PROGRAM SPROVOĐENJA MERA ZA SUZBIJANJE I UNIŠTAVANJE KOROVSKE BILJKE AMBROZIJE NA TERITORIJI GRADA VALJEVA ZA 2026. GODINU ("Sl. glasnik grada Valjeva", br. 13/2026)

 

I ZNAČAJ I CILJ SPROVOĐENJA MERA ZA SUZBIJANJE I UNIŠTAVANJE KOROVSKE BILJKE AMBROZIJE

(BIOLOGIJA I EKOLOGIJA AMBROZIJE - OSNOVNE KARAKTERISTIKE)

Ambrozija (Ambrosia artemisiifolia) je invazivna, jednogodišnja korovska biljka poreklom iz Severne Amerike. Njen polen je jedan od najjačih poznatih alergena. Ona proizvodi preko milion polenovih zrna koja nose 52 alergene čestice, a vetar ih može razneti stotinama kilometara daleko.

Na teritoriji Srbije prisustvo A. artemisiifolia prvi konstatovao 1953. godine u okolini Sremskih Karlovaca, Petrovaradina i Novog Sada, a danas ima status alohtone neofite u invaziji (Vrbničanin i sar. 2004). Sa tih žarišta proširila se po celoj Vojvodini, Mačvi i Šumadiji, gde formira čiste populacije ili se javlja zajedno sa drugim korovskim vrstama (Jovanović,1994; Stanković-Kalezić i sar. 2008; Janjić i sar. 2011). Zahvaljujući izuzetnoj sposobnosti prilagođavanja na raznovrsne tipove staništa, ambrozija je danas prisutna na svim kontinentima sa statusom kosmopolitske vrste. Širenje ambrozije je najintenzivnije uz saobraćajnice, tj. duž puteva, pruga i napuštenih mesta.

Sprečavanje širenja i kontrola populacija pelenaste ambrozije predstavlja jednu od ključnih mera koje je potrebno sprovesti u cilju adaptacije na klimatske promene.

ALERGENA SVOJSTVA AMBROZIJE I POSLEDICE NA ZDRAVLJE LJUDI

Polen ambrozije izaziva alergiju kod 10% ljudi. Od svih polenskih alergija polen ambrozije je uzročnik u 50-60% slučajeva. Kod najosetljivijih osoba 8-20 polenovih zrna u 1 m3 vazduha može da izazove jake reakcije, a samo jedna biljka ambrozije proizvodi 1-8 milijardi polenovih zrna.

U polenu ambrozije je konstatovano 52 jedinjenja koja su alergogena od kojih su 6 posebno opasni. Alergijska reakcija se prvenstveno javlja na gornjim disajnim putevima. Otežano disanje i pojačana sekrecija su osnovni oblici alergije koja može u nekim situacijama preći i u astmatične napade. Dermatitisi izazvani ambrozijom pojavljuju se na izloženim delovima tela i mogu postati hronične. Najčešće se javljaju kod muškaraca. Sve češće se u svetu beleže smrtni slučajevi izazvani preteranom alergijskom reakcijom na ambroziju.

Projekcije pokazuju da će se narednih decenija osetljivost na ambroziju na području Evrope povećati dvostruko, i to sa sadašnja 33 na 77 miliona ljudi. Iako je ambrozija veoma brojna u ruralnim zonama, pre svega na poljoprivrednim površinama, utvrđeno je da se alergije češće javljaju u gradskim zonama. Jedan od razloga je i veća koncentracija CO2 u gradovima, za koji je utvrđeno da pojačava alergeni potencijal polena ambrozije (za 60-90%), a istovremeno je pozitivno korelisan sa rastom nadzemne biomase biljaka.

II NAČIN I OBIM SPROVOĐENJA PROGRAMA, METODE SUZBIJANJA AMBROZIJE I PROCENA EFIKASNOSTI

Mehaničke metode (prednosti i nedostaci)

Metode mehaničkog uklanjanja ambrozije i drugih alergenih biljaka je jedan od najraširenijih metoda rada na poslovima suzbijanja i potencijalne kontrole širenja invazivnih biljaka. Predstavlja jednostavan metod koji se uprkos mnogim elementima efikasno sprovodi u mnogim zemljama koje imaju razvijene sisteme suzbijanja ambrozije u lokalnim i širim urbanim, semiurbanim i ruralnim sredinama. Mehaničko uklanjanje ambrozije predstavlja i model koji direktno stimuliše građane da angažovanjem u svojoj neposrednoj okolini ili na svom imanju/posedu postanu deo sveobuhvatne akcije koju sprovodi Gradska uprava. Kao deo opšteg ekološkog pristupa akciji, kao i brige za zdravlje građana i samim tim sprečavanje izlaganja uticajima hemijskih supstanci, prednost mehaničkog metoda se definiše kao obaveza gradskih institucija. Ovakav oblik aktivnosti mora se sprovoditi u naseljenim mestima, u područjima oko stambenih i poslovnih objekata, bolnica, škola, dečijih vrtića, sportskih terena, na uređenim travnjacima, šetalištima, rekreativnim površinama, parkovima, pored puteva u naseljenim mestima i dr.

Mehaničko uklanjanje se može sprovoditi na nekoliko načina:

- direktnim čupanjem iz korena koje se može raditi na površinama gde se javljaju pojedinačne biljke. Cela biljka sa korenom se iščupa iz zemlje. Pri tome, treba nositi rukavice zbog moguće kontakt alergijske reakcije koja se manifestuje simptomima sličnim koprivnjači (Jovanović i sar. 2004).

- kopanjem i plevljenjem što predstavlja najekonomičniji postupak. Sprovodi se u ranijoj fazi rasta.

- košenjem koje se sprovodi u kasnijim stadijumima razvića kada se više ne može kopati. To ipak nije toliko uspešno kao kopanje, jer prve bočne grane leže praktično na površini zemlje i ne mogu se u potpunosti odseći. Zbog toga je bitno da se kosi na visini od 5 cm kako bi sprečili razvoj bočnih grana i njihovo cvetanje.

Prednosti mehaničkog suzbijanja ambrozije (košenjem) na neuređenim površinama su:

- Realno i izvodivo na ravnim terenima;

- Realno izvodivo i preporučivo na manjim površinama;

- Preporučivo oko javnih objekata (škola, obdaništa i stambenih zgrada gde je visoka frekvencija ljudi) gde se žele izbeći potencijalno negativni efekti primene herbicida, ili zbog straha građana od primene bilo kakvog hemijskog sredstva kao i usled potrebe da se u neposrednoj blizini stambenih objekata ne primenjuju pesticidi.

Nedostaci mehaničkog suzbijanja ambrozije (košenjem) na neuređenim površinama su:

- mera nije primenjiva na nepristupačnim terenima (neravnim površinama i velikim kosinama);

- mera sa malim učinkom u jedinici vremena po jedinici površine;

- traži skupu opremu;

- moguća brza regeneracija ambrozije ukoliko se košenje ne izvede dovoljno nisko (česta pojava);

- potreban veći broj košenja u toku jedne sezone;

- znatno skuplja mera u odnosu na hemijsko suzbijanje ambrozije;

- zahteva veće angažovanje radne snage i veći broj radnih sati.

Najefikasniji način mehaničkog suzbijanja, posebno na velikim otvorenim površinama je postupak dva do tri tempirana košenja, koja se sprovode neposredno pre cvetanja, a koja mogu da smanje broj muških cvasti i do 100 puta. Ovaj model je postao prepoznatljiv kada je nakon uspešnog testiranja u eksperimentalnim uslovima Laboratorije za invazivne i alergijske biljke (Prirodno-matematički fakultet Novi Sad), prezentovan i usvojen kao model koji se intenzivno sprovodi na području grada Novog Sada, ali i mnogih drugih gradova i opština u Vojvodini. Postupak je deo integrativnog sistema kontrole širenja ambrozije i drugih alergijskih biljaka koji se intenzivno realizuje u kontinuitetu više od 15 godina, te je pokazao odlične rezultate u gradskim i prigradskim sredinama. Metodološki postupak košenja podrazumeva upotrebu alatki i mašina za košenje ambrozije, sakupljanje pokošenog materijala, njegovo odvoženje i pravilno deponovanje.

Lokacije na kojima je predviđeno mehaničko uklanjanje ambrozije - košenje

R. broj	OPIS	Ari
1.	Ulica Suvoborska Jezero	180
2.	Prostor oko Krušikovog stadiona	65
3.	Prostor oko škole Milovan Glišić	120
4.	Majdan (Popare)	25
5.	MZ Gradac	5
6.	Neizgrađena hala Gorenja	180
7.	Strelište	40
8.	MZ Donja Grabovica	10
9.	Padina Sreten Dudić	82
10.	Ul. Nikole Tesle (Padina iza Omnija)	15
11.	Dečije spravice (Gorić, Dročine, Prva proleterska Brđani, Popare)	8
12.	Jovanja	30
13.	Pričević	30
14.	Oglađenovac (Tucijada)	30
15.	Valjevska Kamenica (Petrovdan)	30
16.	Stave (Dan kupine)	30
17.	Ul. Jakova Nenadovića (putni pojas)	20
18.	Ul. Ive Andrića (putni pojas)	20
19.	Ul. Mila Pantića (putni pojas)	20
20.	Petnica oko parkinga, pošte i Europroma	50
21.	Bujačić (kod spomenika Milenku Pavloviću i prilazi put)	20
22.	Ul. Steve Petričevića (između dve pumpe)	10
23.	Prostor iza parkinga kod Hrama	20
24.	Petničko jezero	40
25.	Student (oko sportskih terena)	15
26.	Površina ispod Kule Nenadović do zgrada Kineske ambasade	70
27.	Padina u ulici Vlade Zečević	12
28.	Vrh Prešernove - dve parcele	8
29.	Rudnička 1 - 1 parcela, Milutina Bojića - 1 parcela	10
30.	Bizerba (pojas van dvorišta)	40
31.	Hansgrohe (pojas van dvorišta)	40

Hemijske metode (prednosti, nedostaci i ograničenja) Na nepoljoprivrednim površinama neophodno je kontinuirano suzbijati ambroziju mehaničkim (fizičkim) i hemijskim putem, a u usevima se preporučuje poštovanje plodoreda (rotacija useva - okopavine i strna žita), intenzivno košenje (npr. u lucerištima i deteliništima, višegodišnjim zasadima), setva detelinsko-travnih smeša (kako bi gust sklop vegetacionog pokrivača potisnuo ovu širokolisnu vrstu), primena dobro zgorelog stajnjaka (princip dobrog gazdovanja stajnjakom), intenzivna nega useva i primena herbicida (Janjić i sar. 2011). Kada se ambrozija javi kao problem, odnosno kada se očekuje njena pojava s obzirom na poznavanje stanja zakorovljenosti parcele iz prethodne sezone, tada se najčešće koriste selektivni zemljišni (pre-em) i/ili folijarni herbicidi (post-em) za njeno suzbijanje. U tom smislu, postoji više različitih selektivnih herbicida (aktivnih supstanci sa različitim mehanizmom delovanja i još veći broj formulisanih preparata) u zavisnosti od useva u kome se utvrdi prisustvo ove korovske vrste. U voćnjacima i vinogradima, na kosinama kanala, duž železničkih pruga, i drugim nepoljoprivrednim površinama (deponije, duž putnih mreža, oko industrijskih objekata i dvorišta, objekata elektroprivrede itd.) najčešće i najefikasnije se ambrozija suzbija primenom totalnog translokacionog herbicida na bazi glifosata. Glifosat je inhibitor ESPSP (5-enolpiruvil šikimat-3-fosfat sintetaza) enzima odgovornog za biosintezu aromatičnih aminokiselina i njegovom blokadom zaustavlja se rast biljaka i za oko tri nedelje biljke potpuno propadaju (Steinrucken i Amrhein, 1980). Primenom praparata na bazi ove aktivne supstance (npr. Glifosav, Glyphogan, Glifomark, Clinic, Blade...) u količini od 3 do 5 lit/ha u zavisnosti od porasta i faze razvoja ambrozije) obezbeđuje se visoka efikasnost. Herbicid glifosat i pored efekta koji ima (totalni herbicid) jedan je od ekotoksikoliški najpovoljnijih herbicida koji se danas nalazi na listi registrovanih herbicida u Srbiji, zemljama EU, kao i širom sveta. Molekul glifosata se pod uticajem mikoorganizama veoma brzo razgrađuje u zemljištu ne ostavljajući rezidue. Proizvod degradacije glifosata u aerobnim i anaerobnim uslovima je aminometilfosfonska kiselina (AMPA). Ne postoji realna opasnost spiranja i ispiranja glifosata u dublje slojeve i dospevanje do podzemnih voda (Mesnage i Antoniou, 2017). Ukoliko se na pojedinim mestima, poput nasipa, u cilju očuvanja travnog pokrivača, ukaže potreba za primenom selektivnih herbicida (herbicidi koji suzbijaju samo pojedine, ciljane, korovske vrste, a pri tome ne deluju na okolnu vegetaciju), bitno je istaći da isti imaju dobru ili zadovoljavajuću efikasnost samo ukoliko se primene kada su korovi (ambrozija) u fazi kotiledona, pa do faze četiri razvijena lista (BBCH 14).

Naravno, treba uzeti u obzir i dnevnu temepraturu vazduha koja prilikom primene herbicida ne bi smela da bude iznad 25°C, kao ni ispod 15°C. Iako je selektivni herbicid moguće primenjivati i na nepoljoprivrednim površinama, iz prethodno navedenih razloga, kao i zbog složenosti postupka primene, najčešće se pribegava primeni glifosata kao totalnog translokacionog herbicida. Prednosti hemijskog suzbijanja ambrozije (primenom glifosata) na neuređenim površinama (Janjić, 2005):

- visok učinak po jedinici površine u jedinici vremena;

- ekonomski isplativa mera zbog niske cene koštanja preparata i veoma niske cene aplikacije;

- za razliku od mehaničkog suzbijanja gde dolazi do retrovegetacije (regeneracije biljaka), jednim tretmanom se u potpunosti suzbijaju sve jedinke koje su formirale nadzemne organe;

- veoma visoka efikasnost;

- mogućnost primene glifosata na istoj površini dva do tri puta u toku vegetacije;

- poštovanjem uputstva za primenu glifosat je ekotoskikološki bezbedan herbicid za životnu sredinu;

- moguć način suzbijanja ambrozije na manje pristupačnim terenima.

Nedostaci hemijskog suzbijanja ambrozije (primenom glifosata) na neuređenim površinama (Janjić, 2005):

- ukoliko se ne želi u potunosti uništiti vegetacijski pokrivač onda je upotreba glifosata nepreporučiva;

- učestalom primenom glifosata može doći do razvoja rezistentnosti ambrozije na ovaj herbicid (u svetu postoje potvrđeni slučajevi razvijene rezistentnosti ambrozije na glifosat (Heap, 2019);

- nakon obilnih kiša može doći do njegovog ispiranja i dospevanja u površinske vode, gde se ne razlaže.

Lokacije na kojima je predviđeno hemijsko uklanjanje ambrozije - hemijskim Tretmanima

R. broj	OPIS	Ari
1.	Ulica Suvoborska Jezero	180
2.	Prostor oko Krušikovog stadiona	65
3.	Prostor oko škole Milovan Glišić, Grob Ljube Popovića, prostor preko puta obdaništa	120
4.	Majdan (Popare)	25
5.	MZ Gradac	5
6.	Neizgrađena hala Gorenja	180
7.	Strelište	40
8.	MZ Donja Grabovica	10
9.	Padina Sreten Dudić	82
10.	Ul. Nikole Tesle (Padina iza Omnija)	15
11.	Dečije spravice (Gorić, Dročine, Prva proleterska Brđani, Popare)	8
12.	Jovanja	30
13.	Pričević	30
14.	Oglađenovac (Tucijada)	30
15.	Valjevska Kamenica (Petrovdan)	30
16.	Stave (Dan kupine)	30
17.	Ul. Jakova Nenadovića (putni pojas)	20
18.	Ul. Ive Andrića (putni pojas)	20
19.	Ul. Mila Pantića (putni pojas)	20
20.	Petnica oko parkinga, pošte i Europroma	50
21.	Bujačić (kod spomenika Milenku Pavloviću i prilazi put)	20
22.	Ul. Steve Petričevića (između dve pumpe)	10
23.	Prostor iza parkinga kod Hrama	20
24.	Petničko jezero	40
25.	Student (oko sportskih terena)	15
26.	Površina ispod Kule Nenadović do zgrada Kineske ambasade	70
27.	Padina u ulici Vlade Zečević	12
28.	Vrh Prešernove - dve parcele	8
29.	Rudnička 1 - 1 parcela, Milutina Bojića - 1 parcela	10
30.	Bizerba (pojas van dvorišta)	40
31.	Hansgrohe (pojas van dvorišta)	40
32.	Popučke (kružni tok - Slovac)	218

Nakon svega navedenog, napominje se da je obaveza vlasnika i korisnika površina poljoprivrednog zemljišta, građevinskog zemljišta kao i zapuštenih površina pored puteva, staza, utrina, degradiranih pašnjaka, zapuštenih parkova, iskrčenih delova šuma, da u toku vegetativne sezone, do početka fenološke faze cvetanja, na navedenim površinama suzbijaju i uništavaju ambroziju, primenom sledećih mera:

- agrotehničke mere - obrada zemljišta, nega useva i drugo.

- mehaničke mere - košenje, čupanje, spaljivanje biljaka i drugo.

- hemijske mere - upotreba relevantnih herbicida sa kontaktnim i totalnim delovanjem.

Obavezu sprovođenja navedenih mera imaju i subjekti koji upravljaju vodotokovima i kanalima i površinama uz vodotokove i kanale, kao i subjekti koji održavaju površine uz javne puteve i železničke pruge.

U toku sprovođenja Programa, neophodna je koordinacija aktivnosti sa nadležnim inspekcijskim službama i drugim nadležnim subjektima, a sve u cilju utvrđivanja prisutnosti ambrozije, preduzimanja adekvatnih mera u zakonskim granicama i podzakonskim aktima utvrđenih nadležnosti i postizanja što boljih efekata, uz punu ekonomsku opravdanost.

III DINAMIKA SPROVOĐENJA PROGRAMA

Realizacija ovog Programa podrazumeva sledeće faze:

1. Faza - donošenje Programa sprovođenja mera za suzbijanje i uništavanje korovske biljke ambrozije na teritoriji grada Valjeva

2. Faza - zaključenje ugovora o sprovođenju mera suzbijanja i uništavanja ambrozije sa pružaocem usluge

3. Faza - sprovođenje mera, organizacija, koordinacija i nadzor.

Sredstva za realizaciju Programa opredeljena su Odlukom o budžetu grada Valjeva za 2026. godinu.

Program objaviti u "Službenom glasniku grada Valjeva".