna ravnopravnost i osnaživanje žena su suštinske komponente održivog razvoja i univerzalno su priznati kao osnovna ljudska prava. Međunarodna zajednica je stavila ova pitanja u središte Agende održivog razvoja, prepoznajući da će "osnaživanje žena i devojčica dati ključni doprinos napretku u svim ciljevima". Postizanje rodne ravnopravnosti i osnaživanje svih žena i devojčica čine osnovu Cilja održivog razvoja 5. Od posebnog značaja su potciljevi Cilja održivog razvoja 5 o okončanju svih oblika diskriminacije žena i devojčica (Cilj 5.1), eliminisanju svih oblika nasilja nad ženama i devojčicama (Cilj 5.2) i postizanju punog i efikasnog učešća i jednakih mogućnosti za liderstvo na svim nivoima donošenja odluka (Cilj 5.5). Zadaci sprovođenja politika i primenljivog zakonodavstva za promociju rodne ravnopravnosti i osnaživanje svih žena i devojčica takođe su veoma relevantni (Cilj 5c);
4) Cilj 8: Promovisati održivi, inkluzivni i održivi ekonomski rast, puno i produktivno zapošljavanje i dostojanstven rad za sve. Agenda 2030 prepoznaje važnost "stvaranja uslova za održivi, inkluzivan i kontinuirani ekonomski rast, zajednički prosperitet i dostojanstven rad za sve, uzimajući u obzir različite nivoe nacionalnog razvoja i kapaciteta". Ova pitanja su ključna za COR 8, usmeren na ekonomski rast i puno i produktivno zapošljavanje. Konkretni potciljevi u okviru COR 8, koji su relevantni za zainteresovane strane, uključuju: ekonomski rast po glavi stanovnika (Cilj 8.1); poboljšanje ekonomske produktivnosti kroz diverzifikaciju (Cilj 8.2); puno i produktivno zapošljavanje za sve, sa posebnim fokusom na mlade (Cilj 8.5 i Cilj 8b); politike za podršku stvaranju radnih mesta, inovativnosti i preduzetništvu (Cilj 8.3). Iako potencijalni uticaj sporta na smanjenje ekstremnog siromaštva može biti ograničen, on može doprineti opštijem ekonomskom rastu i zapošljavanju;
5) Cilj 11: Učiniti gradove i ljudska naselja inkluzivnim, bezbednim, otpornim i održivim. Sport i fizičko vežbanje mogu igrati najvažniju ulogu u Cilju 11.7 (potcilj), koji ima za cilj "da do 2030. godine obezbedi univerzalni pristup bezbednim, inkluzivnim i pristupačnim zelenim i javnim prostorima, posebno za žene i decu, starije osobe i osobe sa invaliditetom". Tehnički opis indikatora za Cilj 11.7 o pristupu zelenim i javnim površinama citira smernice UN Habitat da najmanje 15% gradskog područja treba da bude namenjeno "zelenim površinama", uključujući sportske i rekreativne prostore. Stručne smernice tvrde da će obezbeđivanje "uličnih pešačkih uređenja i javnih struktura gde se stanovnici mogu okupljati - kao što su sportski, rekreativni ili kulturni centri - promovisati društvenu povezanost i raznolikost, čineći tako naselja kohezivnijim, živahnijim i na kraju privlačnijim za stanovnike i investitore";
6) Cilj 16: Promovisati mirna i inkluzivna društva za održivi razvoj, obezbediti pristup pravdi za sve i izgraditi efikasne, odgovorne i inkluzivne institucije na svim nivoima. Sport može dati doprinos u realizaciji pet podciljeva: Značajno smanjiti sve oblike nasilja i povezane stope smrtnosti svuda (Cilj 16.1); Iskoreniti zlostavljanje, eksploataciju, trgovinu ljudima i sve oblike nasilja nad decom i mučenja dece (Cilj 16.2); Značajno smanjiti korupciju i podmićivanje u svim njihovim oblicima (Cilj 16.5); Razviti efikasne, odgovorne i transparentne institucije na svim nivoima (Cilj 16.6); Obezbediti odgovorno, inkluzivno, participativno i reprezentativno donošenje odluka na svim nivoima (Cilj 16.7).
Izbor prethodno navedenih šest Ciljeva održivog razvoja ne znači da sport ne doprinosi ni na koji način realizaciji ostalih Ciljeva održivog razvoja, već samo da taj doprinos nije toliko izražen kao kod navedenih ciljeva i više je posredan nego direktan.
Polazeći od prethodno iznete analize doprinosa sporta ostvarivanju Ciljeva održivog razvoja, može se konstatovati da su vizija, opšti cilj i posebni ciljevi usklađene sa Ciljevima održivog razvoja, posebno Ciljevima održivog razvoja 3, 4, 5, 8, 11 i 16.
_______________
24 https://sdg.indikatori.rs/media/lxjjetrt/agenda_2030_cir.pdf
25 https://www.undp.org/sr/serbia/ciljevi-odr%C5%BEivog-razvoja
26 https://unstats.un.org/sdgs/indicators/indicators-list/
Tabela: Usklađenost ciljeva Strategije razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2026-2035 sa Ciljevi održivog razvoja
CILJEVI STRATEGIJE |
CILJEVI ODRŽIVOG RAZVOJA |
|||||
Opšti cilj |
|
|
|
|
|
|
Poseban cilj 1 |
|
|
|
|
|
|
Poseban cilj 2 |
|
|
|
|
|
|
Poseban cilj 3 |
|
|
|
|
|
|
Poseban cilj 4 |
|
|
|
|
|
|
Poseban cilj 5 |
|
|
|
|
|
|
Ostvarivanje opšteg cilja i postizanje posebnih ciljeva Strategije realizovaće se preko 39 mera (cilj 1 - 9 mera, cilj 2 - 2 mere, cilj 3 - 18 mera, cilj 4 - 4 mere i cilj 5 - 6 mera), uz dodatne mere koje su predviđene pojedinim važećim sektorskim strategijama u cilju unapređenja fizičkog vežbanja i sportskih aktivnosti građana.
Radi doprinosa realizaciji prvog posebnog cilja Strategije predviđene su sledeće mere:
Mera 1.1.1. Unapređenje znanja javnosti o važnosti redovne fizičke aktivnosti i podsticanja bavljenja sportom
Opis i efekti mere: Svi mogu dostići preporučeni nivo fizičke aktivnosti ukoliko se takva aktivnost uključi u svakodnevne navike, a da bi se to postiglo ta poruka treba da bude efikasno komunicirana sa celokupnim stanovništvom. Nivo znanja i svesti javnosti i svih ostalih relevantnih zainteresovanih strana o prednostima i važnosti redovne fizičke aktivnosti i o tome kako biti aktivan, od ključne je važnosti. Efekat ove mere je stvaranje i promocija kulture kretanja i zdravih životnih navika u svim segmentima stanovništva, odnosno kulture koja vrednuje fizičku aktivnost kao deo svakodnevnog života. Ova mera je od ključnog značaja, imajući u vidu nezadovoljavajući broj građana, u svim segmentima stanovništva, koji su fizički aktivni i redovno se bave sportskim aktivnostima, što direktno utiče na zdravlje stanovništva, produktivnost, kvalitet života i troškove zdravstvenog sistema. Zbog toga je potrebno dopreti i usmeriti se na one koji se trenutno malo ili nimalo bave sportom iz raznih razloga. To će se postići kroz različite programe i promotivne i edukativne aktivnosti: javne kampanje i komunikacione strategije koje obezbeđuju kontinuirano informisanje građana; nacionalna komunikaciona kampanja podizanja svesti celokupne javnosti o značaju redovne fizičke aktivnosti, uz podršku sportskih ambasadora iz redova poznatih sportista i javnih ličnosti; edukacija kroz škole, predškolske ustanove, fakultete, kompanije i druge institucije i organizacije; fokus na ranjive grupe, a posebno žene, starije osobe, osobe sa invaliditetom, ruralne sredine; saradnja sa medijima i influenserima radi izgradnje pozitivne slike o fizičkoj aktivnosti; povećanje broja programa u jedinicama lokalne samouprave koji promovišu aktivan način života; istraživanje upoznatosti građana sa koristima fizičkog vežbanja i sportskih aktivnosti; nagrađivanje medija koji najbolje promovišu fizičku aktivnost. Jedna od aktivnosti jeste i organizovanje promotivnih i motivacionih sportskih događaja. Svetska iskustva pokazuju konstantno povećanje broja građana koje žele da se bave sportom na neorganizovan i zabavan način, izvan tradicionalnih struktura sportskih udruženja i klubova. Koncipiranje i sprovođenje različitih masovnih promotivnih i motivacionih sportskih događaja (organizacija "meseca/dana fizičke aktivnosti" svake godine, za sve građane ili pojedine kategorije; besplatne javne sportske radionice u parkovima, školama i sportskim centrima; porodični sportski vikendi; podsticanje zaposlenih od strane kompanija da budu aktivni u roku radnog dana i dr.), uz medijsku podršku, može biti značajan alat za podizanje svesti kod javnosti o važnosti bavljenja sportom i dovesti do povećanje učešća građana iz svih segmenata stanovništva u fizičkim aktivnostima i sportu. Promotivni i motivacioni sportski događaji mogu, s druge strane, biti korisno sredstvo za regrutovanje najmlađih sportista, promovišući im različite oblasti sportskih aktivnosti. Unapređenje sportske rekreacije, promocije i podsticanja bavljenja sportom građana Republike Srbije, biće podržano preko Nacionalnog fonda za razvoj sporta, koji će biti finansiran prihodima prikupljenim od priređivanja igara na sreću (posebno sportskog klađenja).
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, Ministarstvo zdravlja, Ministarstvo informisanja i telekomunikacija, AP Vojvodina, jedinice lokalne samouprave, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. Broj finansiranih programa u jedinicama lokalne samouprave za promociju fizičke aktivnosti
- Jedinica mere: 0
- Početna vrednost: Utvrdiće se u 2027. godini
- Ciljana vrednost do kraja 2035. godine: 200 godišnje
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta, izveštaji jedinica lokalne samouprave
2. Osnivanje Nacionalnog fonda za razvoj sporta
- Jedinica mere. Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva finansija i Ministarstva sporta
3. Procenata građana koji izražava zadovoljstvo dostupnošću programa fizičkog vežbanja i sportske rekreacije
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 70% anketiranih građana
- Izvor provere: Istraživanje Ministarstva sporta
Mera 1.1.2. Obezbeđenje i promovisanje inkluzivnosti kroz sport
Opis i efekti mere: Ova mera počiva na principu da je sport snažan alat za smanjenje društvene nejednakosti, jačanje socijalne kohezije i promociju zajedništva. Sport mora biti inkluzivan (dostupan, pravedan i inspirativan), nudeći svima odgovarajuće mogućnosti za učešće i ispoljavanje svojih potencijala, bez obzira na njihov pol, uzrast, zdravstveno stanje, socijalno-ekonomski status, etničku pripadnost ili druge razlike. Sport je podobno sredstvo za smanjenje društvene nejednakosti i podržavanje saradnje i kohezije. U skladu sa tim, svi učesnici u sistemu sporta obezbeđuju i promovišu inkluziju da bi se postigli željeni rezultati, sa fokusom na rešavanje socijalnih, invalidskih, rodnih, etničkih i drugih pitanja. Sport se koristi za razvoj međuljudskih odnosa i sredstvo povezivanje, posebno kroz netakmičarske oblike sportskih aktivnosti. Efekti mere se sastoje u stvaranju uslova da svako, bez obzira na svoje karakteristike ili pripadnost određenoj grupi, ima jednake mogućnosti da učestvuje u sportu (vežba, trenira, takmiči se i uživa), da se oseća dobrodošlo i prihvaćeno. To nije samo omogućavanje pristupa sportskim objektima i sportskim sadržajima, već podrazumeva uklanjanje svih barijera (fizičkih, društvenih, ekonomskih i kulturnih) koje sprečavaju pojedince ili grupe da se bave sportom, bilo rekreativno ili profesionalno. Kako je uključivanje osoba sa invaliditetom obuhvaćeno posebnom merom, ovom merom se realizuju aktivnosti usmerene na: rodnu ravnopravnost u sportu (podsticanje učešća devojčica i žena u sportu, naročito u disciplinama gde su tradicionalno manje zastupljene; jednake mogućnosti za trening, finansiranje, promociju i medijsku zastupljenost žena u sportu; suzbijanje stereotipa poput "neki sportovi su muški, a neki ženski"; odgovarajuća zastupljenost žena u upravama sportskih saveza; stvaranje jasnih i pravednih politika koje omogućavaju transrodnim i interrodnim sportistima da se takmiče na način koji poštuje njihov rodni identitet; borbu protiv homofobije i transfobije prema LGBT+ osobama); uključivanje različitih društvenih grupa (omogućavanje bavljenja sportom pripadnicima različitih etničkih i nacionalnih zajednica, posebno romske zajednice; borba protiv diskriminacije, rasizma i netolerancije u sportu; povećano bavljenje starih lica rekreativnim fizičkim vežbanjem i sportom; promovisanje sporta kao mosta koji povezuje ljude; korišćenje sporta kao alata za integraciju i stvaranje osećaja pripadnosti za migrante i izbeglice; poštovanje kulturnih razlika i specifičnosti tokom sportskih aktivnosti i takmičenja); socijalna inkluzija, odnosno uklanjanje finansijskih barijera za učešće u sportu (podrška deci iz siromašnih porodica, ruralnih sredina, domova za decu bez roditeljskog staranja, vaspitno-popravnih domova ili marginalizovanih zajednica, uključujući i programe koji omogućavaju besplatno bavljenje sportom, opremu, stipendije i pristup treninzima; razvoj programa i infrastrukture u ruralnim područjima i siromašnim urbanim područjima; sportski vaučeri); mentalno zdravlje i prihvatanje različitosti u psihološkom razvoju (stvaranje sportskog okruženja koje podržava decu sa teškoćama u učenju, neurodivergentne osobe, npr. autizam, poremećaj pažnje i hiperaktivnosti, i one kojima je potrebna dodatna podrška); uspostavljanje partnerstava škola, sportskih organizacija i saveza, zdravstvenih ustanova i lokalnih zajednica (umrežavanje škola, sportskih klubova i saveza, zdravstvenih ustanova i lokalnih vlasti u cilju razvoja inkluzivnih programa; organizovanje inkluzivnih sportskih dana, porodičnih sportskih događaja i lokalnih sportskih događaja otvorenih za sve uzraste i sposobnosti; uključivanje volontera i studenata sporta u rad sa decom kojoj je potrebna veća podrška); promociju inkluzivnih vrednosti i pozitivnih primera kroz medije, u cilju menjanja percepcije društva i stvaranja pozitivnih uzora; osiguranja da sportski objekti budu pristupačni i inkluzivni (uvođenje standarda za nove sportske objekte u skladu sa principom univerzalnog dizajna; obuka osoblja sportskih centara za rad sa osobama sa posebnim potrebama; uvođenje zelenih, bezbednih otvorenih javnih sportskih objekta u lokalnim zajednicama).
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, Ministarstvo za ljudska i manjinska prava i društveni dijalog, Ministarstvo zdravlja, Ministarstvo turizma i omladine, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti, udruženja penzionera, nacionalni saveti nacionalnih manjina (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. Broj programa koji se finansiraju iz javnih sredstava koji su direktno usmereni na unapređenje inkluzije u sportu
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: nepoznata
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: ≥ 3 godišnje po nosiocu javne vlasti
Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta, autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave
2. Broj programa koji se finansiraju iz javnih sredstava koji su direktno usmereni na sportske aktivnosti Roma
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost do kraja 2035. godine: 30 godišnje
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta, autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave
3. Broj lokalnih inkluzivnih sportskih događaja godišnje
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost do kraja 2035. godine: 200
- Izvor provere: Izveštaji jedinica lokalne samouprave i nadležnih teritorijalnih sportskih saveza
4. Broj žena u organizovanom sportu
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 82.000 registrovanih žena u nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima u 2024.
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 92.000
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
5. Procenat učešća starih u sportsko-rekreativnim aktivnostima najmanje tri puta nedeljno
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 3% u 2019. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 10%
- Izvor provere: Istraživanje Ministarstva sporta
Mera 1.1.3. Unapređenje povezanosti sportske rekreacije sa takmičarskim sportom i drugim oblastima sporta
Opis i efekti mere: Mera se sastoji u unapređenju saradnje organizacija registrovanih za sportsku rekreaciju sa organizacijama iz drugih grana i oblasti sporta (školskim i univerzitetskim sportom, sportom starih, sportom u firmama, seoskim sportom, sportom u vojsci i policiji) kroz zajedničke programe i akcije, kao i saradnju sa organizacijama izvan sporta (savezi penzionera, privredni subjekti, obrazovne ustanove, nevladine organizacije i dr.). Kroz mrežu saradnje između sportskih organizacija za rekreaciju i drugih sektora, sportska rekreacija postaje osnova za masovno učešće građana u sportu, kao i ulazni nivo ka takmičarskom sportu. Realizacijom ove mere omogućava se da sport postane dostupan svim grupama stanovništva, uz jačanje sportskih organizacija kao centara lokalne zajednice, i podsticanje građana da kroz sportsku rekreaciju razviju zdrave navike, a da deo njih pređe u takmičarske programe. Nadležni nacionalni granski sportski savezi će podsticati i razvijati programe rekreativnog bavljenja njihovom granom sporta. U skladu sa Zakonom o sportu, svaka sportska grana obuhvata i sportsku disciplinu "sportska rekreacija". U praksi, sportski klubovi koji su članovi nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza većinom zanemaruju ovu sportsku disciplinu, koncentrišući se na takmičarski pogon. Potrebno je promovisati i proširiti ponudu modernih i atraktivnih oblika rekreativnih sportskih aktivnosti u sportskim klubovima iz različitih grana sporta, posebno onih koji mogu da obezbede široku zainteresovanost građana za učešće. Da bi se to postiglo potrebno je da sportski klubovi koji se finansiraju iz javnih sredstava u svojim programima imaju i programsku celinu usmerenu na unapređenje sportske rekreacije. Mera naročito obuhvata sledeće elemente: povezivanje klubova i saveza koji su fokusirani na takmičarski sport sa rekreativnim aktivnostima (izrada smernica od strane nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza za obavezno uključivanje rekreativnih programa u rad sportskih klubova; organizacija "otvorenih dana klubova" za građane i pružanje mogućnosti besplatnog isprobavanja sportova; razvoj programa koji omogućavaju rekreativcima da postepeno pređu u amaterska sportska takmičenja; koncipiranje lokalnih i regionalnih turnira za rekreativce u organizaciji nadležnih granskih sportskih saveza; finansiranje programa iz javnih sredstava klubova koji razvijaju rekreativne programe; realizacija partnerskih programa sportskih klubova i sportsko-rekreativnih organizacija); povezivanje sportske rekreacije sa školskim i univerzitetskim sportom, kao osnovom za dugoročne navike učešća u rekreaciji (programi za učenike i studente koji uključuju i njihove porodice u rekreativne aktivnosti; saradnja školskih i univerzitetskih sportskih društava sa lokalnim rekreativnim sportskim organizacijama; promocija fizičke aktivnosti studenata kroz različite oblike sportske rekreacije; razvoj sekcija sportske rekreacije u školama i na visokoškolskim ustanovama); razvoj programa sportske rekreacije za starija lica (besplatni javni programi laganih aktivnosti, poput šetnje, gimnastike, pilatesa; sportske organizacije organizuju prilagođene programe za starije, uz stručne trenere; saradnja sa savezima penzionera i domovima za stare; sportski događaji za starije osobe u rekreativnim sportskim disciplinama; organizacija događaja "sport za treće doba" jednom godišnje u svim jedinicama lokalne samouprave); povezivanje zaposlenih sa sportskom rekreacijom u kompanijama (programi grupnih vežbi u firmama tokom pauze; korporativne rekreativne lige u različitim sportovima, kampanje koje promovišu aktivan život kao deo kulture kompanija; nagrađivanje kompanija koje najviše ulažu u sportsku rekreaciju zaposlenih); razvoj inovativnih i atraktivnih sportsko rekreativnih aktivnosti; razvoj digitalnih platformi za promociju i praćenje programa sportske rekreacije u lokalnim zajednicama; proširenje društvenog uticaja sporta kroz saradnju sa organizacijama izvan sporta (uspostavljanje partnerstava sa nevladinim organizacijama koje promovišu zdravlje i aktivan život; programi rekreacije za marginalizovane grupe u saradnji sa socijalnim službama; zajedničke aktivnosti sa zdravstvenim ustanovama); razvoj sportsko rekreativnih programa za seosko stanovništvo.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. % sportskih klubova koji se finansiraju iz javnih sredstava koji realizuju programsku celinu unapređenja sportske rekreacije
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 50%
- Izvor provere: Izveštaji jedinica lokalne samouprave, nadležnih nacionalnih i teritorijalnih sportskih saveza
2. Broj zajedničkih programa sportske rekreacije i drugih grana i oblasti sporta
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 50 godišnje
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih i teritorijalnih sportskih saveza
Mera 1.1.4. Prepoznavanje i podržavanje sportova koji najviše doprinose povećanju celoživotnog učešća građana u fizičkom vežbanju i sportskim aktivnostima
Opis i efekti mere: Prihvatajući perspektivu celoživotnog učešća u fizičkom vežbanju i sportskim aktivnostima u svim segmentima stanovništva kao prioritet Strategije, prepoznaje se i prihvata činjenica da određene sportske aktivnosti imaju trajniji uticaj na zdravlje i aktivan stil života i da predstavljaju osnov za dugoročnu fizičku aktivnost građana, čime direktno doprinose javnom zdravlju i smanjenju troškova zdravstvenog sistema (prioritetni sportovi). Sportske aktivnosti poput individualnog vežbanja, pešačenja, planinarenja, plivanja, vožnje biciklom i trčanja podstiču, u različitom stepenu, dugotrajnije učešće u sportskim aktivnostima tokom aktivnog života i u starosti među onima koji su stekli veštine u ranijim godina, za razliku od nekih drugih popularnijih sportskih aktivnosti u mlađim danima. Naročito kod odraslih osoba je očigledan trend ka povećanom učešću u individualnim sportskim aktivnostima u odnosu na timske sportove, što je povezano i sa praksom da se sportske aktivnosti sve više odvijaju od strane pojedinaca samih ili sa manjim brojem drugih prijatelja ili članova porodice, na ležeran način, u neformalnom okruženju i u javnim prostorima. Ključni elementi mere su: identifikacija i kategorizacija prioritetnih sportova na osnovu naučnih i stručnih kriterijuma (Nacionalna lista prioritetnih sportova koja se ažurira svake pete godine); povećanje lake dostupnosti prioritetnih sportova kroz odgovarajuću javnu sportsku infrastrukturu; besplatni programi za decu i mlade iz prioritetnih sportova, koji stvaraju osnovu za celoživotno učešće u fizičkom vežbanju kroz sticanje veština u ranom uzrastu; finansijsko usmeravanje javnih sredstava ka programima za prioritetne sportove; promocija i motivisanje građana za učešće u prioritetnim sportovima; besplatne grupne aktivnosti iz prioritetnih sportova za lica 60+.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. % mladih koji umeju da plivaju
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 37% u 2019. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 75%
- Izvor provere: Istraživanje Ministarstva sporta
2. % stanovništva koje se organizovano bavi prioritetnim sportovima
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena nakon što se definišu prioritetni sportovi
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: + 25%
- Izvor provere: Istraživanje Ministarstva sporta
Mera 1.1.5. Obezbeđenje dostupnosti sportskih aktivnosti za osobe sa invaliditetom
Opis i efekti mere: Mera obuhvata aktivnosti na stvaranje i unapređenju povoljnih uslova da se osobe sa invaliditetom bave sportskim aktivnostima na svim nivoima, uključujući obezbeđenje sportske infrastrukture "bez barijera". Ukupnu odgovornost za sve sportiste koji žele da učestvuju u svojim sportovima imaju nadležni nacionalni sportski savezi koji moraju da olakšavaju sportistima sa invaliditetom učešće u sportovima koje žele. Realizovanje mere treba da pruži okvir za bolje omogućavanje regrutovanja, učešća, razvoja i postignuća sportskih rezultata na vrhunskom nivou za sve sportiste sa invaliditetom, stvarajući poboljšane uslove za sport osoba sa invaliditetom kroz povećanu saradnju, doslednost i institucionalno povezivanje. Da bi se to postiglo, sportske organizacije moraju da angažuju, treniraju i podržavaju sportiste sa invaliditetom na isti način kao i druge sportiste, a nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi trebaju da im pružaju vitalnu podršku u tom pogledu. Sportisti sa invaliditetom se bave sportom na različite načine ali izgradnja i podrška sportskim organizacijama koje okupljaju sportiste sa invaliditetom može bitno pomoći u povećanju obuhvata učešća, povećanju njihovog samopouzdanja i povećanju stručnosti u radu sa njima. Bitno je da se što više osoba sa invaliditetom svih uzrasta animira da uzme učešće u sportskim aktivnostima i da se zadrži u njima doživotno. Mera će se realizovati naročito kroz sledeće aktivnosti: obezbediće se raznovrsne i inkluzivne sportske aktivnosti, uključujući i takmičenja, za sve osobe sa invaliditetom, bez obzira na funkcionalni kapacitet, nivo i starost; uspostaviće se bolja institucionalna saradnja između svih organa i organizacija koje se staraju o sportu osoba sa invaliditetom; uspostaviće se efikasniji sistem za razmenu znanja i informacija o sportu osoba sa invaliditetom; biće poboljšani uslovi za sport osoba sa invaliditetom kroz dugoročno planiranje i finansiranje programa izgradnje i adaptacije sportskih objekata u skladu sa potrebama osoba sa invaliditetom; povećaće se vidljivost sporta osoba sa invaliditetom putem aktivnosti na promociji (uključujući i promociji istaknutih sportista sa invaliditetom kao uzora) i podizanju svesti u društvu o njemu i razvojem medijske i komunikacione strategije kako bi se sportisti sa invaliditetom stavili u ravnopravan položaj sa drugim sportistima; biće podržani programi koji će sportistima sa invaliditetom olakšati pristup pomagalima za aktivnosti, prevozu, prevođenju na znakovni jezik i vodičima, radi otklanjanja jedne od bitnih prepreka za učešće u sportu; podržaće se osnivanje novih i jačanje kapaciteta postojećih sportskih organizacija osoba sa invaliditetom.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. Broj programa koji se finansiraju iz javnih sredstava koji su usmereni na unapređenje sporta osoba sa invaliditetom
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: najmanje 3 godišnje po nosiocu javne vlasti
Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta, autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave
2. Broj registrovanih sportskih organizacija osoba sa invaliditetom
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 414 u 2025. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 600
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza osoba sa invaliditetom, Podaci Agencije za privredne registre o broju registrovanih sportskih organizacija za sport osoba sa invaliditetom
3. Broj registrovanih sportista sa invaliditetom u sportskim organizacijama
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 4.333 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 5.000
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza osoba sa invaliditetom
4. Broj medalja koje su osvojili sportisti sa invaliditetom na Paraolimpijskim igrama, svetskim i evropskim prvenstvima
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 314 (2014-2024. godine)
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 350
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
Mera 1.1.6. Uspostavljanje sistema periodičnog testiranja fizičkih sposobnosti građana Republike Srbije
Opis i efekti mere: Mera se sastoji u uspostavljanju nacionalnog sistema periodičnog testiranja fizičkih sposobnosti građana putem standardizovanih testova, kao dela javnog zdravlja i sportskog sistema. Organizacija periodičnih motoričkih testiranja (poput Eurofit testiranja) predstavljaju važan instrument za razvoj i unapređenje individualnog i društvenog zdravlja građana Republike Srbije. Realizacijom mere će se stvoriti sveobuhvatan i kontinuiran sistem praćenja fizičke spremnosti, zdravstvenog statusa i motoričkih sposobnosti građana, kao osnov za razvoj preventivnih zdravstvenih politika, planiranje sporta i podizanje svesti o značaju fizičke aktivnosti. Delokrugom rada Zavoda za sport i medicinu sporta Republike Srbije predviđena je organizacija i realizacija periodičnih testiranja, odnosno praćenja antropoloških sposobnosti i karakteristika dece, omladine i odraslih, pa su tako stvoreni uslovi za uspostavljanje sistema permanentnog praćenja indikatora koji nam opisuju zdravstveni status građana Republike Srbije. Pored Zavoda za sport i medicinu sporta RS periodična testiranja mogu organizovati i realizovati i Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta AP Vojvodine, jedinice lokalne samouprave i nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi. Značaj periodičnih testiranja ogleda se u uočavanju odstupanja u razvoja građana, a u smislu identifikacije prekomerne težine, razvijenosti koordinacije, mišićnog tonusa, pokretljivosti lokomotornog aparata, opšte kondicije i dr. Periodična testiranja pomažu u procesu izrada javnih politika, podizanja svesti o značaju fizičke aktivnosti kao osnove zdravog društva i smanjenju troškova lečenja putem prevencije. U tom cilju će biti dizajnirana i uspostavljena nacionalna digitalna platforma (jedinstvena baza rezultata testiranja) za unos i analizu podataka, uz poštovanje standarda zaštite podataka o ličnosti. Uspešno i kvalitetno testiranje podrazumeva obezbeđenje dovoljnog broja kvalifikovanih lica za sprovođenje testiranja (organizacija obuka, periodično usavršavanje). Deo nacionalnog sistema testiranja su i testiranja fizičkih sposobnosti dece školskog uzrasta u okviru školskog sistema. Kako bi se građani motivisali da se uključe u testiranja, organizovaće se, u saradnji sa medijima, školama i nacionalnim sportskim savezima, kampanje promocije "Proveri svoje sposobnosti".
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. % dece školskog uzrasta testirane svake godine
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: ≥75%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva prosvete
2. Uspostavljanje Nacionalne digitalne platforme za praćenje testiranja
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost do kraja 2030. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Mera 1.1.7. Edukacija roditelja i povezivanje dece i porodica kroz sportske aktivnosti
Opis i efekti mere: Roditelji imaju ključnu ulogu u stvaranju zdravih navika kod dece, ali praksa pokazuje da su nedovoljno uključeni u sportske aktivnosti dece. Da bi se uticalo na takvo stanje, potrebno je kreirati projekte, kako nacionalne, tako i lokalnog karaktera (dan/nedelja/mesec porodičnog vežbanja, promocije porodičnih vrednosti kroz sportske aktivnosti) koji uključuju zajedničke sportske aktivnosti dece i roditelja kako bi se jačala porodična povezanost, razvijale zdrave životne navike i fizička pismenost kod dece. Takođe je neophodno i podizanje svesti i edukacija roditelja o značaju i potrebi fizičkih aktivnosti za razvoj njihove dece i obezbeđivanje roditeljima edukativnih publikacija koje će im pomoći u animiranju dece da se bave sportom. Ključne aktivnosti za realizaciju mere su: razvoj medijskih kampanja o značaju zajedničke fizičke aktivnosti roditelja i dece za dečji razvoj; kreiranje nacionalne onlajn platforme sa savetima, video-materijalima i primerima aktivnosti koje roditelji mogu sprovoditi sa decom kod kuće ili prirodi; izrada publikacija, priručnika i brošura za sportski aktivne porodice; podrška sportskim organizacijama u razvoju programa namenjenih zajedničkom vežbanju roditelja i dece; organizacija u jedinicama lokalne samouprave porodičnih sportskih dana; edukacija trenera, nastavnika fizičkog vaspitanja i pedagoga o metodama uključivanja roditelja u sportske aktivnosti dece; organizovanje seminara i radionica za sportske organizacije i škole o motivisanju roditelja na zajedničko učešće u sportskim aktivnostima njihove dece;
Nadležne institucije:
- Ministarstvo za brigu o porodici i demografiju (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, Ministarstvo sporta, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri);
Pokazatelji učinka:
1. % jedinica lokalne samouprave u kojima se sprovode porodični sportski programi
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 50%
- Izvor provere: Izveštaji jedinica lokalne samouprave
2. Postojanje nacionalne onlajn platforme za podršku povezanosti roditelja i dece kroz sportske aktivnosti
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Mera 1.1.8. Promovisanje i unapređenje volonterskog rada u sportu
Opis i efekti mere: Funkcionisanje sporta je moguće samo zahvaljujući velikom broju ljudi koji se u bave različitim aktivnostima u organizacijama u oblasti sporta na dobrovoljnoj osnovi i bez naknade. Mera je usmerena na promociju i podršku volontiranju i volonterima u organizacijama u oblasti sporta jer je primetna tendencija opadanja broja volontera, što vrši veliki pritisak na obim finansiranja potrebnog za funkcionisanje sporta, ne samo iz javnih sredstava već i iz ličnih sredstava građana. Mara treba da omogući razvoj kulture volontiranja, povećanje broja i kvaliteta volontera i jačanje njihove uloge u sistemu sporta Republike Srbije, kroz plansku promociju, edukaciju, nagrađivanje i digitalizaciju procesa upravljanja volontiranjem u sportu. Da bi se ova mera realizovala potreban je čitav niz aktivnosti. Ključne aktivnosti bi trebale da se odnose na sledeće oblasti: Promocija volontiranja u sportu u cilju podizanja svesti javnosti o značaju volontera i privlačenja novih volontera (nacionalna medijska kampanja, izrada kratkih dokumentarnih sportova koji prikazuju doprinos volontera u sportu, organizacija dana volontera u sportu, promocija volontiranja preko društvenih mreža, influensera i poznatih sportista, promocija volonterstva u školama kroz nastavne i vannastavne aktivnosti); Ustanovljenje nacionalne digitalne platforme za volontiranje u sportu u cilju stvaranja jedinstvenog mesta za registraciju, evidentiranje i povezivanje volontera i organizacija u oblasti sporta (izrada onlajn platforme za volontiranje u sportu, omogućavanje prijave na platformu kako organizacija u oblasti sporta koje imaju programe volontiranja tako i lica zainteresovanih za volontiranje, integracija platforme sa mobilnom aplikacijom za brzu komunikaciju i obaveštavanje, omogućavanje edukacije volontera preko platforme i kroz ponudu programa edukacije za volontere u srednjim školama i na fakultetima); Edukacija i sertifikacija volontera u cilju povećanja kompetencija volontera (razvoj nacionalnog programa obuke za volontere u sportu, organizacija stručnog usavršavanja volontera, omogućavanje dobijanja digitalnih sertifikata o završenoj obuci koji se čuvaju u profilu volontera na nacionalnoj platformi); Unapređenje pravne sigurnosti volontera (izmenama zakonskih propisa bolje regulisati sportsko volontiranje, uključujući i definisanje standardnih ugovora o volontiranju u sportu, ustanovljenje obaveze osiguranja volontera tokom sportskih priredbi na kojima učestvuju, ustanovljenje pri svakom nadležnom nacionalnom sportskom savezu mehanizam za zaštitu volontera od zloupotreba i diskriminacije); Ustanovljenje programa podsticaja i nagrađivanja volontera u cilju motivacije volontera za dugoročan angažman u sportu (ustanovljenje nagrada za najbolje volontere u okviru dodele Majske nagrade Sportskog saveza Srbije, organizacija godišnjih svečanosti posvećenih volonterima u nadležnim nacionalnim sportskim savezima, uspostavljanje različitih stimulacija za volontere u vidu besplatnih ulaznica za sportska takmičenja, popusta na sportsku opremu i rekvizite i dr.).
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja; Ministarstvo turizma i omladine, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Poverenik za zaštitu podataka o ličnosti, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. Uspostavljanje nacionalne onlajn platforme za volontiranje u sportu
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2030. godine: Nacionalna onlajn platforma za volontiranje je uspostavljena i funkcionalna je
- Izvor provere: izveštaj Ministarstva sporta
2. Broj registrovanih volontera na nacionalnoj platformi za volontiranje u sportu
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 5.000
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
3. Broj organizacija u oblasti sporta registrovanih na nacionalnoj platformi za volontiranje u sportu
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 2.500
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Mera 1.1.9. Unapređenje javnih kapaciteta i kapaciteta organizacija u oblasti sportske rekreacije
Opis i efekti mere: Organizacije u oblasti sportske rekreacije (sporta za sve, rekreativnog sporta) suočavaju se u našoj zemlji sa brojnim izazovima u ostvarivanju svojih ciljeva i zadataka, pre svega usled nedovoljnih kapaciteta (nedostatak stručnog kadra, ograničeni finansijski resursi, zastarela ili nedovoljna infrastruktura, slabosti strateškog planiranja i menadžmenta, nizak nivo profesionalizacije). Kao rezultat imamo nesrazmeru između zainteresovanosti građana za pristup raznovrsnim rekreativnim sadržajima i njihove stvarne ponude od strane registrovanih sportskih organizacija i saveza za sportsku rekreaciju. Mera je usmerena na sistemsko i dugoročno jačanje kadrovskih, materijalnih, upravljačkih, institucionalnih i finansijskih kapaciteta svih organizacija u oblasti sporta koje imaju ponudu programa u oblasti sportske rekreacije, kao i javnih kapaciteta koji podržavaju realizaciju programa i aktivnosti u oblasti sportske rekreacije. Efekat mere će biti stvaranje mreže stabilnih, održivih i kompetentnih organizacija za sportsku rekreaciju koje su sposobne da kontinuirano razvijaju i pružaju kvalitetne, inkluzivne i bezbedne programske sadržaje sportske rekreacije za sve segmente stanovništva, kao i postojanje odgovarajuće javne sportske infrastrukture za unapređenje sportske rekreacije građana. Time će se doprineti masovnijem uključivanju građana u fizičke aktivnosti, poboljšanju zdravlja, socijalnoj koheziji i kvalitetu života građana. Postupnim jačanjem kapaciteta organizacija u oblasti sportske rekreacije, obezbediće se održiv sistem rekreativnog sporta, sa jasnim standardima, kvalitetnim kadrovima i stabilnim izvorima finansiranja. Mera će se realizovati kroz veći broj različitih grupa aktivnosti, a naročito kroz: razvoj kadrovskih kapaciteta u oblasti sportske rekreacije (uspostavljanje sistema kontinuiranog stručnog osposobljavanja, stručne edukacije i licenciranja stručnjaka u oblasti sportske rekreacije; kreiranje i akreditacija posebnih programa stručnog usavršavanja za sportsku rekreaciju posebnih grupa stanovništva, kao što su stari i osobe sa invaliditetom i za primenu novih tehnologija u sportskoj rekreaciji; saradnja sa visokoškolskim ustanovama radi razvoja studijskih programa i stručnih praksi u oblasti sportske rekreacije; uspostavljanje mentorskih programa podrške sportskim stručnjacima za sportsku rekreaciju - početnicima i tek osnovanim sportskim organizacijama za sportsku rekreaciju od strane nadležnih nacionalnih sportskih saveza za sportsku rekreaciju); razvoj institucionalni, organizacionih i upravljačkih kapaciteta (jačanje upravljačkih i administrativnih sposobnosti sportskih organizacija i saveza putem obuka i savetodavnih programa; organizovanje radionica i konsultantske podrške za sportske organizacije u oblasti sportske rekreacije za izradu dugoročnih strategija razvoja, biznis planova i pisanje programa i projekata, uključujući i EU projekte; promocija i implementacija principa dobre uprave u organizacijama u oblasti sportske rekreacije; podrška osnivanju sportskih organizacija za sportsku rekreaciju u jedinicama lokalne samouprave gde ne postoje); unapređenje infrastrukture i opreme za sportsku rekreaciju (podsticanje jedinica lokalne samouprave da obezbede pristupačne uslove za korišćenje sportskih objekata i prostora od strane organizacija za sportsku rekreaciju; razvoj modela javno-privatnog partnerstva u izgradnji, upravljanju i korišćenju rekreativno-sportskih objekata; podrška projektima za opremanje, adaptaciju i osavremenjavanje postojećih prostora za potrebe rekreativnih aktivnosti; podrška organizacijama u oblasti sportske rekreacije u digitalizaciji usluga); razvoj i standardizovanje programa sportske rekreacije (izrada i implementacija standarda kvaliteta u realizaciji programa sportske rekreacije; podsticanje razvoja inovativnih programa prilagođenih različitim ciljnim grupama; podrška projektima koji promovišu inkluzivnost i fizičku aktivnost kao društvenu vrednost); unapređenje finansijske podrške organizacijama u oblasti sportske rekreacije (razvoj mehanizama za dugoročno finansiranje organizacija koje realizuju programe sportske rekreacije; podsticanje saradnje sa privredom, donatorima, međunarodnim fondovima i nevladinim organizacijama u obezbeđenju sredstava za programe sportske rekreacije; prioritetno finansiranje programa sportske rekreacije u skladu sa Zakonom o sportu); jačanje saradnje i mrežnog povezivanja (razvoj partnerstava organizacija u oblasti sportske rekreacije sa zdravstvenim i obrazovnim ustanovama i organizacijama za zaštitu životne sredine; jačanje mreže povezivanja svih organizacija u oblasti sportske rekreacije na nacionalnom nivou; uspostavljanje nacionalnog portala za ponudu programa sportske rekreacije i razmenu znanja i resursa između organizacija u oblasti sportske rekreacije; podršku organizaciji zajedničkih sportskih događaja, koji okupljaju više organizacije u oblasti sporta i promovišu sportsku rekreaciju širem krugu stanovništva). Jačanje kapaciteta nadležnih nacionalnih sportskih saveza za oblast sportske rekreacije realizovaće se kroz Meru 3.1.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, Ministarstvo zdravlja, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. Broj sportskih stručnjaka sa odgovarajućom dozvolom za rad u oblasti sportske rekreacije
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 659 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 1.500
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
2. Broj registrovanih sportskih organizacija iz sportske rekreacije u članstvu nadležnih nacionalnih sportskih saveza
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 529 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 750
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
3. Broj javnih sportskih objekata (otvoreni tereni za vežbanje, trim staze, pešačke staze, biciklističke staze, teretane na otvorenom i sl.)
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 3 po jedinici lokalne samouprave
- Izvor provere: Izveštaji jedinica lokalne samouprave
4. Broj sportskih organizacija registrovanih za sportsku rekreaciju
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 640 u 2025. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 1.300
- Izvor provere: Nadležni registar Agencije za privredne registre
Radi doprinosa realizaciji drugog posebnog cilja Strategije predviđene su sledeće mere:
Mera 1.2.1. Unapređenje uslova, kriterijuma i procedura za finansiranje, nadzor i kontrolu zadovoljavanja javnih potreba u sportu iz javnih sredstava
Opis i efekti mere: Realizovanjem ove mere će se osigurati da se finansiranje sporta iz javnih prihoda vrši na način koji obezbeđuje: transparentnost u odobravanju programa i projekata i u proceni ostvarivanja postavljenih ciljeva i planiranih efekata; razvijen sistem evaluacije kvaliteta predloga programa i izveštaja o realizaciji programa, zasnovan na jasnim i preciznim indikatorima i izvorima verifikacije; odobravanje programa isključivo nosiocima programa koji imaju odgovarajuće stručne i operativne kapacitete za postizanje efekata realizacije programa i koji u svom radu ispunjavaju sve uslove za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti i poštuju standarde i principe utvrđene Strategijom, programima razvoja sporta i zakonima; finansiranje samo programa koji su u funkciji ostvarivanja ciljeva i mera utvrđenih Strategijom i programima razvoja sporta; kontinuirani nadzor i kontrolu realizacije odobrenih programa i projekata, ne samo sa stanovišta namenskom trošenja javnih sredstava već, pre svega, sa stanovišta ostvarivanja postavljenih ciljeva. Kroz različite aktivnosti posebno će se postići sledeći efekti: izradiće se jedinstvena pravila za odobravanje i finansiranje programa kojima se zadovoljavaju javne potrebe u oblasti sporta sa svih nivoa javnih vlasti, zasnovana na objektivnim uslovima i kriterijumima; redefinisaće se namena budžetskih sredstava na svim nivoima javnih vlasti, kriterijumi i način dodele i kontrole trošenja javnih sredstava; preciziraće se kriterijumi i uslovi za učesnike i partnere u realizaciji programa, uključujući i operativne rukovodioce programa koji bi trebali da imaju položen stručni sportski ispit; izvršiće se pomeranje težišta u finansiranju programa namenjenih sportistima mlađih kategorija sa sportskih rezultata (pobeda po svaku cenu) na obuhvat i učešće; poveća će se broj posebnih programa, naročito onih sa programskim zadatkom, uz omogućavanje da se podnose u većem broju oblasti opšteg interesa i potreba i interesa građana utvrđenih Zakonom o sportu; biće obezbeđeno rodno odgovorno budžetiranje i podržani programi koji podstiču inkluziju u sportu i kroz sport; finansiranje će biti usklađeno sa propisima Evropske unije o državnoj pomoći i planovima i programima ekonomskog rasta Republike Srbije; omogućiće se sufinansiranje iz budžeta Republike Srbije lokalnih i regionalnih programa i projekata kojima se u značajnoj meri doprinosi realizaciji Strategije. Izmenama Zakona o sportu i pratećih podzakonskih akata obezbediće se poštovanje prioriteta vezanih za ostvarivanje cilja povećanja obuhvata bavljenja građana sportom u svim segmentima stanovništva, a posebno dece, žena, starih i osoba sa invaliditetom. U tom cilju biće preduzete aktivnosti na unapređenje finansiranja programa sportske rekreacije i rekreativnih fizičkih aktivnosti. Odobravanje i finansiranje programa će se vršiti prvenstveno na osnovu toga šta realizacija programa doprinosi sportu i zajednici (koji su efekti), a ne zbog same prirode ili strukture planiranih aktivnosti. Zbog toga će i težište u kontroli realizacije odobrenih programa biti na oceni ostvarivanja planiranih efekata programa. Uspostaviće se sistem finansiranja u kome se više novca iz javnih sredstava fokusira na borbu protiv nedovoljne fizičke aktivnosti stanovništva, pomaže onima koji su sada sportski i fizički aktivni da nastave dalje ali uz niže javne troškove, pomaže sportskim organizacijama da idu u korak sa digitalnim očekivanjima korisnika njihovih usluga da stvore gostoljubivo i inkluzivno okruženje i prilagode svoju organizaciju i rad savremenim načinima života i očekivanjima građana. Naročito će biti podržavani programi koji unapređuju zdravstveno usmerenu sportsku aktivnost stanovništva (uključujući i pešačenje), posebno dece, žena, starih, osoba sa invaliditetom i marginalizovanih grupa, programi usmereni na sportski neaktivne, programi obuke plivanja i inovativni programi koji omogućuju bavljenje sportom ljudima kojima tradicionalne strukture sportske organizovanosti ne omogućavaju zadovoljavanje njihovih potreba i preferencija. Razmotriće se smanjenje stope PDVa na usluge u oblasti sportske rekreacije. Imajući u vidu specifičnosti organizacije i podele nadležnosti u oblasti sporta u gradu Beogradu i broj organizacija u oblasti sporta sa sedištem u Gradu Beogradu, redefinisaće se model finansiranja programa u oblasti sporta u Gradu Beogradu. Biće obezbeđeno, u skladu sa Zakonom o sportu, dosledno poštovanje prioriteta u odobravanju programa i visine troškova za pojedine programske celine, uz istovremeno redefinisanje i ukrupnjavanje dopuštenih troškova. Kako bi se adekvatno pratila realizacija odobrenog programa i ostvarivanje postavljenih ciljeva, program će biti podeljen na programske celine, usmerene na realizaciju mera i aktivnosti utvrđenih ovom Strategijom i programima razvoja autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave. Takođe, kako bi se pratilo poštovanje utvrđenih uslova, kriterijuma i procedura, uspostaviće se informaciono povezivanje svih tela javnih vlasti koja izdvajaju finansijska sredstva za sport. Ova aktivnost će se sastoji u razvoju i implementaciji informacionog sistema pri Ministarstvu sporta koji će povezati sve javne vlasti, odnosno različita tela svih javnih vlasti koje izdvajaju finansijska sredstva za sport u cilju uspostavljanja delotvornog, transparentnog i svrsishodnog finansiranja potreba u oblasti sporta. Informacioni sistem će obezbediti onlajn praćenje procesa odobravanja sredstava za potrebe sporta, podnošenje predloga programa i projekata, izveštavanje, praćenje realizacije programa i evaluacije postignutih rezultata, a time i analizu efikasnosti i delotvornosti javne politike u oblasti sporta. Imajući u vidu da vrhunski sportski rezultati nacionalnih sportskih reprezentacija nisu mogući bez sportskih klubova koji stvaraju vrhunske sportiste i o njima se permanentno staraju, ustanoviće se uslovi i kriterijumi za finansiranja sportskih klubova najvišeg (nacionalnog) nivoa u sportovima prve kategorije sa svih nivoa javnih vlasti, što će za rezultat imati sistemsko rešavanje finansiranja sportskih klubova najvišeg nivoa u sportovima prve kategorije, uključujući i one klubove koji učestvuju u evropskim klupskim sportskim takmičenjima. Imajući u vidu posebne i specijalne veze između Republike Srbije i Republike Srpske, biće utvrđeni kriterijumi za podršku zajedničkim programima nadležnih sportskih saveza Republike Srbije i Republike Srpske.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo finansija, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Uspostavljena jedinstvena pravila za finansiranje programa u oblast sporta iz javnih sredstava
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2030. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta, "Službeni glasnik Republike Srbije"
2. Uspostavljen pri Ministarstvu sporta onlajn Nacionalni informacioni sistem finansiranja programa i projekata u oblasti sporta iz javnih prihoda
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2030. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
3. % jedinica lokalne samouprave koje poštuju prioritete u finansiranju programa u oblasti sporta utvrđene Zakonom o sportu i Strategijom
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta i izveštaji jedinica lokalne samouprave
Mera 1.2.2. Podsticanje i podržavanje privatnih ulaganja u sport
Opis i efekti mere: Mera je, s jedne strane, usmerena na dobijanje maksimalne koristi za učesnike u sistemu sporta iz svih resursa javnih vlasti, ne samo iz novčanih sredstava, kroz podsticanje programa javno-privatnog partnerstva i kroz organizacionu i stručnu podršku organizacijama u oblasti sporta i drugim investitorima u različitim sportskim projektima, a, s druge strane, na motivisanje kompanija i drugih organizacija na veća ulaganja u sport kroz poreske, carinske i druge fiskalne podsticaje i olakšice (uključujući i ukidanje parafiskalnih nameta za privrednike koji žele ulagati u sport, ali i za same sportske organizacije i sportske saveze). U praksi se podrška javnih vlasti učesnicima u sistemu sporta u najvećoj meri svela na finansiranje programa iz budžeta. Javne vlasti mogu, međutim, podržavati učesnike u sistemu sporta na više načina, ne samo finansijski. U mnogo situacija učesnicima u sistemu sporta ili potencijalnim investitorima nije potreban novac već saveti, informacije ili posredovanje. Svetska iskustva su pokazala da, na primer, subvencionisanje troškova održavanja i korišćenja sportskog objekta sa manje od 20 procenata troškova, može pružiti samopouzdanje investitorima, oblikovati dizajn objekta i podstaći zajedničke lokacije mesta rekreacije i razonode sa zdravstvenim ili obrazovnim ustanovama. Javne vlasti će uspostaviti mehanizme za stručnu podršku organizacijama u oblasti sporta i drugim investitorima u upravljanju različitim sportskim projektima. Rešavanje pitanja privatizacije društvenog i javnog kapitala u organizacijama u oblasti sporta, otvoriće nove izvore finansiranja sportskih klubova. Kroz analizu evropskih primera dobre prakse utvrdiće se modeli za uvođenje ili povećanje poreskih, carinskih i drugih olakšica i podsticaja za ulaganja u organizacije u oblasti sporta i sportsku infrastrukturu.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo finansija (nosilac)
- Ministarstvo sporta, Ministarstvo privrede, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, Privredna komora Srbije (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Broj programa javno-privatnog partnerstva u jedinicama lokalne samouprave
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: najmanje 1 po jedinici lokalne samouprave
- Izvor provere: Izveštaji jedinica lokalne samouprave
2. Broj stručnih edukacija za organizacije u oblasti sporta o upravljanju programima i projektima, organizovanih godišnje od strane javnih vlasti
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 5
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta, autonomne pokrajine, jedinica lokalne samouprave
3. Uređena i sprovedena privatizacija, odnosno utvrđivanje statusa društvene i državne imovine u organizacijama u oblasti sporta
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Radi doprinosa realizaciji trećeg posebnog cilja Strategije predviđene su sledeće mere:
Mera 1.3.1. Unapređenje statusa i kapaciteta nadležnih nacionalnih sportskih saveza
Opis i efekti mere: Mera je usmerena na to da imamo nacionalne sportske saveze (krovne, za grane i oblasti sporta) koji su efikasni i održivi, zasnovani na strateškom planiranju, sa obučenim i posvećenim vođstvom, stručno kvalifikovanom radnom snagom, jakom sportskom etikom, modernim metodama rada, dobrom organizacijom zasnovanom na principima dobre uprave u sportu i unapređenom sportskom infrastrukturom. Redefinisaće se kriterijumi finansiranja nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza, polazeći prvenstveno od kategorizacije sportova i kategorizacije nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza (uz redefinisanje kriterijuma kategorizacije). Utvrdiće se minimalni i optimalni kapaciteti (personalni i drugi) koje bi svaki nadležni nacionalni sportski savez trebao da ima za ostvarivanje svojih zakonom utvrđenih nadležnosti i obaveza, kao bitni kriterijum kako za sticanje statusa tako i za finansiranje. Redefinisaće se kriterijumi i postupak za utvrđivanje statusa nadležnog nacionalnog sportskog saveza, uz prethodno redefinisanje kriterijuma i postupka za priznavanje sportskih grana i oblasti sporta i sportskih disciplina u okviru grana i oblasti sporta. Na osnovu utvrđenih kriterijuma izvršiće se revizija statusa grana i oblasti sporta i nadležnih nacionalnih sportskih saveza, posebno imajući u vidu da Republika Srbija ima nesrazmerno veći broj priznatih grana sporta i nadležnih nacionalnih sportskih saveza nego bilo koja druga uporediva evropska zemlja. Kao deo tih aktivnosti će se redefinisati i uslovi za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti, nakon čega će se utvrditi ispunjenost tih uslova putem inspekcijskog nadzora. Kako obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti produkuje veliki broj sporova koji zahtevaju hitno rešavanje od strane nezavisnih, nepristrasnih i stručnih organa, odnosno tela, a velika veća međunarodnih sportskih pravila upućuje na arbitražno rešavanje sportova u sportu, uspostaviće se jedinstveni samostalni i nezavisni Stalni sportski arbitražni sud, koji će jedini biti nadležan za arbitražno rešavanje sporova u sportu. Realizacija mere će obuhvatiti i aktivnosti kojima će se obezbediti da se: poveća broj saveza koji su usvojili principe dobre uprave u sportu; poboljšaju stručni kapaciteti radno angažovanih lica u savezima; ostvari napredak u ravnoteži polova u organima i sportskim telima saveza (najmanje 30% žena); sportski sistem razvije i usvoji Nacionalni kodeks za dobro upravljanje u sportu; upravljačke strukture sportskog sistema uspostave tako da imaju jasna ovlašćenja i da budu zasnovane na jasno definisanim ulogama i odgovornostima; nacionalni sportski savezi odgovorno odnose prema stavovima sportista prilikom donošenja odluka; uloge i odgovornosti nadležnih nacionalnih sportskih saveza u sistemu nacionalnog sporta jasno definišu u kontekstu njihovih organizacionih i drugih kapaciteta za postizanje ciljeva sistema; poveća broj srpskih sportskih lidera koji su na visokim položajima u međunarodnim sportskim savezima i međunarodnim multi-sportskim organizacijama; unapredi međunarodna sportska saradnja i saradnja sa organizacijama u dijaspori; unaprede resursi i kapaciteti Olimpijskog komiteta Srbije, Paraolimpijskog komiteta Srbije i Sportskog saveza Srbije za ostvarivanje zakonom utvrđenih nadležnosti; unapredi sistem i podignu kapaciteti nadležnih nacionalnih sportskih saveza za ostvarivanje opšteg interesa u oblasti sporta; obezbedi zaštita podataka o ličnosti prilikom prikupljanja, čuvanja i vršenja drugih radnji obrade ličnih podataka sportista, sportskih stručnjaka i drugih fizičkih lica učesnika u sistemu sporta od strane saveza; uspostavi sistem održivog razvoja, zaštite životne sredine i "Zelene agende" u okviru aktivnosti nadležnih nacionalnih sportskih saveza i njihovih članova; uspostavi strateško marketinško planiranje, uključujući i odnose i komunikaciju sa javnošću, i vođenje marketing aktivnosti u skladu sa savremenim principima marketing miksa i marketinga odnosa; unapredi status članova organa i rukovodećih lica saveza (povećan je broj bivših sportista koji su ostali u statusu sportskih funkcionera u organizacijama u oblasti sporta; poveća broj sportskih funkcionera koji imaju status sportskih stručnjaka; obezbedi odgovarajuća rodna zastupljenost u organima i radnim telima; poveća broj i kvalitet programa koji nude stručno usavršavanje sportskih zvaničnika; uspostavi nacionalni digitalni registar sportskih talenata koji omogućava praćenje razvoja od mlađih kategorija do seniorskih reprezentacija; obezbedi da Olimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i Paraolimpijski komitet Srbije u punom kapacitetu ostvaruju funkciju krovnih nacionalnih sportskih saveza, uključujuću i ovlašćenja da korektivno upravljaju sistemom sporta u okviru svojih područja delovanja u situacijama kada problemi u radu njihovih članica ili u okviru određene grane ili oblasti sporta negativno utiču na funkcionisanje sistema sporta u skladu sa zakonom i sportskim pravilima.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji ispunjavaju sve uslove za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 10% u 2025. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
2. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji imaju usvojen i objavljen celovit dugoročni program razvoja
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2026. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
3. % žena u upravnim organima nadležnih nacionalnih sportskih saveza
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 19% u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 30%
- Izvor provere: Izveštaj nadležnih nacionalnih sportskih saveza
4. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji su usvojili i implementirali kodeks dobre uprave u sportu
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2030. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
Mera 1.3.2. Unapređenje statusa i kapaciteta nadležnih teritorijalnih sportskih saveza
Opis i efekti mere: Cilj ove mere je da imamo Sportski savez Srbije i druge teritorijalne sportske saveze koji su efikasni i održivi, zasnovani na strateškom planiranju, sa obučenim i posvećenim vođstvom, stručno kvalifikovanom radnom snagom, jakom sportskom etikom, modernim metodama rada, dobrom organizacijom zasnovanom na principima dobre uprave u sportu i unapređenom sportskom infrastrukturom. Javne vlasti će podržati uspostavljanje takvih nadležnih teritorijalnih sportskih saveza za svoju teritoriju. Redefinisaće se kriterijumi finansiranja nadležnih teritorijalnih granskih sportskih saveza. Utvrdiće se minimalni i optimalni kapaciteti (personalni i drugi) koje bi svaki nadležni teritorijalni sportski savez trebao da ima za ostvarivanje svojih zakonom utvrđenih nadležnosti, kao bitni kriterijum kako za sticanje statusa tako i za finansiranje. Nadležni teritorijalni sportski svezi jedinica lokalne samouprave su ključni partneri lokalnih vlasti u procesima donošenja odluka u sportu, predstavljajući istovremeno servis za sportske organizacije, pružajući im podršku kako u sprovođenju pojedinih aktivnosti tako i u objedinjavanju njihovih srodnih aktivnosti (npr. kroz deljenje resursa, obuku stručnjaka, unapređenje metodologija rada, pravnu i konsultantsku podršku, pomoć u pripremi programa i izveštaja, davanje informacija i dr.). Istovremeno, nadležni teritorijalni sportski savezi su, putem koncipiranih programskih aktivnosti, nosioci programa koji su prioritetni za ostvarivanje ciljeva Strategije i ciljeva programa razvoja autonomne pokrajine/jedinice lokalne samouprave, a za koje na teritoriji jedinice lokalne samouprave ne postoje odgovarajuće sportske organizacije i savezi koji bi ih mogli adekvatno realizovati. Kako bi na odgovarajući način ostvarivali svoju ulogu, u cilju unapređenja sporta na svojoj teritoriji, nadležni teritorijalni sportski savezi će imati usvojene dugoročne planove svoga razvoja, koji će sadržati i strateške marketinške planove. Realizacijom mere će se, kroz različite aktivnosti, postići efekti: Svi savezi će usvojiti principe dobre uprave u sportu; Poboljšaće se nivo stručnog rada u savezima; Ostvariće se napredak u ravnoteži polova u organima i sportskim telima saveza (najmanje 30% žena); Svi nadležni teritorijalni sportski savezi ispunjavaće propisane uslove za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti, što će se utvrditi rešenjima nadležnih sportskih inspektora; Unaprediće se kapaciteti Sportskog saveza Srbije i drugih nadležnih teritorijalnih sportskih saveza za ostvarivanje zakonom utvrđenih nadležnosti.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Sportski savez Srbije i drugi nadležni teritorijalni sportski savezi (partneri),
1. % nadležnih teritorijalnih sportskih saveza koji ispunjava sve uslove za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
2. % nadležnih teritorijalnih sportskih saveza koji imaju usvojen i objavljen celovit dugoročni program razvoja
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Sportskog saveza Srbije
3. % žena u upravnim organima nadležnih teritorijalnih sportskih saveza
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 5%
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 30%
- Izvor provere: Izveštaj nadležnih teritorijalnih sportskih saveza
Mera 1.3.3. Unapređeni uslovi za ostvarivanje vrhunskih sportskih rezultata
Opis i efekti mere: Mera je usmerena na unapređenje uslovi koji će obezbediti da sportisti Republike Srbije osvoje više medalja na Olimpijskim igrama, Paraolimpijskim igrama, svetskim i evropskim prvenstvima (seniorskim, mlađi seniori i juniorskim), kao i da više sportista i sportskih trenera postigne sportske rezultate koji će ih kategorisati u rang vrhunskih sportista, odnosno vrhunskih sportskih trenera, poštenim i etičkim sredstvima. Mera će se realizovati kroz: omogućavanje vrhunskim sportistima da nastupe na sportskim takmičenjima kada je to važno; identifikovanje i podršku sportovima i sportskim disciplinama u kojima se mogu osvojiti medalje na najvećim međunarodnim sportskim takmičenjima; identifikovanje, razvoj i podršku vrhunskim sportistima koji su državljani Republike Srbije, bez obzira na njihovo mesto boravka (da li sportisti treniraju i žive u Republici Srbiji ili u dijaspori), da napreduju ka pobedničkom postolju; razvoj i unapređenje saradnje sa sistemom sporta Republike Srpske, a na osnovu Sporazuma o paralelnim i specijalnim vezama između Republike Srbije i Republike Srpske; korišćenje vodećeg svetskog stručnog znanja i prakse od strane vrhunskih sportista, njihovih trenera i tima za podršku, izgradnju visoko sposobnih sportskih organizacija i nacionalnih sportskih saveza koji privlače, razvijaju i zadržavaju sportske talente i maksimiziraju njihov potencijal; preciziranje šta je vrhunski sportski rezultat i njegovo vezivanje za rezultate na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima i/ili mesto na svetskim sportskim rang listama. Efekti realizacije mere će biti: povećanje broja medalja na Olimpijskim i Paraolimpijskim igrama; povećanje ranga zemlje na Listi olimpijskih i paraolimpijskih medalja; povećanje broja medalja na seniorskim i juniorskim svetskim i evropskim prvenstvima; povećanje broja kategorisanih vrhunskih sportista; povećanje broja kategorisanih vrhunskih trenera. Poseban set aktivnosti je usmeren na vrhunski sport osoba sa invaliditetom u kome elitni sportisti sa invaliditetom moraju imati iste mogućnosti za treniranje i takmičenje sa drugim vrhunskim sportistima, uz razume se, određena prilagođavanja u pogledu opreme, vodiča, asistenata i prevodilaca. Vrhunski sport osoba sa invaliditetom će se razvijati na isti način kao i drugi sportovi koji imaju vrhunske sportske rezultate.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo spoljnih poslove, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije, nadležni nacionalni granski sportski savezi, nadležni državni organ za odnose sa dijasporom (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Broj osvojenih medalja na Olimpijskim igrama
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 5 u 2025. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 8
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: 10
- Izvor provere: Izveštaj Olimpijskog komiteta Srbije
2. Broj osvojenih medalja na Paraolimpijskim igrama
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 6 u 2025. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 8
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: 10
- Izvor provere: Izveštaj Paraolimpijskog komiteta Srbije
3. Broj medalja na svetskim seniorskim prvenstvima
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 655 (2010-2024. godine)
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 1.000
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza
3. Broj medalja na evropskim seniorskim prvenstvima
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 686 (2010-2024. godine)
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 1.000
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza
4. Broj medalja na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima osoba sa invaliditetom
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 314 (2010-2024. godine)
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 500
- Izvor provere: Izveštaj Paraolimpijskog komiteta Srbije i izveštaji nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza osoba sa invaliditetom
Mera 1.3.4. Razvijanje i unapređenje kapaciteta i mehanizama za efikasno suprotstavljanje negativnim pojavama u sportu i očuvanju integriteta u sportu
Opis i efekti mere: Mera je usmerena da se obezbedi da učesnici u sistemu sporta imaju definisana pravila, procedure, stručnost i alate koji će osigurati da se srpski sport, a posebno takmičarski, zasniva na vrednostima i da ne toleriše nikakve zloupotrebe, uznemiravanja, nasilje, govor mržnje, diskriminaciju i doping u sportu, uz poseban naglasak na preventivnim aktivnostima. Efekti realizacije mere će biti, kroz različite aktivnosti: sistem sporta ima pravila, propisi i procedure za sprečavanje nameštanja sportskih rezultata, nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama, dopinga i za zaštitu bezbednosti učesnika u sportu, posebno dece i žena sportista, koji su usklađena relevantnim međunarodnim propisima i pravilima; srpski sport ne sadrži zloupotrebe, uznemiravanja i diskriminaciju; srpski sport je pošten i bez nameštanja sportskih rezultata; svi sportski rezultati srpskih sportista su čisti od dopinga; učesnici u sistemu sporta imaju pristup neophodnim resursima i procedurama za rešavanje njihovih pritužbi na negativne pojave u njihovom sportskom iskustvu; svi učesnici u sistemu sporta se zalažu za integritet u sportu; svi nadležni nacionalni sportski savezi su usvojili i postupaju u skladu sa etičkim principima i pravilima, koja su usaglašena sa Etičkim kodeksom MOK-a i drugih krovnih međunarodnih sportskih federacija, i uspostavile su Službenika za usklađenost i Etičku komisiju; formirana je Nacionalna platforma za sprečavanje manipulacije sportskim rezultatima; obezbeđena je bezbednost dece, mladih i žena u sportu (safeguard), uključujući i zaštitu od seksualnog i psiho-fizičkog zlostavljanja, kroz preduzimanje aktivnosti utvrđenih merom 1.3.17; obezbeđeno je institucionalno staranje o zaštiti bezbednosti dece i žena u sportu tako što je zakonski proširena nadležnost i kapaciteti Antidoping agencije Republike Srbije i na ovu zaštitu ili je u tu svrhu osnovana posebna organizacija; smanjeni su štetni uticaji prekomernog učešća u sportskim klađenjima, posebno na mlada lica.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo unutrašnjih poslova, Ministarstvo za ljudska i manjinska prava i društveni dijalog, Ministarstvo finansija, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti, Antidoping agencija Republike Srbije, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Broj doping kontrola i dodatnih analiza godišnje
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 1.119 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 1.400
- Izvor provere: Godišnji izveštaj o radu Antidoping agencije Republike Srbije
2. % doping pozitivnih sportista u okviru nacionalnog programa testiranja
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0.54% u periodu 2015-2024. godine
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: ispod 0.30% u periodu 2015-2035. godine
- Izvor provere: Izveštaj Antidoping agencije Republike Srbije
3. Broj izvršenih krivičnih dela i prekršaja sa elementima nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 5.006 (2015-2024. godine)
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 2.500
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva unutrašnjih poslova
4. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji su usvojili i implementirali Etički kodeks
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
5. Formirana Nacionalna platforma za sprečavanje manipulacije sportskim rezultatima
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva unutrašnjih poslova i Ministarstva sporta
Mera 1.3.5. Unapređenje sportske nauke, sportskih istraživanja i sportskih inovacija
Opis i efekti mere: Naučna istraživanja i inovacije i njihova primena u praksi su neke od najslabijih karika u celom sistemu sporta. Podsticanje i stimulisanje inovativnih rešenja za izazove sa kojima se suočava i sa kojima će se tek suočiti srpski sport za vreme važenja Nacionalne strategije razvoja sporta, a posebno u odnosu na uticaj primene veštačke inteligencije u sportu. Mera je usmerena na to da Srbija ima održiv skup vodećih sportskih naučnika a organizacije u oblasti sporta imaju sposobnost i kapacitet da donose odluke zasnovane na dokazima koje pokreću inovacije. Kroz realizaciju mere će se postići sledeći efekti: u obrazovnim sistemu postoji optimalan broj akreditovanih studijskih programa za sport; povećan je broj naučno-istraživačkih radova najvišeg nivoa; povećan je broj sportova koji je pokriven akreditovanim studijskim programima i posebnim programima stručnog osposobljavanja; povećana je ponuda programa stručnog usavršavanja i celoživotnog učenja za sportske stručnjake i stručnjake u sportu; povećan je broj naučno-istraživačkih i istraživačko razvojnih projekata usmerenih na rešavanje realnih problema učesnika u sistemu sporta Republike Srbije; sportisti, sportski stručnjaci i stručnjaci u sportu imaju pristup istraživačkim i inovativnim rešenjima za povećanje učešća u sportskim aktivnostima i postizanje uspeha na sportskim borilištima; uspostavljen Nacionalni onlajn portal ponude stručnog obrazovanja, osposobljavanja i usavršavanja u oblasti sporta; najnovija naučna praksa i znanje integrisani su u razvoj sportista i trenera; povećana su istraživanja u oblasti sportske rekreacije i sporta osoba sa invaliditetom. Da bi se mera mogla sa uspehom realizovati potrebno je obrazovati državni Institut za sportske nauke ili Naučno-tehnološki hab za naučna istraživanja, inovacije i razvoj u sportu, kao i putem posebnih programa sa programskim zadatkom formirati visoko kompetentne istraživačke timove za rešavanje ključnih problema sa kojima se suočava sport u Republici Srbiji. Imajući u vidu da je demografska kretanja u Republici Srbiji, sprovešće se istraživačko-razvojni projekti o dugoročnim uticajima demografskih kretanja na razvoj sporta u Republici Srbiji do 2052. godine.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija, Zavod za sport i medicinu sporta RS, Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, akreditovane visokoškolske ustanove, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Uspostavljen Nacionalni onlajn portal ponude stručnog obrazovanja, osposobljavanja i usavršavanja u oblasti sporta
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
2. % izdvojenih javnih sredstava za finansiranje naučno-istraživačkih i istraživačko-razvojnih projekata u oblasti sporta
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 5%
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 10%
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta, Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija, autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave
3. Broj sportskih grana koje su obuhvaćene akreditovanim studijskim programima i posebnim programima stručnog osposobljavanja
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 69 u 2021. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 105
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta i Ministarstva prosvete.
Mera 1.3.6. Unapređenje planiranja u takmičarskom i vrhunskom sportu
Opis i efekti mere: Mera je usmerena na obezbeđenje uslova sportistima da imaju stalni pristup odgovarajućim i kvalitetnim sportskim takmičenjima i da imaju planirani razvoj sportske karijere. Za ostvarivanje ovog cilja nadležni nacionalni sportski savezi imaju jasno definisane i sveobuhvatne četvorogodišnje planove razvoja, koji obavezno sadrže i planove za postizanje vrhunskih sportskih rezultata na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima, "matricu puta ka medalji" koja uključuje matricu razvoja sportista i prati sportiste tokom njihovog puta ka medalji (uključujući elemente poput pobedničkog niza rezultata ili pobedničkog stila igre ili pobedničkog profila sportiste), strateške marketing planove i planove korišćenja digitalnih tehnologija, veštačke inteligencije i virtualne/proširene stvarnosti u radu sa sportistima i u upravljanju takmičenjima. Nadležni nacionalni sportski savezi će razviti i uspostaviti sistem takmičenja koji podržava razvoj sportista od početnih koraka do pobedničkog postolja. Nadležni nacionalni sportski savezi će razvoj sportista sprovoditi i pratiti u skladu sa usvojenom "matricom puta ka medalji", koja sadrži i utvrđena merila performansi na putu sportista "ka pobedničkom podijumu", kriterijume za ranu identifikaciju talenata i planski pristup programiranom trenažnom procesu. Efekti realizacije mere će biti: nadležni nacionalni granski sportski savezi i nadležni nacionalni krovni sportski savezi su doneli sveobuhvatne dugoročne planove razvoja sporta (desetogodišnje i četvorogodišnje), usklađene sa Strategijom, koji identifikuju oblasti koje zahtevaju unapređenje, u koje su ugrađeni planovi za postizanje vrhunskih sportskih rezultata, i koji se periodično revidiraju na osnovu identifikovanih nedostataka u realizaciji; nadležni nacionalni granski sportski savezi usklađuju sistem i pravila sportskih takmičenja svojim planovima razvoja, svetskim iskustvima, interesima nacionalnih reprezentativnih selekcija i ciljevima utvrđenim Strategijom; sportistima, trenerima i drugim učesnicima u takmičenjima je obezbeđeno kvalitetno, zdravo, inkluzivno i sigurno okruženje u kome se takmiče, koje podstiče fer plej i sport bez dopinga; sportistima je obezbeđena rana identifikacija talenata i planska podrška na "putu ka medalji". Sportski klubovi koji se takmiče u najvišim nacionalnim sportskim takmičenjima imaće usvojene četvorogodišnje programe razvoja, koji su usaglašeni sa programima razvoja nadležnih nacionalnih sportskih saveza. Finansiranje programa nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza i sportskih organizacija koje se takmiče u najvišim nacionalnim sportskim takmičenjima iz javnih sredstava pratiće usvojene četvorogodišnje planove razvoja saveza.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri)
Pokazatelji učinka:
1. % usvojenih sveobuhvatnih desetogodišnjih i četvorogodišnjih planova razvoja nadležnih nacionalnih sportskih saveza
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta i izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
2. % usvojenih sveobuhvatnih četvorogodišnjih planova razvoja sportskih klubova koji se takmiče u najvišim seniorskim nacionalnim sportskim takmičenjima
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
3. % nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza koji imaju usvojenu "Matricu puta ka medalji"
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza
Mera 1.3.7. Podrška sportistima na putu od identifikacije talenata do postizanja vrhunskih sportskih rezultata
Opis i efekti mere: Perspektivni i talentovani sportisti moraju biti podrže tokom njihove sportske karijere, posebno oni koji potencijalno mogu osvojiti medalje na velikim međunarodnim sportskim takmičenjima, što podrazumeva i da se unapredi njihov pravni status u sistemu sporta. Efekat mere će biti da su perspektivni, talentovani i vrhunski sportisti, njihovi treneri i prateći tim sportista podržani u optimalnim uslovima treninga, kroz specifične programe, resurse i usluge, u adekvatnim sportskim objektima za trening. Praktični efekti realizacije mere, kroz različite aktivnosti, će biti: sportisti, treneri i prateće osoblje za podršku, imaće pristup, u potrebno vreme, odgovarajućim sportskim objektima za trening; sportisti će imati kvalitetno, zdravo, inkluzivno i sigurno okruženje u kome treniraju; sportisti će imati kontinuirano medicinsko praćenje; sportistima će biti obezbeđena kvalitetna sportska oprema i rekviziti za trening; sportistima će biti obezbeđeni kvalitetni treneri i adekvatan prateći tim za podršku; sportistima će biti obezbeđeno redovno sportsko-medicinsko praćenje; nadležni granski sportski savezi i klubovi sportista koristiće savremenu analitiku podataka zasnovanu na dokazima za praćenje svojih sportista na njihovom putu ka pobedničkom postolju; talentovanim sportistima će biti obezbeđeno okruženje koje podržava usklađenost treniranja i obrazovanja; biće povećan broj kategorisanih sportista, posebno vrhunskih; biće povećan broj žena i ženskih ekipa koje učestvuju u sportskim takmičenjima; sportistima će biti dostupni programi podrške za karijeru posle sporta; biće smanjen gubitak broja vrhunskih sportistkinja i sportista tokom tranzicionog procesa prilikom prelaska iz juniorske u seniorsku kategoriju; biće unapređena zdravstvena zaštita vrhunskih sportista u slučaju povreda; povećaće se broj sportista koji ostaju u sistemu sporta kao sportski zvaničnici; vrhunskim sportistima u neolimpijskim sportovima biće obezbeđeno novčano nagrađivanje za osvojene medalje na najvećim međunarodnim sportskim takmičenjima; osiguraće se stabilan sistem stipendiranja za sportsko usavršavanje kategorisanih sportista i povećaće se broj stipendiranih kategorisanih sportista; unaprediće se status profesionalnih sportista; kategorisanim sportistima će se učiniti dostupnom najsavremenija sportska oprema i rekviziti; izradiće se i unaprediti protokoli za testiranje kategorisanih sportista; uspostaviće se sistem nagrađivanja, uključujući i nacionalna sportska priznanja, sportista sportskih klubova koji su pobednici zvaničnih svetskih i evropskih klupskih prvenstava najvišeg nivoa; uspostaviće se posebna pravila za angažovanje sportista stranaca; uspostaviće se sistem praćenja i podrške sportskim talentima iz dijaspore; sportistima sa Kosova i Metohije biće pružena posebna podrška u sportskom razvoju.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja, Ministarstvo spoljnih poslova, nadležni državni organ za odnose sa dijasporom, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % kategorisanih sportista (vrhunski, talentovani i perspektivni) u odnosu na ukupan broj registrovanih sportista
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0,44% u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 3%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
2. % povećanja broja ženskih seniorskih ekipa koja učestvuju u takmičenjima nadležnih nacionalnih sportskih saveza
- Jedinica mera: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2026. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 30%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih granskih sportskih saveza
3. Broj stipendija iz javnih sredstava za kategorisane sportiste
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 408 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 800
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta, autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave
4. Ustanovljeno nacionalno priznanje za sportiste sportskih klubova koji su pobednici zvaničnih svetskih i evropskih klupskih prvenstava najvišeg nivoa
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: Da
- Izvor provere: Zakon o sportu
Mera 1.3.8. Unapređenje sportske medicine
Opis i efekti mere: Kroz ovu meru će se unaprediti preventivni medicinski pregledi i funkcionalna medicinska dijagnostika radi utvrđivanja svih latentnih patoloških stanja tela i ograničenja sportskih performansi registrovanih sportista, uključujući dijagnostikovanje prekomernog opterećenja i njegovu kompenzaciju. Unapređenje sportske medicine, koja u Republici Srbiji u 2025. godini slavi sto godina postojanja, obuhvatiće i oblast preventivne fizioterapije i regenerativne nege i sportske ishrane i psihologije. Unapređenje nije moguće bez adekvatnog broja specijalista sportske medicine, zbog čega će se preduzeti mere za povećanje njihovog broja. Prema nezvaničnim podacima Srpskog lekarskog društva, u Republici Srbiji u 2025. godini je bilo 48 lekara sportske medicine, od kojih su 45 aktivni (od tog broja 28 je u Beogradu). Kroz različite aktivnosti će se postići sledeći efekti realizacije mere: povećan je broj lekara sportske medicine; unapređena je zdravstvena zaštita sportista, posebno kategorisanih; u organizacijama u oblasti sporta su angažovani isključivo sportski medicinari sa dozvolom za rad; povećan je broj akreditovanih programi kontinuirane stručne edukacije sportskih medicinara (lekara i fizioterapeuta angažovanih u sistemu sporta); unapređeni su kapaciteti Zavoda za sport i medicinu sporta Republike Srbije i Pokrajinskog zavoda za sport i medicinu sporta za realizovanje istraživačko-razvojnih projekata, organizovanje akreditovanih stručnih edukacija sportskih medicinara, evaluaciju zdravstvenog stanja učesnika u fizičkim aktivnostima i unapređenje zdravstvenog stanja i funkcionalnih sposobnosti perspektivnih i vrhunskih sportista; uređen je rad klupskih zdravstvenih ambulanti.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo zdravlja (nosilac)
- Ministarstvo sporta; Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Broj aktivnih lekara sportske medicine
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 48 u 2025. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 80
- Izvor provere: Izveštaj lekarske komore i Ministarstva zdravlja
2. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji imaju uspostavljen sistem izdavanja dozvola za rad sportskim medicinarima
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih sveza i Ministarstva sporta
3. Broj akreditovanih stručnih edukacija sportskih medicinara
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: 3 godišnje
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva zdravlja i Zavoda za sport i medicinu sporta Republike Srbije
Mera 1.3.9. Unapređenje položaja sportskih stručnjaka i kvaliteta stručnog rada
Opis i efekti mere: Cilj mere je da srpski sportski sistem regrutuje, razvije i zadrži kompetentne sportske stručnjake. Mera se sastoji u unapređenju socijalnog statusa sportskih stručnjaka i stvaranju uslova da u sistemu sporta rade obrazovani i edukovani sportski stručnjaci, sa dozvolom za rad. Aktivnosti, a onda i efekti realizacije mere će biti: sportski stručnjaci i stručnjaci u sportu će imati pristup odgovarajućem broju akreditovanih programa kontinuirane stručne edukacije u cilju stručnog usavršavanja; u svim sportovima postojaće programi koji omogućavaju stručno obrazovanje ili stručno osposobljavanje sportskih stručnjaka; Olimpijski komitet Srbije će obrazovati Olimpijski akademiju u skladu sa pravilima i standardima Međunarodnog olimpijskog komiteta, a Sportski savez Srbije će obrazovati Centar za stručno usavršavanje u sportu; u organizacijama u oblasti sporta stručne poslove radiće isključivo sportski stručnjaci sa dozvolom za rad izdatom od strane nadležnog nacionalnog sportskog saveza, a u slučaju da oni nisu u određenoj sportskoj grani ili oblasti obrazovani ili ne funkcionišu u skladu sa zakonom ili ne izdaju dozvole za rad za određena sportska zanimanja i zvanja, od strane Sportskog saveza Srbije; sportski stručnjaci ostajaće u svojim ulogama u optimalnom periodu kako bi postigli stabilnost, kontinuitet i uspeh u svom sportu; polna raznolikost angažovanih sportskih stručnjaka biće reprezentativna za stanovništvo Republike Srbije; sportski treneri dobijaće Nacionalno priznanje za osvojene medalje na olimpijskim igrama i seniorskim svetskim i evropskim prvenstvima u olimpijskim i paraolimpijskim sportovima, kao za šampionsku titulu na najvišim evropskim klupskim takmičenjima; biće povećan broj kategorisanih vrhunskih trenera; treneri će biti objedinjeni u Trenerskoj asocijaciji Srbije; stručne kvalifikacije sportskih stručnjaka biće usklađene sa Evropskim kvalifikacionim okvirom i Evropskim okvirom trenerskih kompetencija i kvalifikacija; programi stručnog obrazovanja i osposobljavanja trenera i drugih sportskih stručnjaka obuhvataće sadržaje koji pokrivaju područja sporta za osobe za invaliditetom i Safeguard žena i dece; biće povećan broj programa podsticaja zapošljavanja sportskih stručnjaka u organizacijama u oblasti sporta, uključujući i stručnjake za sport osoba sa invaliditetom; biće izrađen plan edukacije sportskih stručnjaka za tumačenje i primenu preporuka za unapređenje sportske forme sportista nakon testiranja sportista u zavodima za sport i medicinu sporta; biće povećan broj organizacija u oblasti sporta koje imaju obavezu angažovanja sportskih stručnjaka i stručnjaka u sportu sa položenim stručnim sportskim ispitom; godišnji planovi rada nadležnih nacionalnih sportskih saveza i nacionalnih stručnih sportskih udruženja sadržaće detaljan plan stručnog usavršavanja i edukacije sportskih stručnjaka; biće uspostavljen jedinstven Nacionalni digitalni sistem licenciranja sportskih stručnjaka (izdavanja dozvola za rad) i jedinstveni nacionalni registar sportskih stručnjaka koji se bave podučavanjem fizičkog vežbanja - REPS (Register of Excersise Professionals).
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja, akreditovane visokoškolske ustanove u oblasti sporta, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Stalna konferencija gradova i opština Srbije, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Ustanovljeno nacionalno priznanje za sportske trenere sportista/ekipa koji su osvojili medalju na olimpijskim igrama, svetskim i evropskim prvenstvima u olimpijskim i paraolimpijskim sportovima, i koji su pobednici zvaničnih svetskih i evropskih klupskih prvenstava najvišeg nivoa
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: Da
- Izvor provere: Zakon o sportu
2. Broj kategorisanih vrhunskih trenera
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 554 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 800
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
3. Broj sportskih stručnjaka i stručnjaka u sportu sa položenim stručnim sportskim ispitom
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 113 u 2025.
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: najmanje 3.000
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
4. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji imaju usvojen godišnji plan stručnog osposobljavanja i usavršavanja sportskih stručnjaka
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
Mera 1.3.10. Unapređenje statusa sportskih organizacija
Opis i efekti mere: Sportske organizacije su okosnica sporta u Republici Srbiji. Međutim, postojeća pravna struktura sportskih organizacija gde su one u ogromnoj većini registrovane kao sportska udruženja čak i kada pretežno obavljaju ekonomsku delatnost, ne odgovara potrebama savremenog sporta. Omogućavanje sportskim udruženjima da dobrovoljno promene pravni oblik u sportsko privredno društvo zbog toga je nužno. To će se obezbediti odgovarajućim izmenama Zakona o sportu. Druga pojava na koju treba reagovati adekvatnim aktivnostima jeste, s jedne strane, veći broj sportskih udruženja iz iste grane sporta u istoj jedinici lokalne samouprave i kada za tim ne postoji ni objektivna potreba niti je to ekonomski i sportski opravdano, a, s druge strane, veoma mali broj sportskih organizacija koje su registrovane za sportsku rekreaciju. Čest razlog za pojavu osnivanja više klubova (novih ili deljenjem postojećih) u istoj grani sporta je i obezbeđenje finansiranja iz budžeta lokalnih samouprava, pa na nju treba i reagovati odgovarajućim pravilima o finansiranju programa sportskih organizacija iz javnih sredstava. Realizacija mere je usmerena i na problem nesrazmerno velikog broja sportskih udruženja u odnosu na sportska privredna društva, koji je dobrim delom povezan sa veoma lakim propisanim uslovima za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti i sa slabom kontrolom njihove ispunjenosti, i u tom cilju će se revidirati uslovi koji se traže od sportskih organizacija za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti i proces njihovog utvrđivanja. Efekti preduzete mere treba da, kroz odgovarajuće aktivnosti, naročito dovedu do: regulisanja statusa i povećanja broja profesionalnih sportskih klubova; smanjenja administrativnih i drugih opterećenja za sportske organizacije; povećanja broja sportskih organizacija u članstvu nadležnih nacionalnih sportskih saveza; unapređenja položaja članova sportskih udruženja, posebno maloletnih; učešća u profesionalnim sportskim ligama isključivo sportskih privrednih društava; sportska udruženja ne mogu da budu paravan za organizacije i lica koja se sportskim delatnostima pretežno bave u cilju sticanja profita (škole i školice sporta, kampovi, fitnes centri i dr.); osiguranja da u organizovanim sportskim takmičenjima sportskih organizacija učestvuju samo sportske organizacije, odnosno ekipe sportskih organizacija koje su dobile dozvolu (licencu) nadležnog nacionalnog granskog sportskog saveza (godišnju ili sezonsku) kojom je utvrđena ispunjenost propisanih sportskih, infrastrukturnih, kadrovskih, administrativnih, organizacionih, pravnih i finansijskih uslova za učešće u takmičenjima, u zavisnosti od nivoa i vrste takmičenja.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Regulisana promena pravnog oblika sportskog udruženja u sportsko privredno društvo
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: Da
- Izvor provere: Zakon o sportu
2. Broj sportskih privrednih društava
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 44 u 2025.
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 150
- Izvor provere: Podaci iz nadležnog registra kod Agencija za privredne registre
3. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza koji su ustanovili i sprovode sistem izdavanja dozvola sportskim organizacijama za učešće u takmičenjima (dozvola za sezonu)
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2026. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaji nadležnih nacionalnih sportskih saveza
Mera 1.3.11. Unapređenje sistema javnog upravljanja u sportu
Opis i efekti mere: Mera se sastoji u unapređenju upravljanja u sportu putem: jasnijeg definisanja uloga i nadležnosti organa i organizacija javnih vlasti; obezbeđenja, preko Ministarstva sporta, pouzdanog i ažurnog Nacionalnog sportsko-informacionog sistema sporta, koji bi bio onlajn dostupan kako učesnicima u sistemu sporta tako i svim javnim vlastima; obezbeđenja efikasnog rada sportskih inspekcija; obezbeđenja efikasnog nadzora nad stručnim radom u sportu; permanentne stručne edukacije zaposlenih u organima i organizacijama javnih vlasti koji učestvuju u upravljanju sistemom sporta; uspostavljanja suštinske i delotvorne povezanosti Zavoda za sport i medicinu sporta Republike Srbije i Antidoping agencije Republike Srbije i nadležnih nacionalnih sportskih saveza; unapređenja pravnog statusa i kapaciteti Zavoda za sport i medicinu sporta Republike Srbije za ostvarivanje zakonom utvrđenih nadležnosti; unapređenja položaja zaposlenih u javnim ustanovama koje obavljaju sportske delatnosti (položaj zaposlenih je izjednačen sa položajem zaposlenih u kulturi i zdravstvu); blagovremenog donošenja programa razvoja autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave, na osnovu sprovedenih ex-ante analiza postojećeg stanja, usaglašenih sa Strategijom. Nacionalna sportska politika podrazumeva uključenost više javnih vlasti zbog čega implementacija Strategije zahteva međuresorski pristup i neposrednu, koordiniranu i tesnu saradnju državnih organa i organa autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave. Da bi moglo da upravlja sistemom sporta na adekvatan način i ostvari ciljeve utvrđene Strategijom, unaprediće se organizaciona struktura i stručni kapaciteti Ministarstva sporta. Ministarstvo sporta će usvojiti strateški marketinški plan, uključujući i odnose i komunikaciju sa javnošću, vezan za ostvarivanje ciljeva utvrđenih Strategijom, a autonomna pokrajina i jedinice lokalne samouprave će usvojiti strateški marketinški plan vezan za ostvarivanje ciljeva svojih programa razvoja. U koncipiranju sistema javnog upravljanja u sportu, uvažiće se specifičnosti Grada Beograda u odnosu na druge jedinice lokalne samouprave. Posebne aktivnosti će biti preduzeti na unapređenju sportske diplomatije.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo za državnu upravu i lokalnu samoupravu, Ministarstvo spoljnih poslove, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, Antidoping agencija Republike Srbije, drugi državni organi i organizacije (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % jedinica lokalne samouprave koje imaju obrazovanu sportsku inspekciju
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 15% u 2025. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta i izveštaji jedinica lokalne samouprave
2. % jedinica lokalne samouprave koje su donele programe razvoja sporta usklađene sa Strategijom
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2027. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta i izveštaji jedinica lokalne samouprave
3. Unapređen je položaj zaposlenih u javnim ustanovama koje obavljaju sportske delatnosti
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta i izveštaji jedinica lokalne samouprave
Mera 1.3.12. Unapređenje sistema organizacije velikih međunarodnih sportskih takmičenja u Republici Srbiji
Opis i efekti mere: Realizacijom mere će se osigurati da planovi organizovanja velikim međunarodnih sportskih takmičenja imaju jasno definisane ciljeve za dugoročno nasleđe događaja (ekonomski, društveni i kulturni uticaj), da podržavaju puteve za razvoj sportista, da povećavaju međunarodnu i nacionalnu vidljivost takmičenja korišćenjem savremenih metoda digitalnog marketinga, da dugoročno unapređuju ukupne stručne i druge kapacitete nadležnih nacionalnih sportskih saveza, da obezbeđuju smanjenje negativnog uticaja na životnu sredinu i da su zasnovani na održivim izvorima finansiranja. Fokus ove mere treba da bude usmeren na održivost, dugoročne efekte i izgradnju kapaciteta, kako bi se obezbedilo da Republika Srbija postane regionalni centar za velika međunarodna sportska takmičenja, čijom organizacijom će se unaprediti sport, turizam, ekonomija i imidž naše zemlje. Sistem za organizaciju velikih međunarodnih sportskih takmičenja u Republici Srbije treba da bude efikasan, održiv i inovativan. Da bi se to postiglo potrebno je preduzeti čitav niz aktivnosti: formiranje organizacije za organizovanje i podršku u organizovanju međunarodnih sportskih takmičenja i specijalnih sportskih događaja (sajmovi sporta i dr.), u cilju jedinstvene koordinacije i profesionalizacije organizacije velikih sportskih događaja (osnivanje agencije ili druge odgovarajuće organizacije kroz zakonski i institucionalni okvir); uspostavljanje baze podataka o međunarodnim sportskim događajima i kalendarima; definisanje kriterijuma za organizaciju velikih međunarodnih sportskih takmičenja (razvoj nacionalnih standarda za organizaciju); izrada planova za dugoročno nasleđe velikog međunarodnog sportskog takmičenja(legacy planning), sa ciljem da svako veliko međunarodno sportsko takmičenje koje se organizuje ostavi trajne koristi za srpski sport i društvo (izrada plana nasleđa za svako veliko međunarodno sportsko takmičenje; izveštaj o nasleđu organizovanog velikom međunarodnog sportskog takmičenja koji je javno dostupan; izrada nezavisne ex-post analize efekata); smanjenje negativnog uticaja na životnu sredinu putem poštovanja principa zelene organizacije i održivog razvoja (uvođenje standarda "Green Sport Events", koji obuhvataju upravljanje otpadom, korišćenje obnovljivih izvora energije, javni prevoz publike i učesnika, digitalne ulaznice umesto papirnih; organizovanja edukacija organizatora o održivosti; sertifikat "Zeleno sportsko takmičenje" za sportski događaj koji ispuni standarde); razvoj finansijske održivosti organizacije velikog međunarodnog sportskog događaja putem obezbeđenja raznovrsnih izvora finansiranja i manjeg pritiska na javna sredstva (javno-privatna partnerstva za finansiranje organizacije takmičenja; ugovor o dugoročnoj saradnji sa sponzorima; edukacija nadležnih nacionalnih sportskih saveza o finansijskom planiranju i menadžmentu; razvoj digitalnih marketinških platformi); unapređenje ljudskih resursa i kapaciteta organizatora velikim međunarodnih sportskih takmičenja (programi obuke za menadžera takmičenja, marketing stručnjake, IT timove i volontere; programi razmene iskustava za zemljama koje su već bile domaćini sličnih velikim međunarodnih sportskih takmičenja; licenciranje službenih lica organizatora; periodično organizovanje međunarodne konferencije "Serbia Sports Events Forum" za razmenu najboljih praksi); digitalni marketing i globalna vidljivost (kreiranje digitalnog brenda "Sport Serbia"; strategija digitalnog marketinga za svaki događaj; platforme za live streaming takmičenja; korišćenje društvenih mreža, influensera i AR/VR tehnologije za promociju); integracija sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa u organizaciju velikog međunarodnog sportskog takmičenja (integrisanje marketinga događaja sa nacionalnom turističkom ponudom; uvođenje obavezne analize uticaja na nacionalnu i lokalnu turističku ponudu u svaki elaborat za organizaciju velikog međunarodnog sportskog takmičenja; razvoj programa "turistički paketi uz takmičenje"; obuka organizatora takmičenja za upravljanje turističkim efektima i promociju). Saglasnost za kandidovanje za organizovanje velikog međunarodnog sportskog takmičenja utvrđenu Zakonom o sportu može biti data samo za međunarodna sportska takmičenja koja se organizuju u skladu sa prethodno navedenim principima. Realizacijom mere biće omogućena organizacija međunarodnih takmičenja uz poštovanje najviših standarda u Republici Srbiji ali i učešće u zajedničkim projektima organizacije međunarodnih takmičenja u saradnji u državnim organima i sportskim savezima Republike Srpske i državama u okruženju.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo unutrašnjih poslova, Ministarstvo turizma i omladine, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Broj velikih međunarodnih sportskih takmičenja organizovanih u Republici Srbiji
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 2118 (2010-2024. godine)
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: ≥ 3500 (2010-2035. godine)
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta, podaci iz Nacionalne evidencije sportskih takmičenja
2. % velikih međunarodnih sportskih takmičenja koja ispunjavaju ekološke standarde "Green Sport Events" i imaju u okviru elaborata o organizaciji takmičenja definisan plan nasleđa (legacy plan) i strateški marketing plan
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta,
3. Obrazovana državna organizacija za organizovanje velikih međunarodnih sportskih takmičenja i specijalnih sportskih događaja
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Mera 1.3.13. Unapređenje sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa
Opis i efekti mere: Realizacijom ove mere Republika Srbija se transformiše u jednu od glavnih sportsko turističkih destinacija u regionu i šire, kroz sinergiju sporta i turizma, inovativne programe koji kombinuju sportske aktivnosti i kulturno-istorijske sadržaje, modernizaciju sportske infrastrukture u skladu sa zahtevima savremenog sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa i korišćenje svih potencija organizovanja međunarodnih sportskih takmičenja. Unapređenjem objekata, stvaranjem sinergije sa drugim turističkim sektorima i organizovanjem više međunarodnih sportskih događaja, Srbija može da unapredi svoje ekonomske izglede, poveća globalnu prepoznatljivost i pruži više mogućnosti svojim građanima da se bave sportom. Realizacija mere će obuhvatiti različite aktivnosti, poput: razvoj nacionalnog sportsko-turističkog markentiškog plana, koji ističe povezanost prirodnih, kulturinih i sportskih resursa Srbije i kreira brend "Sport Serbia" za međunarodnu promociju; organizovaće se digitalna kampanja na globalnim platformama; sve studije za kandidovanje za organizaciju velikih međunarodnih sportskih takmičenja sadržaće analizu uticaja organizacije takmičenja na razvoj sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa; biće razvijeni programi koji kombinuju sportske aktivnosti i obilaske kulturnih i prirodnih znamenitosti, kao i programi aktivnog odmora; organizovaće se međunarodni kampovi sa sportsko turističkom ponudom; ostvariće se saradnja turističkog sektora (agencije, hoteli, turističke organizacije) i nacionalnih i teritorijalnih sportskih saveza na promociji sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa; Srbija će se promovisati kao sportsko-turistička destinacija na domaćem i međunarodnom tržištu, uključujući i promociju kroz sajmove turizma i sajmove sporta; organizovanja međunarodnih sportskih kampova i događaja koji generišu turističke tokove; razvoj portala sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa, sa informacijama o sportskim događajima, kampovima, sportskim objektima za pripreme i pratećim turističkim aranžmanima; podrška rekonstrukciji sportskih objekata koji unapređuju sportsko-turističku ponudu; profesionalizaciju i unapređenje kvaliteta organizacije Nacionalnog sajma sporta i malih sajmova sporta u gradovima i opštinama, kako bi postali pravi sajamski događaji; obrazovanje nacionalnog tela za sportski turizma - kao niše specijalnih interesa, koje će povezivati javne vlasti, turističke organizacije i nadležne nacionalne sportske saveze; edukacija turističkih vodiča o sportskim događajima i lokacijama; razvoj zajedničkih paketa usluga (smeštaj - sportski sadržaj); uvođenje sertifikata "Zelena sportska destinacija" za objekte koji ispune standarde ekološke odgovornosti. Efekti mere biće: podići će se međunarodni ugled zemlje; stimulisaće se ekonomski rast kroz povećanje broja stranih i domaćih turista; promovisaće se prirodni i kulturni resursi Srbije u kombinaciji sa sportskim sadržajima; unaprediće se sportska infrastruktura; građani i turisti će dobiti raznovrsniju sportsko-turističku ponudu.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo turizma i omladine, Turistička organizacija Srbije, Privredna komora Srbije, Stalna konferencija gradova i opština Srbije, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi, udruženja turističkih agencija (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % velikih međunarodnih sportskih događaja koji su integrisani u turističku ponudu Srbije kroz ponudu pratećih turističkih sadržaja
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
2. Broj sportskih sajamskih manifestacija (Nacionalni sajam sporta i mali sajmovi sporta u jedinicama lokalne samouprave)
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 11 u 2025. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 30
- Izvor provere: Izveštaj Sportskog saveza Srbije
3. Obrazovano nacionalno telo za unapređenje sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Mera 1.3.14. Unapređenje pravnog okvira za rad učesnika u sistemu sporta
Opis i efekti mere: Mera se sastoji u donošenju i izmenama zakonskih i podzakonskih propisa u oblasti sporta koje će unaprediti sistem sporta u Republici Srbiji u skladu sa savremenim svetskim iskustvima ali i realnim stanjem u sistemu sporta. Realizacija mere će obuhvatiti aktivnosti poput: izmene i dopune Zakona o sportu i pratećih podzakonskih akata; izmene i dopune Zakona o sprečavanju dopinga u sportu, uključujući usaglašavanje sa novim Svetskim antidoping kodeksom, izmene i dopune Zakona o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama u cilju usaglašavanja sa Konvencijom Saveta Evrope o integrisanom pristupu bezbednosti i uslugama na sportskim priredbama. Izmenama zakona i podzakonskih akata biće stvoren i odgovarajući pravni okvir u odnosu na realizovanje Strategijom utvrđenih ciljeva i mera, u meri u kojoj nedostaje. Mera će biti posebno usmerena na rešavanje pitanja statusa imovine i kapitala u društvenoj svojini u organizacijama u oblasti sporta. Sport je poslednja društvena i ekonomska oblast u kojoj nije rešeno pitanje privatizacije, odnosno transformacije društvene svojine u privatnu svojinu. Iako je Zakonom o sportu iz 2016. godine propisano da će se ovo pitanje rešiti donošenjem posebnog zakona, ono ne samo da nije rešeno nego nije ni pokrenuto rešavanje tog problema. On, pak, predstavlja bitan ograničavajući faktor za razvoj srpskog sporta, posebno takmičarskog i vrhunskog jer u skladu sa Zakonom o sportu, sve dok se ne donese poseban zakon organizacije u oblasti sporta sa društvenim kapitalom ne mogu vršiti statusne promene, promene pravnog oblike i promene vlasničke strukture kapitala putem konverzije potraživanja u trajni ulog, a bitno su im ograničene mogućnosti u raspolaganju nepokretnostima i u ekonomskom poslovanju. Osim toga, sve dok se ne donese posebni zakon ne mogu se ni uspostaviti profesionalne sportske lige po savremenim svetskim modelima. U takvoj situaciji, sistem sporta Republike Srbije ne može biti unapređen niti se značajan broj ciljeva Strategije može ostvariti bez zakonskog rešavanja pitanja privatizacije, odnosno statusa imovine i kapitala u društvenoj svojini u organizacijama u oblasti sporta.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta i Ministarstvo unutrašnjih poslova (nosioci)
- Ministarstvo finansija, Ministarstvo turizma i omladine, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Stalna konferencija gradova i opština Srbije, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Zakon o sprečavanju nasilja i nedoličnog ponašanja na sportskim priredbama je usaglašen sa Konvencijom Saveta Evrope o integrisanom pristupu bezbednosti i uslugama na sportskim priredbama
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Službeni glasnik Republike Srbije
2. Zakon o sprečavanju dopinga u sportu je usaglašen sa izmenama Svetskog antidoping kodeksa
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2027. godine: Da
- Izvor provere: Službeni glasnik Republike Srbije
3. Usvojen novi Zakon o sportu ili izmene i dopune važećeg Zakona o sportu
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: "Službeni glasnik Republike Srbije"
Mera 1.3.15. Unapređenje sistema sporta u Ministarstvu odbrane i Ministarstvu unutrašnjih poslova
Opis i efekti mere: Kroz realizovanje mere će se unaprediti kvalitet biološkog statusa, zdravlja, specifičnih motoričkih sposobnosti, psiholoških osobina, socijalne adaptacije i uslova za ispoljavanje stvaralaštva, radnih i odbrambenih sposobnosti ljudskog potencijala u sistemu nacionalne bezbednosti i odbrane Republike Srbije, pri čemu će se sportisti visoke nacionalne reprezentativnosti angažovati na domaćoj i međunarodnoj sportskoj sceni, gde imaju čast i ponos da, radi jačanja patriotizma, interoperabilnosti i kredibiliteta vojne i policijske profesije, verifikuju sportsku izuzetnost. Mera se posebno sastoji u: unapređivanje organizacije i učešća pripadnika Ministarstva odbrane i Ministarstva unutrašnjih poslova na vojnim i policijskim sportskim priredbama; uspostavljanje organizacione jedinice Ministarstva unutrašnjih poslova nadležne za sport u celokupnom sistemu bezbednosti, uključujući kontinuitet angažovanja sportista visoke nacionalne reprezentativnosti u Sportskoj jedinici, radi jačanja interoperabilnosti, ugleda i prestiža u svetu; Uspostavljanje posebnog nadležnog nacionalnog sportskog saveza za sport u Policiji; Konkretizacija održivosti saradnje, podrške i učešća Ministarstva unutrašnjih poslova u organizaciji velikih sportskih događaja u Republici Srbiji; Uspostavljanje nagrada za pripadnike Ministarstva unutrašnjih poslova koji su svojim likom i delom dali izuzetan doprinos razvoju policijskog sporta; Unapređivanje sportske infrastrukture Ministarstva odbrane i Ministarstva unutrašnjih poslova; Učešće u implementaciji inovativnih sportskih i edukativno-vaspitnih modela za školsku populaciju, saglasno strategijskom konceptu totalne odbrane Republike Srbije.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo odbrane i Ministarstvo unutrašnjih poslova (nosioci)
- Ministarstvo sporta, Sportski savez Srbije, nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Obrazovan nadležni nacionalni sportski savezi za sport u policiji
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva unutrašnjih poslova
2. Uspostavljena organizaciona jedinica Ministarstva unutrašnjih poslova nadležna za sport
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva unutrašnjih poslova
3. Koncipirani i implementirani inovativni sportski i edukativno-vaspitni modeli za školsku populaciju, saglasno strategijskom konceptu totalne odbrane Republike Srbije
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva prosvete i Ministarstva odbrane
Mera 1.3.16. Korišćenje veštačke inteligencije (AI), digitalnih tehnologija i tehnologija virtuelne (VR) i proširene stvarnosti (AR) u sportu
Opis i efekti mere: Ova mera je usmerena na omogućavanje primene savremenih tehnologija u sportu radi poboljšanja sportskih performansi i bezbednosti sportista, digitalizacije i modernizacije upravljanja sistemom sporta, povećanja uključenosti građana u sport i fizičku aktivnost, efikasnijeg korišćenja resursa i razvoja sportske nauke i inovacija. Mera bi se realizovala kroz sledeće aktivnosti: korišćenje AI za prikupljanje, analizu i predviđanje podataka o sportistima, takmičenjima i sportskom sistemu (AI sistemi za praćenje performansi sportista u realnom vremenu, prediktivna analiza za planiranje treninga i prevenciju povreda sportista, AI alati za praćenje ishrane i fiziološkog statusa sportista, AI u funkciji analize protivnika i taktičkih modela u timskim sportovima, korišćenje AI u upravljanju takmičenjima i ligama, primena AI u istraživanjima u sportu, korišćenje AI analiza za planiranje javnih politika na osnovu realnih podataka); korišćenje virtuelne i proširene stvarnosti za poboljšanje treninga, učenja i promocije sporta (VR simulatori za trening, AR tehnologije u treningu i tokom takmičenja, AR u obuci sudija i trenera, VR i AR u promociji sporta i sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa); digitalizacija upravljanja sportskim sistemom (uspostavljanje Nacionalnog sportsko-informacionog sistema koji vodi Ministarstvo sporta a koja je objedinjavati nacionalne evidencije i druge informacione portale u oblasti sporta, razvoj e-upravljanja u sportu od strane nadležnih nacionalnih sportskih saveza; geo-lokacijsko mapiranje sportskih objekata); podsticanje građana na sportsku aktivnost uz pomoć digitalnih alata (razvoj nacionalne mobilne aplikacije za praćenje fizičke aktivnosti građana, korišćenje Wearable technology u vidu pametnih narukvica i satova od strane rekreativaca, virtuelni digitalni fitnes izazovi); uspostavljanje infrastrukture za razvoj tehnologija u sportu (osnivanje tehnološkog haba za sportske inovacije, ustanovljenje laboratorije za testiranje VR, AR i AI rešenja, programi međunarodne saradnje u oblasti sportske tehnologije). Realizacije mere podrazumeva objedinjavanje resursa javnih vlasti i nadležnih nacionalnih sportskih saveza, imajući u vidu troškove obezbeđenja i korišćenja sistema i programa AI, VR i AR.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija, Kancelarija za informacione tehnologije i elektronsku upravu, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Uspostavljanje nacionalne sportsko-informacione platforme
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2030. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
2. Broj organizovanih stručnih edukacija godišnje za učesnike u sistemu sporta o primeni AI, VR i AR
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 10 u 2025. godini
- Ciljana vrednost do kraja 2035. godine: 5 godišnje
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta, izveštaji jedinica lokalne samouprave i izveštaji nadležnih nacionalnih i teritorijalnih sportskih saveza
Mera 1.3.17. Sprečavanja rodno zasnovanog nasilja u sportu
Opis i efekti mere: Efekat realizacije ove mere je uspostavljanje nulte tolerancije na rodno zasnovano nasilje u sportu, kroz obavezne standarde zaštite, efikasne mehanizme prijave i podrške, kontinuiranu edukaciju i transparentan nadzor, na nivou javnih vlasti, saveza, klubova i sportskih događaja. Rodno zasnovano nasilje u sportu predstavlja svako nasilje, uznemiravanje ili ponižavajuće ponašanje koje se vrši nad učesnikom/učesnicom u sistemu sporta na osnovu njegovog/njenog pola, rodnog identiteta, rodnog izražavanja ili percepcije roda, a koje ima za cilj ili posledicu narušavanje dostojanstva, bezbednosti ili integriteta sportiste ili sportskog radnika. Njime je obuhvaćeno svako fizičko nasilje, seksualno uznemiravanje i zlostavljanje, verbalno, emocionalno i psiho-fizičko nasilje, digitalno zlostavljanje i ekonomske i statusne ucene. Mera će se realizovati kroz sledeće aktivnosti: uspostavljanje pravnog i organizacionog okvira (donošenje nacionalnih "Safeguard standarda za sport" koji su obavezni za sve učesnike u sistemu sporta; usvajanje i primena Safeguard standarda je uslov za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti od strane organizacija u oblasti sporta; imenovanje stručno osposobljenog ovlašćenog lica za zaštitu u svakom nadležnom nacionalnom sportskom savezu); uspostavljeni programi obuke (prepoznavanje rodno zasnovanog zlostavljanja, granice i pristanak, moć i zloupotreba autoriteta, onlajn rizici, interseksualnost, procedura prijave, edukacija sportista o njihovim pravila i načinima prijave rodno zasnovanog zlostavljanja); prijava, zaštita i podrška žrtvama (višekanalni, dostupni mehanizmi zaštite, poput 24/7 anonimna linija, onlajn portal, lično Ovlašćenom licu; mogućnost poverljive konsultacije bez automatskog pokretanja postupka; ustanovljeni protokoli reagovanja po prijavi; psihološka, pravna i medicinska podrška bez troškova za žrtvu, uključujući i pratnju tokom postupka; zaštita od viktimizacije/odmazde); istraga i sankcionisanje (obezbeđenje standardizovane, nepristrasne interne istrage; obavezna saradnja sa Policijom i tužilaštvom; Nacionalni registar izrečenih disciplinskih mera; sistem jasnih i proporcionalnih sankcija za svaku vrstu prekršaja, koje uključuju i trajnu zabranu rada u sportu, informisanje žrtve i prijavljivača o ishodu postupka); Edukativne kampanje i negovanje kulture ponašanja, uz vidljivu objavu politike zaštite u svim sportskim objektima i na zvaničnim sajtovima; monitoring i evaluacija (godišnja procena sprovođenja politike zaštite od rodno zasnovanog zlostavljanja uz javni izveštaj o prijavama, istragama i ishodima; vođenje centralnog registra o prijavama i merama zaštite od strane nadležnog nacionalnog sportskog saveza).
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo unutrašnjih poslova, Ministarstvo zdravlja, Poverenik za zaštitu ravnopravnosti; Zaštitnik građana, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % nadležnih nacionalnih i teritorijalnih sportskih saveza sa usvojenim i javno objavljenim pravilima za sprečavanje rodno zasnovanog nasilja u sportu
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 0
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta, izveštaji nadležnih nacionalnih i teritorijalnih sportskih saveza
Mera 1.3.18. Unapređenje uloge medija u sportu
Opis i efekti mere: Mera se sastoji iz aktivnosti koje treba da unaprede status sportskih novinara u medijima i sistemu sporta i podstaknu pozitivnu ulogu koju mediji imaju u razvoju sporta, njegovoj popularizaciji i uticaju na društvu, s jedne strane, i da umanje negativne uticaje koje mediji imaju na sport, s druge strane. Najvažnije aktivnosti na koje je mera usmerena su: pokretanje medijskih kampanja i produkcija edukativnih sadržaja o zdravlju i fizičkoj aktivnosti i značaju celoživotnog bavljenje fizičkom aktivnošću i sportom; ustanovljenje mehanizama za stručno osposobljavanje i usavršavanje sportskih novinara; unapređenje dostupnosti medijima informacija o radu i planovima sportskih organizacija i saveza, uključujući i obavezno postojanje radnih tela za medije pri nadležnim nacionalnim sportskim savezima i sportskim organizacijama koje se takmiče u nacionalnim sportskim takmičenjima; povećanje medijske vidljivosti marginalizovanih grupa u sportu; promocija etičkih i profesionalnih standarda sportskog novinarstva, ustanovljenjem Kodeksa za medijsko sportsko izveštavanje; edukaciju sportskih stručnjaka i stručnjaka u sportu o odnosima sa medijima; povećanje broja medijskih sadržaja koji su usmereni na afirmaciju sportskih vrednosti, popularizaciju malih sportskih klubova i manje popularnih sportova, promociju omladinskih sportskih klubova i školskog sporta, smanjenje negativnih pojava u sportu i predstavljanje pozitivnih i inspirativnih uzora iz sporta; utvrđivanje statusa nadležnog medijskog stručnog sportskog udruženja; uspostavljanje besplatnog i onlajn dostupnog medijskog kalendara nacionalnih i međunarodnih sportskih takmičenja; ustanovljenje Saveta za sport i mediji pri Ministarstvu sporta; stvaranje okvira za finansiranje sportskih medijskih sadržaja iz javnih sredstava.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta i Ministarstvo informisanja i telekomunikacija (nosioci)
- Regulatorno telo za elektronske medije, Udruženje sportskih novinara Srbije, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri).
Pokazatelji učinka:
1. Utvrđen status nadležnog nacionalnog medijskog stručnog sportskog udruženja
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2030. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
2. Ustanovljen Kodeks za medijsko sportsko izveštavanje
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
3. Ustanovljeno licenciranje sportskih novinara
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Radi doprinosa realizaciji četvrtog posebnog cilja Strategije predviđene su sledeće mere:
Mera 1.4.1. Povećanje investicija u sportske objekte
Opis i efekti mere: Objekti su preduslov za obavljanje sportskih aktivnosti. Mnogi sportski objekti u Republici Srbiji su zastareli i nisu dobro prilagođeni zahtevima koje postavlja savremeni sportu. Sportski objekti moraju biti dostupni svima i odgovarajući za svoju namenu. Realizacijom mere nastaviće se ulaganje u sve vrste sportskih objekta, uz prioritet objekata koji neguju multi-sport pristup, kako u Republici Srbiji tako i u Republici Srpskoj. Podržaće se prilagođavanje sportskih objekata osobama sa invaliditetom. Obezbediće se nacionalni trening centri za sve sportove prve kategorije (za jedan ili više sportova) koji nemaju takav centar, uz jedan zajednički nacionalni planinski trening centar na nadmorskoj visini većoj od 1500 metara. U saradnji sa Sportskim savezom Srbije, Gradom Beogradom i nadležnim nacionalnim sportskim savezima neolimpijskih sportova obezbediće se izgradnja Kuće neolimpijskog sporta, kao sedišta Sportskog saveza Srbije i nadležnih neolimpijskih sportskih saveza. Razmotriće se mogućnosti za ustanovljenje Muzeja srpskog sporta, koji bi mogao biti i Kuća slavnih srpskog sporta. Mera podrazumeva ne samo izgradnju novih sportskih objekata, već i rekonstrukciju, održavanje i opremanje postojećih sportskih objekata, bez obzira na oblik svojine. U realizaciji mere se posebno vodi računa o zaštiti životne sredine i poštovanju principa održivog razvoja.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo finansija, Ministarstvo za javna ulaganja, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % javnih sredstava za sportsku infrastrukturu u budžetima jedinica lokalne samouprave namenjenih sportu
- Jedinica mere:
- Početna vrednost: 14% u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: ≥20%
- Izvor provere: Izveštaji jedinica lokalne samouprave
2. Izgrađen nacionalni trening centar za visinske pripreme sportista
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izvešaj Ministarstva sporta
3. % nadležnih nacionalnih sportskih saveza prve kategorije koji imaju na raspolaganju nacionalni trening centar
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: 57%
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izvešaj Ministarstva sporta
Mera 1.4.2. Mapiranje i evidentiranje sportskih objekata u Republici Srbiji
Opis i efekti mere: Iako je u Republici Srbiji davno trebalo da bude uspostavljena potpuna Nacionalna evidencija sportskih objekata, iz koje bi se mogla sagledati kako jedinstvena mreža sportskih objekata u Republici Srbiji tako i mreža tih objekata na lokalnom nivou, ona u praksi ne postoji. Samim tim ne postoje ni pouzdani podaci o stanju sportske infrastrukture u Republici Srbiji pa se posledično ne mogu ni utvrditi potrebe u pogledu broja i strukture sportskih objekata za dalji razvoj sporta. Mapiranje i evidentiranje sportskih objekata u Republici Srbiji je potrebno u cilju utvrđivanja stanja sportske infrastrukture, povećanja usluga koje su povezane sa tom infrastrukturom i unapređenja sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa. Kroz realizaciju mere će se najpre obezbediti evidentiranje svih postojećih sportskih objekata. To će se postići uspostavljanjem, s jedne strane, sveobuhvatne i ažurne Nacionalne evidencije sportskih objekata propisane Zakonom o sportu, a, s druge strane, sprovođenjem aktivnosti na podizanju svesti i odgovornosti vlasnika i korisnika sportskih objekata u pogledu ispunjavanja obaveza evidentiranja sportskih objekata i redovnog ažuriranja promene podataka o sportskim objektima u Nacionalnoj evidenciji sportskih objekata. Paralelno sa uspostavljanjem potpune Nacionalne evidencije sportskih objekata izvršiće se Mapiranje sportskih objekata u prostoru, koje će biti onlajn dostupno i koje će sadržati ne samo podatke o položaju u prostoru, strukturi, veličini, opremljenosti, kapacitetima, sportskim i pratećim prostorima, radnom vremenu, vlasničkoj strukturi, kategoriji nego i podatke o sportskim aktivnostima koje se ne objektima obavljaju i uslugama koje su mogu pružiti na tim objektima. Izvršeno evidentiranje i mapiranje sportskih objekta omogućiće da se sagleda da li se sportska infrastruktura koristi u skladu sa njenom namenom, kao i da se izvrši njeno adekvatno kategorisanje. AP Vojvodina je započela proces mapiranja sportskih objekata 2023. godine, i do sada je oko 500 sportskih objekata u Vojvodini evidentirano na ovaj način, pa će se koristiti pozitivna iskustva i rezultati iz tog procesa. Kao deo procesa mapiranja sportskih objekata, Vlada će utvrditi sportske objekte od nacionalnog značaja, u skladu sa Zakonom o sportu.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Sportski savez Srbije i nadležni nacionalni i teritorijalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Uspostavljena je ažurna i funkcionalna onlajn Nacionalna evidencija sportskih objekata
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2030. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
2. Izvršeno je Mapiranje sportskih objekata na teritoriji Republike Srbije
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta i Sportskog saveza Srbije
Mera 1.4.3. Unapređenje mera za planiranje, izgradnju, održavanje, bezbedno korišćenje i zaštitu namene sportskih objekata
Opis i efekti mere: Analiza postojećeg stanja sportske infrastrukture u Republici Srbiji pokazuje da ne postoji njen planski razvoj niti su stvoreni uslovi da izgradnja i rekonstrukcija sportske infrastrukture prati savremeni razvoj srpskog sporta. Da bi se takva situacija otklonila, u saradnji sa ministarstvom nadležnim za građevinarstvo i prostorno planiranje utvrdiće se kriterijumi i standardi za planiranje, izgradnju, održavanje i sigurnost sportskih objekata, odnosno prostorni standardi, normativi i urbanističko tehnički uslovi za planiranje mreže sportskih objekta. U skladu sa potrebama, unaprediće se regulativa u oblasti planiranja i projektovanja sa aspekta sportske infrastrukture. U okviru realizacije mere posebna pažnja će se pokloniti javnim sportskim objektima i sportskim objektima od nacionalnog značaja. Mera treba da doprinese i da se sportski objekti koriste na osnovu upotrebne dozvole. Analiza postojećeg stanja je pokazala da je jedan od najvećih problema u praksi, imajući u vidu ograničen broj sportske infrastrukture, vezan za korišćenje sportskih objekata, uključujući i školske sportske sale, u javnoj svojini od strane učesnika u sistemu sporta putem dobijanja termina za treniranje (besplatnih i uz plaćanje). Mera je delom usmerena i na rešavanje ovog problema. Izvršiće se kategorisanje sportskih objekata, na osnovu objektivnih i primenljivih kriterijuma.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Utvrđeni su kriterijumi i standardi za planiranje, izgradnju, održavanje i sigurnost sportskih objekata
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva sporta i Ministarstva građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture
2. Uređeno je korišćenje i održavanje javnih sportskih objekata
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Mera 1.4.4. Unapređenje školske sportske infrastrukture
Opis i efekti mere: Realizacijom mere treba da se obezbedi da do završetka realizacije Strategije: nema škole koja nema otvoreni sportski teren i obezbeđen zatvoreni prostor za školski sport; da je uvećan za 1/3 broj škola koje imaju zatvoreni školsku sportsku salu, s tim da nema mesta koje nema barem jednu zatvoreni školsku sportsku salu koja zadovoljava sve standarde. Mera sadrži i aktivnosti na uređenju pitanja korišćenja školskih sportskih sala za rad školskih sportskih sekcija i za sportske aktivnosti sportskih organizacija.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo prosvete (nosilac)
- Ministarstvo sporta, Ministarstvo finansija, Ministarstvo za javna ulaganja, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Sportski savez Srbije (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % škola (matične i izdvojene lokacije) koje imaju otvoreni sportski teren
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 60% u 2021. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja
2. % škola (matične i izdvojene lokacije) koje imaju zatvorenu školsku sportsku salu
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 55% u 2021.
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: ≥80%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva prosvete
Radi doprinosa realizaciji petog posebnog cilja Strategije predviđene su sledeće mere:
Mera 1.5.1. Unapređenje sistema školskih sportskih takmičenja, kroz saradnju škola sa nadležnim nacionalnim i teritorijalnim sportskim savezima
Opis i efekti mere: Glavni cilj školskih sportskih takmičenja je uključivanje što većeg broja škola i dece u različita sportska takmičenja. Značaj školskih sportskih takmičenja je nezamenljiv, pomaže u izgradnji identiteta učenika u školi, kao i lokalnog patriotizma i možda je najbolji način za promociju fizičkog vaspitanja i sporta u školama. Naglasak je na učešće (i to pre svega učenika i učenica koji već ne učestvuju u sportski aktivnostima kroz sportske klubove) a ne na rezultatu i težište je na odeljenskim i lokalnim školskim sportskim takmičenjima, uz povećanje broja sportova u sistemu školskih sportskih takmičenja. To ne isključuje mogućnost formiranje školskih liga gde postoji zainteresovanost i kapaciteti, u saradnji sa nadležnim nacionalnim granskim sportskim savezima. Podržavaće se nastup najuspešnijih učenika na međunarodnim školskim sportskim takmičenjima.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo prosvete (nosilac)
- Ministarstvo sporta, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Savez za školski sport Srbije, Sportski savez Srbije (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Broj učenika koji učestvuju u školskim sportskim takmičenjima
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 115.000 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 130.000
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva prosvete i Ministarstva sporta
Mera 1.5.2. Unapređenje programa koji se bave vannastavnim sportskim aktivnostima
Opis i efekti mere: Mera je usmerena na organizovanje različite oblike vannastavnih sportskih aktivnosti, kroz školske sportske sekcije i druge oblike rada, u koje su uključeni i lokalne sportske organizacije i savezi. Težište je na besplatnim i inkluzivnim sportskim programima u školama, u saradnji, kroz partnerske ugovore, sa lokalnim sportskim organizacijama i savezima (koji obezbeđuju trenere i opremu). Efekat realizacije mere treba da bude povećanje uključenosti dece i mladih u sportske aktivnosti kroz razvoj raznovrsnih, dostupnih i kvalitetnih vannastavnih sportskih programa u školama, koji su besplatni za sve učenike i povezani sa lokalnim sportskim sistemom. To će doprineti zdravlju, socijalizaciji, ranom prepoznavanju talenata i izgradnji navike bavljenja sportom tokom celog života. Vršiće se promocija sportova kroz sportske sekcije, sukcesivnim uvođenjem obavezna minimum tri prioritetna sporta u skladu sa analizom predispozicija dece i njihovim interesovanjem (svaka škola prati svoju procenu i analizu i opredeljuje se za sportove koji su prioritetni, ali koji su i moderni i atraktivni za učenike). Škole mogu da izaberu i programe rotacije sportova na mesečnom nivou, kako bi omogućile deci da probaju više sportova i otkriju svoje interesovanje (npr. mesec košarke, mesec atletike). Učenici bi trebali da imaju minimalno tri sata nedeljno različitih vannastavnih školskih sportskih aktivnosti, u kom cilju one moraju biti omogućene i vikendom i praznicima. U te aktivnosti ulaze i besplatni treninzi pod vođstvom nastavnika fizičkog vaspitanja i licenciranih sportskih trenera iz lokalnih sportskih klubova. Radiće se na razvijanju novih modela koji će povećati broj aktivnosti u školskim salama i na sportskim terenima u toku vikenda, letnjeg i zimskog raspusta i školske nedelje sporta. Razviće se novi modeli sportsko rekreativnih manifestacija koja se zasnivaju na učestvovanju, a ne samo na sposobnosti sportski talentovanih učenika. Drugi oblici rada će posebno obuhvatiti realizaciju kursnih oblika nastave - plivanje, vožnja bicikla, rolera, stoni tenis, veslanje, skijanje, šah, badminton i drugi sportovi, u zavisnosti od uslova i interesovanja dece, a u skladu sa programom razvoja sporta jedinice lokalne samouprave. Posebna pažnja će biti poklonjena obuci neplivača. Samoorganizovanje učenika će se podsticati i podržavati kroz projekte tipa: Nedelja školskog sporta, Sportski dan, Dan sportskog izazova, Sportsko rekreativna međuodeljenjska takmičenja, i sl. Izradiće se standardizovani programi fizičkog vežbanja učenika. Posebna pažnja će biti posvećena programima za učenice, kako bi se smanjio rodni jaz u sportu, i programima namenjenim deci sa invaliditetom, u saradnji sa sportskim organizacijama osoba sa invaliditetom. Imajući u vidu da je značajno unapređenje vannastavnih sportskih aktivnosti nemoguće bez povećanog angažovanja nastavnika fizičkog vaspitanja, koncipiraće se modaliteti za isplatu naknada za njihov povećani nivo stručnog rada. Učenicima će biti obezbeđeni i programi u vezi sa zdravljem i prevencijom rizičnih ponašanja (sportske radionice uz predavanja o zdravoj ishrani, higijeni, mentalnom zdravlju i prevenciji nasilja; kampanje protiv sedentarnog načina života i prekomernog korišćenja digitalnih uređaja i dr.). Realizacija mere podrazumeva prioritetno finansiranje aktivnosti obuhvaćenih merom iz javnih sredstava, kako je to i predviđeno Zakonom o sportu.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo prosvete (nosilac)
- Ministarstvo sporta, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Savez za školski sport Srbije, Sportski savez Srbije (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Broj besplatnih sportskih sekcija u okviru škole
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 2 po školi
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva prosvete
2. % učenika i učenica koji učestvuju u vannastavnim školskim sportskim aktivnostima
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: ≥60%
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva prosvete
Mera 1.5.3. Unapređenje stručnih kapaciteta nastavnika i drugih sportskih stručnjaka koji rade sa decom i učenicima
Opis i efekti mere: Mera se sastoji iz aktivnosti usmerenih na podizanje kompetencija nastavnika fizičkog vaspitanja, vaspitača u predškolskim ustanovama, trenera i saradnika, u skladu sa najboljim međunarodnim praksama, kako bi se obezbedio kvalitetan, bezbedan i inkluzivan stručni sportski rad sa decom. Uvešće se nastavnici fizičkog i zdravstvenog vaspitanja u nižim razredima. Povećaće se edukacija i motivisanost nastavnika kroz različite programe podrške. Iako su svi nastavnici, odnosno profesori fizičkog vaspitanja obučeni da sprovode čitav spektar nastave fizičkog vaspitanja u školama, potrebni su programi savremene kontinuirane obuke nastavnika za razvoj veština u vođenju svih oblika fizičkog vaspitanja i sportskih aktivnosti. Nastavnicima fizičkog vaspitanja i drugim licima koja obavljaju stručni sportski rad sa decom će biti obezbeđeni redovni akreditovani seminari i obuke u oblasti savremenih metodologija treninga, inkluzije, motivacije i psihološke podrške deci, prevencije povreda i bezbednosti u sportskim aktivnostima, osnova zdrave ishrane i prevencije rizičnih ponašanja, procedura zaštite dece u skladu sa Safeguard standardima, upotrebe digitalnih alata u planiranju i praćenju napretka dece. Biće omogućene i zajedničke obuke nastavnika sa trenerima iz sportskih klubova za rad u školskim programima i razvoj priručnika sa praktičnim primerima igara i aktivnosti. Razviće se nacionalna onlajn platforma za edukaciju. Bolje razumevanje faktora ponašanja koji utiču na uspešno uključivanje u fizičku aktivnost, fizičko vaspitanje i vannastavne sportske aktivnosti je od suštinskog značaja za nastavnike fizičkog vaspitanja kako bi im se pomoglo u razvoju njihovih stručnih veština. Podržaće se aktivnosti na uspostavljanju i unapređenju rada reprezentativnog nacionalnog stručnog sportskog udruženja nastavnika i profesora fizičkog vaspitanja. Podržaće se aktivnosti na uspostavljanju tešnje saradnje između nastavnika i profesora fizičkog vaspitanja i nadležnih nacionalnih sportskih saveza. Obezbediće se da sportski stručnjaci koji rade sa školskom i predškolskom decom imaju odgovarajuću dozvolu za rad, u skladu sa Zakonom o sportu. Vaspitačima u predškolskim ustanovama koji vode sportske aktivnosti obezbediće se posebni sertifikovani programi stručnog usavršavanja. Mladi i manje iskusni nastavnici/treneri koji rade sa decom će biti podržani kroz mentorske programe.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo prosvete (nosilac)
- Ministarstvo sporta, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Zavod za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Pokrajinski zavod za sport i medicinu sporta, Olimpijski komitet Srbije, Paraolimpijski komitet Srbije, Sportski savez Srbije i drugi nadležni nacionalni sportski savezi (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Uvedeni nastavnici fizičkog i zdravstvenog vaspitanja u nižim razredima
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva prosvete
2. Utvrđivanje statusa nadležnog nacionalnog stručnog sportskog udruženja nastavnika i profesora fizičkog vaspitanja
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: Da
- Izvor provere: Izveštaj Ministarstva sporta
Mera 1.5.4. Unapređenje fizičke aktivnosti dece predškolskog uzrasta
Opis i efekti mere: Usluge nege i obrazovanja u ranom detinjstvu koje nude predškolske ustanove pružaju dragocene mogućnosti za promociju uživanja i interesovanja za fizičku aktivnost i fizičku pismenost kod male dece. Prve godine života su kritične za razvoj motorike i kognitivnih sposobnosti dece. Deca koja od najranijeg uzrasta razvijaju fizičku pismenost imaju veće šanse da se bave sportom u kasnijem životu i da izbegnu savremene izazove poput sedentarnog načina života i prekomerne upotrebe ekrana, što utiče na porast gojaznosti i posturalnih deformiteta. Predškolske ustanove su najvažniji sistemski partner u ovom procesu, jer obuhvataju najveći broj dece. Mera se sastoji u podršci koncipiranju i realizaciji programa posvećenih organizovanim motornim aktivnostima dece predškolskog uzrasta, u različitim vidovima i modalitetima, kroz igru i sportske aktivnosti, kako bi se osiguralo predškolske ustanove, pružaoci stručnih usluga i roditelji ima podršku u poboljšanju navika fizičke aktivnosti veoma male dece, uključujući i poboljšanje fizičke pismenosti. Mera je usmerena na razvoj fizičke pismenosti, formiranje navika zdravog i aktivnog načina života od najranijeg uzrasta i izgradnju sistema podrške za predškolske ustanove, porodice i lokalne zajednice. Mera treba da doprinese i unapređenju saradnje predškolskih ustanova, jedinica lokalne samouprave, lokalnih sportskih organizacija i nadležnog nacionalnog sportskog saveza za predškolski sport. Razviće se i podržati programi koji će omogućiti da sva deca predškolskog uzrasta, kroz igru i različite motorne aktivnosti, razvijaju osnovne motoričke veštine, pozitivan odnos prema fizičkoj aktivnosti i zdrave životne navike, uz jačanje kapaciteta predškolskih ustanova, lokalnih sportskih organizacija i porodica. Ključni elementi mere su: podrška predškolskim ustanovama u osmišljavanju programa motornih aktivnosti; edukacija vaspitača i stručnjaka za rad sa decom kroz igru i sport; integracija roditelja u promociju fizičke aktivnosti i formiranje navika; saradnja sa lokalnim sportskim organizacijama i nacionalnim sportskim savezom nadležnim za fizičko vaspitanje dece predškolskog uzrasta; razvoj infrastrukture i opreme za bezbedno vežbanje i igru; uspostavljanje sistema praćenja fizičkog razvoja i pismenosti dece. Izradiće se i standardizovani programi fizičkog vežbanja (fizičke aktivnosti i pismenosti) za devojčice i dečake od 1 do 6 godina u skladu sa Pravilnikom o bližim uslovima za ostvarivanje različitih oblika i programa vaspitno-obrazovnog rada u predškolskim ustanovama. Uspostaviće se nacionalni sistem praćenja fizičke aktivnosti i pismenosti dece predškolskog uzrasta.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta, (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, nadležni nacionalni sportski savez za fizičko vaspitanje dece predškolskog uzrasta, Sportski savez Srbije (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % predškolskih ustanova sa programima organizovane fizičke aktivnosti
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: najmanje 80%
- Izvor provere: Izveštaji jedinica lokalne samouprave i nadležnog nacionalnog sportskog saveza
2. Broj dece koja učestvuju u organizovanoj fizičkoj aktivnosti kroz programe nadležnog nacionalnog sportskog saveza
- Jedinica mere: Broj
- Početna vrednost: 9.000 u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 15.000
- Izvor provere: Izveštaji jedinica lokalne samouprave i nadležnog nacionalnog sportskog saveza
Mera 1.5.5. Unapređenje sistema organizovanosti školskog sporta i fizičke aktivnosti dece
Opis i efekti mere: Mera će se realizovati kroz jasno precizirane i koordinirane aktivnosti u oblasti školskog sporta između različitih resora državne uprave. Biće doneta potrebna podzakonska akta kojima se uređuje školski sport i korišćenje školskih sportskih terena i sala za školske i vanškolske sportske aktivnosti. Mera je usmerena i na unapređeni kapaciteti Saveza za školski sport Srbije i nadležnog nacionalnog sportskog saveza za predškolski sport, i podsticaće osnivanja školskih sportskih saveza na nivou jedinica lokalne samouprave. U jedinicama lokalne samouprave u kojima nije organizovan savez za školski sport, nadležni teritorijalni sportski savez će preduzimati aktivnosti na unapređenju školskog sporta, u saradnji sa nadležnim nacionalnim sportskim savezom. Efekat mere će biti da dobijemo unapređen sistem organizovanosti školskog sporta.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Savez za školski sport Srbije, Sportski savez Srbije (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. % jedinica lokalne samouprave u kojima je organizovan savez za školski sport
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: 24,14% u 2024. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2032. godine: 70%
- Izvor provere: Izveštaj nadležnog nacionalnog sportskog saveza.
2. Određen je nadležni nacionalni sportski savez za oblast sporta fizičko vaspitanje dece predškolskog uzrasta
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2027. godine: Da
- Izvor provere: Pravilnik o nadležnim nacionalnim sportskim savezima za sportske grane i oblasti sporta ("Službeni glasnik Republike Srbije").
Mera 1.5.6. Podrška revitalizaciji, integraciji i unapređenju sistema univerzitetskog sporta
Opis i efekti mere: Uprkos pozitivnim iskustvima, devedesetih godina dvadesetog veka je ukinuta obavezna nastava fizičkog vaspitanja za studente na svim Univerzitetima. Stručne rasprave pokazuju da postoji potreba za ponovno uspostavljanje instituta nastave fizičkog vaspitanja na svim visokoškolskim ustanovama, bez obzira da li se radi o državnim ili privatnim. Kako u trenutku izrade Strategije faktički ne postoji nadležan nacionalni sportski savez nadležan za razvoj i unapređenje studentskog sporta potrebno je prvo formirati nacionalni savez nadležan za studentski sport. Novi nadležni nacionalni sportski savez za univerzitetski sport mora podjednako obuhvatiti aktivnosti svih studenata bilo da se radi o državnim ili privatnim univerzitetima i visokoškolskim ustanovama. Nakon formiranja saveza pokrenuće se proces ponovnog uključivanja nadležnog nacionalnog sportskog saveza za univerzitetski sport u programe međunarodnih sportskih organizacija (EUSA i FISU). Jedan od osnovnih zadataka saveza će biti organizovanje takmičenja studenata svih visokoškolskih ustanova sa teritorije Republike Srbije na svim nivoima (ligaški i pojedinačno) i podrška najboljim studentima sportistima u učešću u međunarodnim studentskim sportskim takmičenjima. Mera obuhvata i izradu standardizovanih programa fizičkog vežbanja studentkinje i studente na visokoškolskim ustanovama. Visokoškolske ustanove će se podržavati u realizaciji programa obezbeđenja uslova za bavljenje studenata sportskim aktivnostima. Sprovođenjem mere povećaće se obuhvat bavljenja fizičkim aktivnostima studenata i značajno će se podići kvalitet njihovog života, naročito zdravstvenog statusa.
Nadležne institucije:
- Ministarstvo sporta (nosilac)
- Ministarstvo prosvete, autonomna pokrajina, jedinice lokalne samouprave, Sportski savez Srbije, nadležni nacionalni sportski savez za univerzitetski sport, univerziteti i druge visokoškolske ustanove (partneri),
Pokazatelji učinka:
1. Obrazovan novi nacionalni sportski savez za univerzitetski sport, kome je priznat status nadležnog nacionalnog sportskog saveza
- Jedinica mere: Da/Ne
- Početna vrednost: Ne
- Ciljana vrednost za kraj 2028. godine: Da
- Izvor provere: Pravilnik o nadležnim nacionalnim sportskim savezima za sportske grane i oblasti sporta ("Službeni glasnik Republike Srbije").
2. % visokoškolskih ustanova koje obezbeđuju uslove za bavljenje studenata sportskim aktivnostima
- Jedinica mere: %
- Početna vrednost: Biće utvrđena u 2027. godini
- Ciljana vrednost za kraj 2035. godine: 100%
- Izvor provere: Izveštaji Ministarstva prosvete, Ministarstva sporta i visokoškolskih ustanova.
1.6.1. Efekti realizacije mera i mogući rizici
Efekti realizacije utvrđenih mera mogu se sagledati sa stanovišta finansijskih efekata, ekonomskih efekata, efekata na društvo, efekata na životnu sredinu i upravljačkih efekata.
Kada su u pitanju finansijski efekti oni će imati pozitivan efekat ja javne prihode kroz regulisanje privatizacije, odnosno statusa društvene i javne svojine u organizacijama u oblasti sporta, uvođenje reda u obavljanje sportskih delatnosti od strane pojedinaca i organizacija, povećanje obima ekonomskih aktivnosti vezanih za sportsku industriju i sportsko tržište, generisanje povećanog prihoda iz sportskog turizma - kao niše specijalnih interesa, i dosledno obezbeđenje svrsishodnog i transparentnog trošenja budžetskih sredstava namenjenih sportu. Javni rashodi za sport bi nominalno rasli u ukupnom BDPu do nivoa koji je usaglašen sa prosečnim izdvajanjima za sport u zemljama Evropske unije (sa sadašnjih 0,36% na 0,50% u 2035), ali sa stanovišta ukupnih rashoda svih sektora izabrana opcija bi imala pozitivne efekte i na smanjenje pojedinih rashoda, poput rashoda za zdravstvenu zaštitu (dostizanje preporuka Svetske zdravstvene organizacije o fizičkoj aktivnosti stanovništva bi dovela do smanjenja izdataka za lečenje građana). Deo finansijskih resursa za sprovođenje mera trebao bi biti obezbeđen u budžetima Republike Srbije, autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave, ali i iz drugih izvora finansiranja, poput igara na sreću, javno-privatnih partnerstava, sponzorstva, donatorstva i dostupnih međunarodnih fondova. Finansiranje rashoda nije moguće kroz redistribuciju postojećih sredstava.
Predviđene mere će imati izrazito pozitivne ekonomske efekte. Materijalne i nematerijalne koristi koje će učesnici u sistemu sporta imati od realizacije mera su brojne: imaće jasan i savremeni normativni okvir za rad, biće obezbeđena veća raznolikost izvora finansiranja, finansiranje iz javnih sredstava će biti na transparentnim osnovama, sa jasno definisanim kriterijumima i prioritetima, smanjiće se administrativna opterećenja i povećati funkcionalnost javnih usluga i dr. Konkurentnost sportskih organizacija i saveza na međunarodnom sportskom tržištu, odnosno međunarodnoj sportskoj sceni će biti uvećana, što bi trebalo da dovede do povećanja vrhunskih sportskih rezultata. U nacionalnim okvirima mere će pozitivno uticati na smanjenje nelojalne konkurencije u obavljanju sportskih delatnosti. Naročito pozitivan uticaj će biti u sferi primene savremenih tehnologija, veštačke inteligencije, virtuelne i proširene stvarnosti u obavljanju sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti. Takođe, predviđene mere pozitivno utiče na kvalitet i status radne snage (prava, obaveze i odgovornosti), kao i prava, obaveze i odgovornosti poslodavaca u oblasti sporta.
Kada je reč o efektima na društvo, oni su brojni i predstavljaju suštinu realizacije utvrđenih mera. S obzirom da je ex-ante analiza pokazala da postoji nedovoljno bavljenje građana redovnim fizičkim aktivnostima i sportom, u svim segmentima i na svim nivoima, a naročito u odnosu na pojedine ranjive grupe, predviđene mere pružaju i materijalne i nematerijalne koristi građanima u ostvarivanju njihovog osnovnog prava na sport. Naročite koristi realizacija mera treba da donese, kroz pojedine specifične inkluzivne mere, deci, ženama, osobama sa invaliditetom, starim, siromašnim, Romima, stanovnicima ruralnih sredina, nezaposlenim sportskim stručnjacima. Mere pozitivno utiču i na povećanje stope zaposlenosti u industriji sporta, na prava radnika, obezbeđenje kontinuirane stručne edukacije, uz poštovanje rodne ravnopravnosti. One, takođe, omogućavaju ravnopravan tretman svih učesnika u sistemu sporta i sprečavanje sve oblike diskriminacije i zloupotreba.
O efektima na životnu sredinu se posebno vodi računa u delovima realizacije mera koje se odnose na izgradnju, rekonstrukciju i održavanje sportskih objekata i na organizovanje sportskih priredbi, naročito velikih međunarodnih sportskih takmičenja. Naglasak je na povećanju energetske efikasnosti i korišćenju obnovljivih izvora energije. Utvrđene mere izrazito pozitivno utiče na povećanje zdravlja ljudi.
Predviđene mere imaju brojne upravljačke efekte. Njima se uvode organizacione, upravljačke i institucionalne promene, kako kod nevladinih organizacija u oblasti sporta tako i na nivou javnih vlasti: uspostavlja se mehanizam za promenu pravnog oblika sportskih udruženja u sportska privredna društva; menjaju se uslovi za obavljanje sportskih aktivnosti i sportskih delatnosti; redefiniše se status nadležnih nacionalnih sportskih saveza, kao deo redefinisanja grana i oblasti sporta, predviđa se osnivanje: organizacije za organizovanje velikih sportskih događaja u Republici Srbiji, Instituta za sportske nauke ili naučno-tehnološkog haba za naučna istraživanja, inovacije i razvoj u sportu, nacionalnih trening centara u sportovima prve kategorije, uključujući i nacionalni planinski trening centar, Muzeja sporta. Zavod za sport i medicinu sporta i Antidoping agencija Republike Srbije će biti obuhvaćeni organizacionim i institucionalnim promenama. Postojeća javna uprava mora proširiti svoje kapacitete da bi se sprovele utvrđene mere: sve jedinice lokalne samouprave će morati da imaju obrazovane sportske inspekcije; unaprediće se organizaciona struktura i stručni kapaciteti Ministarstva sporta. Izbor mera je u saglasnosti sa važećim propisima, međunarodnim sporazumima i usvojenim dokumentima javnih politika, a takođe pozitivno utiče na vladavinu prava i bezbednost. Realizacijom mera pozitivno se utiče na odgovornost i transparentnost rada javne uprave, kroz transparentan, efikasan, i jasno definisan sistem finansiranja sporta iz javnih prihoda, kao i kroz vođenje više onlajn portala sa podacima od značaja i interesa za sve učesnike u sistemu sporta i celokupnu javnost.
Strategija razvoja sporta u Republici Srbiji za period 2026-2035. godine pokazuje, kroz svoju viziju, postavljene ciljeve i utvrđene mere, kakav sistem sporta Republika Srbija želi da razvije i ima u 21. veku i koje efekte da postigne, i da je država spremna da preuzme svoju odgovornost za upravljanje sistemom sporta Republike Srbije.
Iz utvrđenog stanja u sistemu sporta Republike Srbije i prirode i obima postojećih problema jasno proizilazi da je sistemu sporta potrebna ozbiljna reforma, zasnovana na strateškom, dugoročnom i proaktivnom pristupu i trajnim rešenjima. Sportski sistem postoji, ali je analiza postojećeg stanja pokazala da nije ni funkcionalan ni održiv. Srpski sport ne može da se "zatvori" u starim modelima, nadajući se da će promene okruženje koje se dinamičko i radikalno menja proći pored njega. Pasivno čekanje će neminovno dovesti do sporog i dramatičnog propadanja. Potencijalni rizici za realizaciju mera i postavljenih ciljeva Strategije se ogledaju u mogućoj neefikasnosti u koordinaciji između različitih ključnih aktera u sistemu sporta (državnih i nevladinih), nedoslednom i neblagovremenom sprovođenje planiranih mera i aktivnosti, otporu promenama, pošto mnogim akterima odgovara da sistem sporta ostane kakav jeste i u slabim trenutnim kapacitetima ključnih učesnika i aktera u sistemu sporta za učešće u realizaciji postavljenih ciljeva Strategije. Naravno, jedan od bitnih rizika može ležati i u neobezbeđenju sredstava za sport u ukupnom BDPu koja su potrebna za realizovanje svih postavljenih ciljeva. Uporedna međunarodna iskustva pokazuju da "sportske reforme" najčešće padaju na nekoliko tačaka: novac (kada krene preraspodela), kapaciteti (kada ideje treba pretočiti u praksu), medalje (kada se pojavi prvi loš sportski ciklus), promena političkog ciklusa (kada se reforma sprovodi u više mandata javnih vlasti), strah od odgovornosti (kada se postavi pitanje ko je odgovoran za postojeće stanje i ko će preuzeti na sebe rizike promena).
Sa prethodno navedenim rizicima tesno su povezani mogući izvori otpora. Njih je nekoliko glavnih: rezultatska kultura i simbolički kapital sporta (sport u Srbiji ima snažnu simboličku i političku vrednost, oličenu u medaljama, reprezentaciji, nacionalnom identitetu, što će stvoriti pritisak da se kratkoročni rezultat stavi iznad dugoročnog razvoja i svaka će se promena doživljavati kao "rizik po sportski uspeh"); interesi postojećih struktura koje funkcionišu u sportu ali razvojno malo proizvode (promene znače nove kriterijume, evaluaciju učinka, gubitak automatskog finansiranja, usled čega će mnogi akteri reformu izjednačavati sa gubitkom moći, novca ili autonomije); finansiranje sporta koje nagrađuje postojanje, ne i učinak (vezivanje finansiranja za obuhvat, zadržavanje dece i kvalitet rada, značiće da neko mora izgubiti deo sredstava); slabi institucionalni kapaciteti, posebno na lokalnom nivou (reforma zahteva znanje, planiranje i praćenje rezultata, zbog čega otpor neće biti ideološki, već strah od odgovornosti i izloženosti); neprihvatanje i nedostatak na nivou države jasnog, jednog nosioca reforme, sa širokom mrežom partnera, koji ima legitimitet, kapacitet, političku podršku i instrumente da dugoročno dosledno vodi reformu sistema sporta; sportisti i roditelji su slabi saveznici promena, iako su najviše pogođeni nedostacima sistema, jer nemaju institucionalni glas i skloni su prilagođavanju i individualnim rešenjima; strah od gubitka identiteta "uspešnog sporta" (duboka ukorenjenost shvatanja da razvojni model vodi ka razvodnjavanju kvaliteta i da što je manje takmičenja to je sport slabiji). Treba razumeti da glavne prepreke reformi sistema sporta u Srbiji nisu ni u zakonima ni u novcu, već u interesima, rezultatima kratkog daha, slabim kapacitetima i odsustvu dugoročne politike i institucionalne odgovornosti za razvoj sporta. Najveći otpor promenama u sportu, koji neće biti mali, nesumnjivo će doći od onih koji od postojećeg sistema imaju koristi i od straha da bi razvoj mogao ugroziti kratkoročni sportski uspeh.
Ministarstvo sporta je nadležan organ javne uprave za praćenje i koordinaciju sprovođenja i izveštavanje i vrednovanje učinaka Strategije. Ministarstvo sporta će obrazovati stalni Odbor za koordinaciju aktivnosti na realizacije Strategije, u koji će biti uključeni i predstavnici ministarstava partnera, Zavoda za sport i medicinu sporta Republike Srbije, Antidoping agencije Republike Srbije, Autonomne Pokrajine Vojvodine, Grada Beograda, Stalne konferencije gradova i opština Srbije, Olimpijskog komiteta Srbije, Paraolimpijskog komiteta Srbije i Sportskog saveza Srbije.
Ministarstvo sporta je nadležni organ javne uprave za sprovođenje mere i dostavljanje informacije o napretku sprovođenja mera i podataka o ostvarenim vrednostima pokazatelja učinka.
Da bi se izvori rizika neutralisali ili umanjili, i da bi se unapredila međusektorska koordinacija realizacije utvrđenih ciljeva i mera, potrebno je uvođenje redovnog izveštavanja o sprovedenim aktivnostima i njihovim efektima. Rokovi za dostavljanje podataka i izveštaja biće definisani kroz akcione planove, u skladu sa potrebama redovnog monitoringa i evaluacije. Ovo će osigurati blagovremeno prikupljanje i analizu relevantnih informacija, omogućavajući korekcije u realizaciji planiranih mera.
Za upravljanje sprovođenjem ciljeva i mera Strategije doneće se nakon usvajanja ove Strategije, kao njen sastavni deo, tri akciona plana. Prvi akcioni plan će biti donet za period 2026-2028. godina. U roku od 10 dana od dana usvajanja Strategije, Ministarstvo sporta će obrazovati radnu grupu sa podgrupama za posebne ciljeve koja će u daljem roku od tri meseca pripremiti predlog Akcionog plana. Drugi Akcioni plan će biti donet po okončanju Olimpijskih igara u Los Anđelesu za olimpijski period 2029-2032. godina. Poslednji treći Akcioni plan će biti donet za period 2032-2035.
Efekti primene javne politike u oblasti sporta meriće se na osnovu dostupnih podataka o stanju u sistemu sporta kao i na osnovu ispunjenosti indikatora na nivou mera i aktivnosti definisanih ovom Strategijom i pratećim akcionim planovima.
Kao izvori verifikacije za postignute rezultate i efekte primene mera iz ove Strategije, služiće zvanične informacije i podaci institucija, podaci organizacija u oblasti sporta, kao i druge javno dostupne informacije i podaci.
VII PROCENA UKUPNIH TROŠKOVA ZA REALIZACIJU I IZVORI IZ KOJIH SE TA SREDSTVA OBEZBEĐUJU
Finansiranje sprovođenja Strategije oslanja se na sredstva budžeta Republike Srbije, autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave, fondove Evropske unije i međunarodnih organizacija, sredstva organizacija u oblasti sporta, kao i investicije privatnog sektora i modele javno-privatnog partnerstva. Precizna procena finansijskih sredstava neophodnih za realizaciju posebnih ciljeva, mera i aktivnosti, u skladu sa plansko-budžetskim procedurama, može se dati tek nakon usvajanja akcionih planova, i kao njihov sastavni deo.
Budžetska sredstva su namenjena ostvarivanju zakonom utvrđenog opšteg interesa i zadovoljavanje potreba i interesa građana u oblasti sporta. Planirana sredstva za sprovođenje Strategije biće obezbeđena kod nadležnih organa u skladu sa bilansnim mogućnostima budžeta Republike Srbije i limitima koje utvrdi Ministarstvo finansija za te organe za konkretnu budžetsku godinu i u okviru odgovarajućih razdela i programa u okviru kojih se planiraju i sredstva za realizaciju mera. Isto odgovarajuće važi i za budžete autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave. Okvirno je procenjeno da je za ostvarivanje planiranih ciljeva, a imajući u vidu postojeće stanje u sistemu sporta, potrebno sa nivoa svih javnih vlasti obezbediti izdvajanja u visini 0,50% BDP, što bi odgovaralo prosečnom izdvajanju na nivou zemalja Evropske unije. Ovaj nivo izdvajanja bi se trebao dostići do 2035. godine. Odnos izdvajanja iz budžeta Republike Srbije u odnosu na budžete jedinica lokalne samouprave bi, načelno, trebao da bude ne manji od 1:2,5, što bi takođe odgovaralo prosečnim odnosima u zemljama Evropske unije. Pri tom, treba imati u vidu da su u 2023. godini jedinice lokalne samouprave ukupno izdvajale samo 5% više sredstava u odnosu na izdvajanja za sport u budžetu Republike Srbije.
S obzirom na značajno privatno finansiranje projekata i programa u oblasti sporta, procena troškova zavisi od brojnih faktora, uključujući stanje na sportskom tržištu, globalne trendove, dostupnost investicija, regulatorni okvir, ekološke standarde, i dr. Za obezbeđenje potrebnog nivoa privatnih ulaganja u sport, neophodno je da se prioritetno reši pitanje statusa društvene i javne imovine u organizacijama u oblasti sporta, da se omogući dobrovoljna promena pravnog oblika sportskog udruženja u sportsko privredno društvo i da se sport počne tretirati kao značajna privredna delatnost.
Ovu strategiju objaviti na internet stranici Vlade, internet stranici Ministarstva sporta i portalu eUprava, u roku od sedam radnih dana od dana usvajanja.
Ovu strategiju objaviti u "Službenom glasniku Republike Srbije".